9. SINIF BİYOLOJİ · ÜNİTE 11 · HAYVANLAR ÂLEMİ: OMURGASIZLAR VE OMURGALILAR

Süngerler, hayvanlar âleminin okyanuslarda, deniz veya tatlı sularda yaşayan en basit yapılı organizmalarıdır. Bu hayvanların organizasyonunda doku ve sistemler bulunmaz. Süngerlerde farklı şekil ve boyutlarda delikler bulunur. Bu delikler kullanılarak suyun içerisindeki plankton, mikroorganizmalar ve diğer küçük organizmalar süzülerek alınır ve sindirim gerçekleşir.

Sünger, hayvanlar âleminin hareketsiz üyesidir: zemine bağlı yaşar ve besini kendisi aramaz. Su, yan duvarlardaki küçük gözeneklerden içeri girer, iç boşlukta süzülür ve üstteki büyük delikten dışarı çıkar. Beslenmesi bu tek yönlü su akışına dayanır — yani sünger avlanmaz, süzer.

Terim kutusu — Plankton: denizlerde veya tatlı sularda genellikle yüzeye yakın bölgelerde yaşayan mikroskobik organizmaların genel adıdır.

Sölenterler, omurgasız hayvanlar içerisinde vücutlarında bir sindirim boşluğuna ve dışarı açılan bir açıklığa sahip olan canlılardır. Bu canlılarda dokulaşma görülür. Sölenterler hayvanlar âleminde sinir sisteminin ve ağız yapısının görüldüğü ilk canlı grubudur. Yakaladıkları küçük plankton ve diğer organizmaları ağızlarından içeri çeker ve sindirim boşluklarında sindirir. Hidralar, denizanaları ve mercanlar en bilinen örnekleridir. Genellikle koloni hâlinde yaşayan bu canlıların en belirgin özellikleri kıvrılmış tüp şeklinde yakıcı hücrelere sahip olmalarıdır.

Dışarı açılan bir açıklık ifadesi önemlidir: sölenterde tek bir delik vardır ve bu delik hem ağız hem anüs gibi çalışır — besin oradan girer, sindirilmeyen artık yine oradan çıkar. Omurgalılarda göreceğin ağız–anüs düzeni burada henüz yoktur. Yakıcı hücrelerin bilimsel adı knidosittir; içindeki zehirli iğneyi fırlatarak avı felç eder ve savunmada da kullanılır. Denizanasına dokunulduğunda yanma hissi veren yapı budur. Mercanlar koloni hâlinde yaşar ve kalker iskeletleriyle zamanla resif oluşturur; bu resifler binlerce başka canlıya yaşam alanı sağlar.

Solucanlar; toprakta, sucul ortamlarda, organik malzemelerde hatta canlı organizmaların içinde parazitik olarak yaşayabilen yumuşak ve genellikle segmentli yapılara sahip canlılardır. Toprağın havalandırılması, organik malzemelerin parçalanması ve toprak verimliliğinin artırılması gibi çeşitli ekolojik görevleri bulunur. Yassı, yuvarlak ve halkalı solucanlar örnek olarak verilebilir. Bunlardan bazıları memeli hayvanların sindirim kanalında veya vücut boşluklarında parazit olarak yaşar ve önemli sağlık sorunlarına yol açar.

Üç örnek üç ayrı gruba aittir: planarya yassı solucan, kancalı kurt yuvarlak solucan, toprak solucanı halkalı solucandır. Toprak solucanının açtığı tüneller toprağa hava ve su geçirir; “toprağın havalandırılması” denen iş budur.

Yumuşakçalar; salyangoz, midye, ahtapot, mürekkep balığı gibi birçok farklı türü içeren bir omurgasız hayvan grubudur. Salyangoz, midye gibi bazı yumuşakçaların dış iskeletleri olan kabukları hayvanın iç organlarını korur ve savunma sağlar. Ahtapot, mürekkep balığı gibi diğer yumuşakçalar ise dış iskeletten yoksundur ancak çok yönlü duyu organları ve avlanma yetenekleriyle dikkat çeker.

Aynı grubun içinde iki zıt strateji var: biri kabuğun arkasına saklanmak, öteki duyu ve hızla avlanmak. Ahtapot omurgasız olmasına rağmen problem çözebilen, renk değiştirebilen bir avcıdır. Yine de notokordu yoktur, bu yüzden omurgasızdır — zekâ ile sınıflandırma ayrı şeylerdir. Adında “balık” geçen mürekkep balığı de bir balık değil, bir yumuşakçadır.

Eklem bacaklılar, hayvanlar âleminin en kalabalık ve çeşidi en fazla olan gruplarından biridir. Adaptasyon yetenekleri oldukça gelişmiştir. Bu grubun üyeleri organik yapılı sert bir dış kabuğa, parçalı bir gövdeye ve eklemli oldukları için bükülebilen uzuvlara sahiptir. Eklem bacaklılar arasında birçok farklı tür bulunur. Böcek, örümcek, akrep, yengeç bu gruba dâhildir. Bazı böcekler gelişim evrelerinde başkalaşım (metamorfoz) geçirir.

Terim kutusu — Başkalaşım: bir canlının belirli bir yaşam evresinde yapısal ve işlevsel olarak değişimler geçirmesidir.

Sert dış kabuk kitinden yapılmıştır ve büyümez. Bu yüzden eklem bacaklılar büyürken kabuklarını atıp yenisini yapmak zorundadır — buna deri değiştirme (gömlek atma) denir. Kabuk atıldıktan sonra yenisi sertleşene kadar hayvan savunmasızdır; yengeçlerin bu dönemde kayaların altına saklanmasının nedeni budur. Başkalaşımın iki türü vardır: kelebekte olduğu gibi tam başkalaşım (yumurta → larva → pupa → ergin) ve çekirgede olduğu gibi yarım başkalaşım (yumurta → nimf → ergin, pupa evresi yok).

Derisi dikenliler; vücutlarında bulunan deri dikenleri, su kanalları, sert iskelet veya tüp ayaklar gibi belirgin özelliklere sahip omurgasız canlılardır. Denizyıldızları, denizkestaneleri, denizhıyarları gibi birçok türü bulunur.

Sayılan su kanalları bu grubun en özgün yanıdır: vücutta bir su borusu sistemi vardır ve bu sistemdeki su basıncı tüp ayakları çalıştırır. Yani denizyıldızı kaslarıyla değil, su basıncıyla yürür ve midye kabuğunu yine bu ayaklarla açar. Denizyıldızının bir kolu koparsa yenileyebilir; bu yenilenme yeteneği hayvanlar âleminde ender görülür. “Sert iskelet” denen yapı da bir iç iskelet değildir — deri altındaki kalker plaklardır.

Balıklar, oksijen alımını sağlayan solungaçlara, kemik veya kıkırdaktan yapılmış iskelete ve değişken vücut sıcaklığına sahip olan ve suda yaşayan omurgalı grubudur. Balıklarda yüzgeçler hareketin gerçekleşmesinde, dengeyi sağlamada ve yön değiştirmede görevlidir. Kıkırdak veya kemikten oluşan iç iskeletleri bulunur. Çoğunda deri pullarla kaplıdır. Köpek balığı ve vatoz kıkırdaklı balıklara, aslan balığı ve yılan balığı da kemikli balıklara örnektir.

Balıklarda olduğu gibi sucul ortamda yaşayan canlılarda genellikle dış döllenme ve dış gelişme görülür. Dişi ve erkek tarafından döllenme için uygun bir ortamda suya bırakılan çok sayıda üreme hücresi suda yaşayan canlıların üreme başarısını artırır. Balıklar, sucul ekosistemlerin önemli bileşenleri olmalarının yanında ekonomik ve ekolojik açıdan büyük öneme sahiptir ancak aslan balığı gibi istilacı balık türleri biyolojik çeşitliliği olumsuz yönde etkiler.

Terim kutusu — İstilacı tür: bir bölgeye dışarıdan gelerek yayılış gösteren ve hızla çoğalan, girdiği bölgedeki yerli türleri olumsuz etkileyen yabancı tür.

“Çok sayıda üreme hücresi” açıklaması dış döllenmenin mantığını verir: suya bırakılan hücrelerin çoğu kaybolur, bu yüzden sayı artırılır. İç döllenmede ise sayı azdır ama güvenlik yüksektir. Kemikli balıkların çoğunda ayrıca bir yüzme kesesi bulunur; içindeki gaz miktarını değiştirerek balık, yüzmeden istediği derinlikte durabilir.

Amfibiler, gelişim süreçlerinde başkalaşım geçiren omurgalılardır. Pulsuz, nemli ve yumuşak bir deriye, değişken vücut sıcaklığına sahip, suda ve karada yaşayabilen omurgalı grubundadır. Bu canlılar yaşamlarına suda başlar ve erginliğe eriştiklerinde hem suda hem de karada yaşayabilir. Amfibilerde dış döllenme ve dış gelişme görülür. Suda yaşayan larvalar solungaç solunumu, karada yaşayan ergin bireyler ise akciğer ve deri solunumu yapar. Kurbağalar ve semenderler amfibi canlıların en bilinen örnekleridir.

Ilıman bölgelerde yaşayan kurbağaların çoğu kış aylarında kış uykusuna yatar. Kış uykusu sırasında yaşamsal faaliyetleri çok düşük seviyededir. Ortam sıcaklığı normal seviyelere dönene kadar ilkbahar ve yaz aylarında vücutlarında depoladıkları glikojen ve yağdan elde ettikleri enerji ile yaşamlarını sürdürür.

Amfibi tek başına bir omurgalı sınıfı değil, iki hayatı olan bir sınıftır: aynı canlı yaşamının başında solungaçla, sonunda akciğerle solur. Kurbağanın suda yaşayan larvasına iribaş denir. Derinin pulsuz ve nemli olması bir zorunluluktur — deri solunumu ancak nemli bir yüzeyde çalışır; kuruyan bir kurbağa solunum yüzeyinin bir bölümünü kaybeder. Amfibilerin nemli ortamdan ayrılamamasının nedeni budur.

Sürüngenler, pullu derileri ve vücut sıcaklığının değişkenliğiyle bilinen omurgalı hayvanlardır. Vücutlarını kaplayan pullar, su kaybını önlemede ve dış etkilere karşı koruma sağlamada görevlidir. Genellikle dört üyesi (kol/bacak) olmasına karşın üyeleri olmayan yılan gibi türleri de bulunmaktadır. Sürüngenler; yılan, timsah, kaplumbağa, kertenkele, iguana gibi geniş bir çeşitliliğe sahiptir. Akciğer solunumu yapar. Bazı sürüngenlerde belirli aralıklarla deri değiştirme olayı görülür. Sürüngenlerin embriyolarının etrafında kuş ve memeli sınıfında da görülen koruyucu embriyonik zar bulunur. Yumurtaları bir kabukla çevrilidir. Sürüngenlerde iç döllenme ve dış gelişme görülür. Timsah ve yılan gibi sürüngenler havaların soğumasına bağlı olarak vücutlarındaki işlevleri yavaşlatarak ya tamamen hareketsiz kalır ya da yavaş hareket eder.

Bu paragraf karaya tam geçişin hikâyesidir. Pullu deri su kaybını önler, kabuklu yumurta ve koruyucu embriyonik zar ise embriyonun kendi sıvı ortamını yanında taşımasını sağlar. Bu zarın adı amniyondur ve kuş ile memelide de bulunur. Bir amfibi yumurtlamak için hâlâ suya inmek zorundayken, bir sürüngen çölün ortasına yumurtlayabilir. Farkı yaratan bu iki yapıdır.

Kuşlar; omurgalı hayvanlar arasında uçma yeteneğine, hafif ve güçlü bir iskelet yapısına sahip tüylü ve iki bacaklı canlı grubudur. Ağızlarında diş bulunmaz, besin alma şekillerine göre gagaları bulunur. Tüyleri termal izolasyon sağlarken aynı zamanda uçmaya da yardımcı olur. İç döllenme ve dış gelişme görülür. Kuşların yumurtaları sürüngenler gibi kabukludur. Yumurtlayarak çoğalan kuşlar, döllenmiş yumurtalarını kuluçkaya yatarak yavruları çıkana kadar korur. Akciğer solunumu yapar. Akciğerlerine bağlı hava keseleri bulunur.

Bazı kuşlar mevsimler değişmeye başladığında uygun coğrafik ortamlara göç eder. Bazı istisnalar dışında oldukça sosyal canlılar olan kuşlar özellikle üreme ve göç zamanlarında bir araya gelerek düşmanlarından korunma, beslenme, eş bulma, yuva yapma ve yavrularını yetiştirme gibi topluluk avantajlarını kullanır. Kuşlara penguen, deve kuşu, kartal ve albatros gibi örnekler verilebilir. Albatros, geniş kanat açıklığıyla uzun süre havada kalabilir. Kartal, avını yakalamak için güçlü bir pençe ve gagaya sahip yırtıcı bir kuştur. Penguen ise uçamayan ancak çok iyi yüzebilen bir deniz kuşudur.

“Hafif ve güçlü iskelet” denen yapının sırrı, kuş kemiklerinin büyük kısmının içi boş olmasıdır — içeride destek çubukları vardır, bu yüzden hem hafif hem sağlamdır. Hava keseleri de uçuşa hizmet eder: akciğerden geçen hava tek yönde akar ve kuş hem nefes alırken hem verirken akciğerinden temiz hava geçer. Uçmak çok enerji istediği için bu verim gereklidir. Penguen ve deve kuşunun uçamaması kuş olmadıklarını göstermez — kuşu tanımlayan şey uçmak değil, tüy, gaga ve kabuklu yumurtadır.

Denizde yüzerken denizanasına değdiğinde hissettiğin yanma, kıvrılmış tüp şeklindeki yakıcı hücrelerden gelir. Bu hücreler avı felç etmek ve savunma için zehirli iğneler fırlatır. Sahilde ölmüş bir denizanasına dokunmak da risklidir — yakıcı hücreler bir süre daha çalışabilir.

Toprağı kazınca çıkan solucan bir halkalı solucandır ve toprağın havalandırılması, organik malzemelerin parçalanması ve toprak verimliliğinin artırılması gibi ekolojik görevler üstlenir. Bahçesinde bol solucan olan toprak genellikle verimli topraktır; solucanı öldürmek bahçeye zarar verir.

Ağaç gövdesinde bulduğun boş, saydam böcek kabuğu ölü bir hayvan değil; eklem bacaklının attığı dış iskeletidir. Sert dış kabuk büyümediği için hayvan büyürken onu atıp yenisini yapar. Yeni kabuk sertleşene kadar savunmasız olduğundan bu iş genellikle saklanarak yapılır.

Akvaryumdaki balık ısıtıcısı süs değildir: balıklar değişken vücut sıcaklığına sahiptir, yani vücut sıcaklıkları suyun sıcaklığıyla birlikte değişir. Su fazla soğursa balığın bütün yaşamsal faaliyetleri yavaşlar. Aynı odada senin vücut sıcaklığın değişmez — sen sabit vücut sıcaklığına sahip bir memelisin.

İlkbaharda gölette gördüğün, kuyruklu ve bacaksız küçük canlılar kurbağa larvalarıdır. Amfibiler başkalaşım geçirir: larva solungaçla solur, ergin birey akciğer ve deri solunumu yapar. Aynı canlı birkaç hafta içinde solunum organını değiştirir — bu hayvanlar âleminde ender bir durumdur.

Kertenkelenin sabah taşın üstünde kıpırdamadan durmasının nedeni tembellik değil: değişken vücut sıcaklığına sahip olduğu için ısınmak zorundadır. Vücudu ısınmadan hızlı hareket edemez. Aynı sebeple havalar soğuyunca işlevlerini yavaşlatır, hareketsiz kalır.

Güvercinin yumurtaların üstünde günlerce oturması kuluçkadır: kuşlar döllenmiş yumurtalarını kuluçkaya yatarak yavruları çıkana kadar korur. Yumurta kabuklu olduğu için gelişme dışarıda tamamlanır — kuşlarda iç döllenme, dış gelişme vardır. Yuvaya dokunmamak bu yüzden önemlidir.

Yunus suda yaşar, balık gibi yüzer ama balık değildir. Akciğerle solur, bu yüzden nefes almak için yüzeye çıkmak zorundadır; doğurur ve yavrusunu sütle besler. Yunus suda yaşayan memeliler arasında sayılır. Bir hayvanı sınıflandırırken nerede yaşadığına değil, yapısal özelliklerine bakılır.

Akdeniz’de aslan balığı ya da balon balığı haberlerini duymuşsundur. Tanımıyla istilacı tür, bir bölgeye dışarıdan gelip hızla çoğalan ve yerli türleri olumsuz etkileyen yabancı türdür. Aslan balığı bu yüzden hem kemikli balıklara örnek verir hem de biyolojik çeşitliliği olumsuz etkileyen tür olarak anar. Tuttuğun bir balığı başka bir denize ya da göle bırakmak bu yüzden zararlıdır.

Kıkırdak veya kemik yapılı iç iskelete sahip olmayan canlılardır. Bazı türlerinde vücudu desteklemek için kalker plaklardan oluşmuş yapılar bulunabilir.
Karada ve suda yaşayabilen pek çok türü vardır; bilinen hayvan türlerinin %95’ini oluşturur.
Altı önemli üye: süngerler · sölenterler · solucanlar · yumuşakçalar · eklem bacaklılar · derisi dikenliler.

Süngerler: hayvanlar âleminin en basit yapılı organizmaları; okyanus, deniz ve tatlı sularda yaşar. Doku ve sistemleri bulunmaz. Farklı şekil ve boyutlardaki deliklerle plankton, mikroorganizma ve küçük organizmaları süzerek alır ve sindirir.
Sölenterler: bir sindirim boşluğu ve dışarı açılan bir açıklığa sahiptir; dokulaşma görülür. Hayvanlar âleminde sinir sisteminin ve ağız yapısının görüldüğü ilk gruptur. Genellikle koloni hâlinde yaşar; en belirgin özellikleri kıvrılmış tüp şeklinde yakıcı hücrelere sahip olmalarıdır. Örnekler: hidra, denizanası, mercan.

Solucanlar: yumuşak ve genellikle segmentli; toprakta, sucul ortamlarda, organik malzemelerde ve canlı organizmaların içinde parazit olarak yaşar. Ekolojik görevleri: toprağın havalandırılması, organik malzemelerin parçalanması, toprak verimliliğinin artırılması. Üç grup: yassı (planarya), yuvarlak (kancalı kurt), halkalı (toprak solucanı).
Yumuşakçalar: salyangoz, midye, ahtapot, mürekkep balığı. Salyangoz ve midyede dış iskelet olan kabuk iç organları korur; ahtapot ve mürekkep balığı dış iskeletten yoksundur ama çok yönlü duyu organları ve avlanma yetenekleriyle dikkat çeker.

Eklem bacaklılar: en kalabalık ve çeşidi en fazla gruplardan biri; adaptasyon yetenekleri gelişmiş. Organik yapılı sert dış kabuk, parçalı gövde, eklemli, bükülebilen uzuvlar. Örnek: böcek, örümcek, akrep, yengeç. Bazı böcekler başkalaşım (metamorfoz) geçirir — bir canlının belirli bir yaşam evresinde yapısal ve işlevsel değişimler geçirmesi.
Derisi dikenliler: deri dikenleri, su kanalları, sert iskelet, tüp ayaklar. Örnek: denizyıldızı, denizkestanesi, denizhıyarı.

Notokord ve sırt bölgesinde içi boş bir sinir kordonu (sinir şeridi).
Kıkırdak ve kemikten oluşmuş iç iskelet.
Eşeyli ürer.
Holozoik beslenir: karmaşık organ sistemleriyle besin alınması, sindirilmesi, emilim ve atıkların atılması. Sindirim sistemi ağız ve anüs arasındadır.
Boşaltım atıkları: amonyak, ürik asit ya da üre. Temel boşaltım organı: böbrekler.
Kapalı kan dolaşımı: kan damarların dışına çıkmaz; oksijeni taşıyan hemoglobin alyuvarların içindedir.
Beş sınıf: balıklar, amfibiler, sürüngenler, kuşlar, memeliler.

Balıklar: solungaç · kemik ya da kıkırdak iskelet · değişken vücut sıcaklığı · suda yaşar. Yüzgeçler hareket, denge ve yön değiştirmede görevlidir; çoğunda deri pullarla kaplıdır. Kıkırdaklı: köpek balığı, vatoz. Kemikli: aslan balığı, yılan balığı. Dış döllenme, dış gelişme; suya bırakılan çok sayıda üreme hücresi üreme başarısını artırır. İstilacı tür (örn. aslan balığı) biyolojik çeşitliliği olumsuz etkiler.
Amfibiler: başkalaşım geçirir · pulsuz, nemli, yumuşak deri · değişken vücut sıcaklığı · suda ve karada yaşar. Dış döllenme, dış gelişme. Larva solungaç, ergin akciğer ve deri solunumu yapar. Örnek: kurbağa, semender. Ilıman bölgelerde kış uykusuna yatar; depoladıkları glikojen ve yağdan elde ettikleri enerjiyle yaşar.

Sürüngenler: pullu deri (su kaybını önler ve korur) · değişken vücut sıcaklığı · akciğer solunumu · bazılarında deri değiştirme. Genellikle dört üye, yılan gibi üyesiz türler de var. Embriyonun etrafında koruyucu embriyonik zar (kuş ve memelide de var), yumurta kabukludur. İç döllenme, dış gelişme. Örnek: yılan, timsah, kaplumbağa, kertenkele, iguana.
Kuşlar: uçma yeteneği · hafif ve güçlü iskelet · tüy (termal izolasyon + uçuş) · iki bacak · diş yok, gaga var · akciğer + hava keseleri. İç döllenme, dış gelişme, yumurta kabukludur, kuluçka ile korunur. Bazıları göç eder; sosyal canlılardır. Örnek: penguen, deve kuşu, kartal, albatros.

Meme bezleri vardır, yavrularını sütle besler; yavru bakımı görülür.
Akciğerlerinde alveol, olgun alyuvarları çekirdeksiz, kaslı diyafram ve ter bezleri. Kuşlar gibi vücut ısılarını sabit tutar. Vücutlarında kıl bulunur.
Yumurtlayan memeliler dışında tümünde iç döllenme ve iç gelişme. Keseli: kısa gebelik, gelişim annenin kesesinde tamamlanır. Plasentalı: gebelik daha uzun, plasenta besin ve atık geçişini sağlar.
Suda: balina, fok, yunus. Karada: deve, aslan, koyun. Uçan: yarasa.
Kış uykusu: ayı, sincap, kirpi, dağ sıçanı — vücut sıcaklığını düşürüp enerji saklar, önceden besin depolar.
Bazal metabolizma: dinlenme sırasında vücut fonksiyonlarının devamlılığını sağlayan biyolojik ve kimyasal süreçlerin tümü.