Kas doku ve üç kas çeşidi
Vücut ısısının yaklaşık %85'i kas hareketleri sırasında meydana gelir. Bu ünitede aktin ve miyozinden kasa uzanan beş basamaklı organizasyonu, iskelet kasının neden çok çekirdekli olduğunu, düz kasta neden bantlaşma görülmediğini ve kalp kasının hangi yönüyle iskelet kasına, hangi yönüyle düz kasa benzediğini göreceksin.
Kas doku; iskelet kası, düz kas ve kalp kası olmak üzere üç farklı kas çeşidinden oluşur. Kas doku; kemikler ve eklemlerle birlikte yürüme, koşma gibi yer değiştirme hareketlerini gerçekleştirir. Kemiklerin etrafını saran kaslar, hareketin yanı sıra vücudun şeklini de oluşturur.
Kas dokusunda yer alan kas liflerine kas hücreleri denir; bunlar özelleşmiş hücrelerdir. Hücre zarına sarkolemma, plazmasına sarkoplazma, endoplazmik retikulumuna sarkoplazmik retikulum adı verilir.
Kas dokuda enerji ihtiyacı fazla olduğundan (düz kaslar hariç) kas hücrelerinde mitokondri sayısı fazladır. Vücut ısısının yaklaşık %85'i kas hareketleri sırasında meydana gelir.
Kaydırağı çevir: kastan başlayıp aktin ve miyozin filamentlerine kadar in. Her basamakta bir öncekinin neyden yapıldığı yazılır.
Kas hücresinin özelleşmiş parçalarını tek tek gez.
İskelet kasının yapısında aktin ve miyozin filamentlerini içeren kasılma birimine sarkomer denir. Kas hücrelerinin içerisinde hücrenin kasılıp gevşemesini sağlayan aktin ve miyozin proteinlerinden yapılmış filamentler vardır. Bu filamentler bir araya gelerek miyofibrilleri, miyofibriller bir araya gelerek kas liflerini, kas lifleri de kası meydana getirir.
"Düz kaslar hariç" ifadesini atlama. Kas dokuda enerji ihtiyacı fazla olduğu için mitokondri sayısı yüksektir — ama bu düz kaslar için geçerli değildir. İkinci tuzak: kas lifi = kas hücresi; miyofibril ise hücrenin içindeki yapıdır. Sıra şöyle: filament → miyofibril → kas lifi (hücre) → kas.
Kas çeşitleri içerisinde en büyük kütleye sahip olan iskelet kasları vücut ağırlığının yaklaşık %40'ını oluşturur. İskelet kasları, toplardamarlarda kanın ve lenf sıvısının hareketine yardımcı olur; hareketleri sırasında aynı zamanda ısı da oluşur.
İskelete tutunan bu kaslar, kas boyunca uzanan kas liflerinden oluşmuştur. Her bir lif tek bir hücredir. Kas hücreleri embriyonik dönemde çok sayıda hücrenin kaynaşması sonucu oluştuğundan fazla sayıda çekirdek içerir.
Hareketi, merkezî sinir sistemi kontrolünde somatik sinirler tarafından düzenlenir; bu nedenle istemli çalışan kaslardır. Aktin ve miyozin filamentlerinin dizilişinden dolayı mikroskop altında bir koyu bir açık bölge olacak şekilde enine çizgili görünür.
Büyütmeyi artır: koyu ve açık bölgelerin oluşturduğu enine çizgili görünüm, çekirdeklerin sayısı ve miyoglobinin verdiği kırmızı renk ortaya çıksın.
Kas lifleri, oksijen depolayan ve demir içeren miyoglobin pigmenti içerdiğinden kırmızı renkte görülür. İskelet kasları, istemli kasıldıklarından hızlı kasılır ancak çabuk yorulur.
Düz kaslar; sindirim, boşaltım, üreme gibi sistemlerin hareketini sağlar. Vücutta en çok sindirim, dolaşım, solunum ve üreme sistemi organlarının yapısında bulunur.
Düz kas hücrelerinin görünümü mekik şeklindedir. Mikroskopta incelendiğinde bantlaşma görülmediği için bu adı alır. Bantlaşmanın olmaması, aktin ve miyozin filamentlerinin düzenli bir sıralanışının olmamasından kaynaklanır. Düz kas hücreleri tek bir çekirdeğe sahiptir.
Düz kaslardan bazıları otonom sinir sistemi tarafından uyarılırken bazıları sinirlerden uyarı almadan gerilmeyle aksiyon potansiyeli oluşturabilir. Düz kaslar; hormonların, sinirlerin ve fiziksel uyarıların etkisiyle kasılır. İskelet kasına göre yavaş kasılıp yavaş gevşerler.
Kaydırakla aktin ve miyozin filamentlerinin düzenliliğini değiştir: diziliş düzenlendikçe koyu-açık bantlar ortaya çıkar, dağıldıkça bantlaşma kaybolur. Düz kasın adı buradan gelir.
Üç uyaran çeşidini gez: düz kaslar hormonların, sinirlerin ve fiziksel uyarıların etkisiyle kasılır.
"Düz kas her zaman sinirle uyarılır" yanlıştır. Düz kaslardan bazıları otonom sinir sistemi tarafından uyarılır, bazıları sinirlerden uyarı almadan gerilmeyle aksiyon potansiyeli oluşturabilir. Aynı biçimde kalp kası hücreleri de otonom sinir sisteminden impuls almadan kasılıp gevşeyebilir.
Sadece kalpte bulunur. Kalp kası, tüm vücuda kanı pompalar ve kan basıncını ayarlar. Silindirik hücre yapısı dallanma gösterir ve genellikle tek çekirdeklidir.
Kalp kası hücreleri, iskelet kasındaki birleşik hücreler gibi kaynaşmak yerine uzantıları arasında karmaşık bağlantılar oluşturur. Hücreler çoğunlukla dallanır ve komşu hücrelerin oluşturduğu dallara tutunur.
Kalp, sıkı bir örgü demeti hâlinde düzenlenmiş hücrelerden meydana gelir ve kalp karıncıklarını derinlemesine etkileyen tipik kasılma dalgasının oluşumu sağlanır.
Kalp kası hücrelerinde mitokondri sayısı oldukça fazladır. Aktin ve miyozin filamentlerinin düzenli diziliminden dolayı mikroskop altında çizgili bir görünüme sahiptir; bu özelliğiyle iskelet kasına benzer ve hızlı kasılır.
Çalışması, düz kaslarda olduğu gibi otonom sinir sistemi tarafından düzenlenir. Kalp kası hücreleri, otonom sinir sisteminden impuls almadan da kasılıp gevşeyebilir.
Bir ölçüt seç: üç kas çeşidinin o ölçütteki karşılığı yan yana çizilir. Kalp kasının hangi sütunla eşleştiğine dikkat et — kimi ölçütte iskelet kasıyla, kimi ölçütte düz kasla aynı gruba düşer.
Üç kas hücresinin gerçek biçimi: uzun ve çok çekirdekli, mekik biçimli tek çekirdekli, dallanmış tek çekirdekli.
| Ölçüt | İskelet kası | Düz kas | Kalp kası |
|---|---|---|---|
| Hücre şekli | Kas boyunca uzanan uzun lif | Mekik | Silindirik, dallanmış |
| Çekirdek | Çok sayıda | Tek | Genellikle tek |
| Görünüm | Enine çizgili | Bantlaşma yok | Çizgili |
| Kontrol | Somatik sinirler — istemli | Otonom (bazıları gerilmeyle) | Otonom (impulssuz da kasılabilir) |
| Kasılma hızı | Hızlı, çabuk yorulur | Yavaş kasılır, yavaş gevşer | Hızlı |
| Mitokondri | Fazla | Fazla değil | Oldukça fazla |
| Bulunduğu yer | İskelete tutunur | Sindirim, dolaşım, solunum, üreme organları | Sadece kalp |
Çizgili kas = iskelet kası değildir. Kalp kası da aktin ve miyozinin düzenli diziliminden dolayı çizgili görünür ve hızlı kasılır; ama iskelet kası gibi istemli değildir, çalışması otonom sinir sistemiyle düzenlenir. İkinci tuzak: iskelet kası hücreleri embriyonik dönemde kaynaşır (bu yüzden çok çekirdekli), kalp kası hücreleri kaynaşmaz — uzantıları arasında karmaşık bağlantılar kurar.
Üşüyünce titremen boşuna değil: vücut ısısının yaklaşık %85'i kas hareketleri sırasında meydana gelir. Titreme, ısı üretmek için yapılan hızlı kas hareketidir.
100 metrede son metrelerde bacaklarının ağırlaşması: iskelet kasları hızlı kasılır ancak çabuk yorulur. Kalp kasında böyle bir yorulma yok — o gece boyu çalışıyor.
Otobüste hareketsiz durunca bacakların şişer gibi olur. İskelet kasları toplardamarlarda kanın ve lenf sıvısının hareketine yardımcı olur; hareketsiz kalınca bu yardım kesilir.
Midenin ve bağırsakların çalışmasını hissetmezsin çünkü orada düz kaslar var: bazıları otonom sinirle, bazıları gerilmeyle uyarılır ve yavaş kasılıp yavaş gevşer.
Sınav öncesi kalbinin hızlanması otonom sinir sistemiyle ilgili. Ama kalp kası hücreleri impuls almadan da kasılıp gevşeyebilir; kalp senden izin istemiyor.
Ağırlık çalışınca büyüyen kaslar iskelet kaslarıdır: kas çeşitleri içinde en büyük kütleye sahip olan grup ve vücut ağırlığının yaklaşık %40'ı.
Kasın kırmızı görünmesinin sebebi miyoglobin: oksijen depolayan ve demir içeren bir pigment. Kanın rengiyle karıştırılır ama bu kasın kendi pigmentidir.
Konuşmak da bir hareket: destek ve hareket sistemi yürümek, koşmak, konuşmak gibi eylemleri sağlar. Yüz ve dil hareketlerini istemli yönetirsin.
Laboratuvarda üç kesiti ayırmanın en hızlı yolu: bant var mı ve çekirdek kaç tane. Çok çekirdekli + çizgili → iskelet; tek çekirdekli + bantsız mekik → düz; dallanmış + çizgili → kalp.
45 soruluk test · kas dokunun organizasyonu, sarkomer, iskelet kası, düz kas ve kalp kasının karşılaştırılması
Kas doku iskelet kası, düz kas ve kalp kası olmak üzere üç çeşittir. Kemikler ve eklemlerle yer değiştirme hareketlerini gerçekleştirir; kaslar aynı zamanda vücudun şeklini oluşturur. Vücut ısısının yaklaşık %85'i kas hareketleri sırasında oluşur.
Kas lifleri = kas hücreleri (özelleşmiş hücreler). Zar sarkolemma, plazma sarkoplazma, endoplazmik retikulum sarkoplazmik retikulum. Enerji ihtiyacı fazla olduğundan (düz kaslar hariç) mitokondri sayısı fazladır.
Aktin ve miyozin proteinlerinden yapılmış filamentler → miyofibriller → kas lifleri → kas. İskelet kasında aktin ve miyozin içeren kasılma birimi sarkomerdir.
En büyük kütle; vücut ağırlığının yaklaşık %40'ı. Toplardamarlarda kanın ve lenf sıvısının hareketine yardım eder, hareketleriyle ısı oluşturur. Her lif tek bir hücredir; embriyonik dönemde çok sayıda hücrenin kaynaşmasıyla oluştuğundan çok çekirdeklidir.
Merkezî sinir sistemi kontrolünde somatik sinirlerle düzenlenir → istemli. Filament dizilişinden dolayı bir koyu bir açık bölge şeklinde enine çizgili görünür. Miyoglobin (oksijen depolayan, demir içeren pigment) yüzünden kırmızıdır. Hızlı kasılır, çabuk yorulur.
Sindirim, boşaltım, üreme gibi sistemlerin hareketini sağlar; en çok sindirim, dolaşım, solunum ve üreme organlarında bulunur. Hücre mekik biçimli, tek çekirdekli. Bantlaşma görülmez; çünkü aktin ve miyozin düzenli sıralanmamıştır.
Bazıları otonom sinir sistemiyle, bazıları sinirlerden uyarı almadan gerilmeyle aksiyon potansiyeli oluşturur. Hormonların, sinirlerin ve fiziksel uyarıların etkisiyle kasılır. İskelet kasına göre yavaş kasılıp yavaş gevşer.
Sadece kalpte bulunur; tüm vücuda kanı pompalar ve kan basıncını ayarlar. Silindirik hücre yapısı dallanır, genellikle tek çekirdeklidir, mitokondri sayısı oldukça fazladır. Hücreler kaynaşmaz; uzantıları arasında karmaşık bağlantılar kurar ve komşu dallara tutunur.
Aktin ve miyozinin düzenli diziliminden dolayı çizgili görünür; bu özelliğiyle iskelet kasına benzer ve hızlı kasılır. Çalışması ise düz kaslarda olduğu gibi otonom sinir sistemi tarafından düzenlenir; hücreler impuls almadan da kasılıp gevşeyebilir. Kalp, sıkı örgü demeti hâlindeki hücrelerden oluşur ve karıncıkları derinlemesine etkileyen kasılma dalgası ortaya çıkar.