Göz: ışığı impulsa çeviren organ
Vücuttaki duyu reseptörlerinin yaklaşık %70'i gözdedir. Bu ünitede üç tabakanın görevlerini, irisin ışığı nasıl kıstığını, merceğin yakına ve uzağa odaklanmak için nasıl şekil değiştirdiğini, çubuk ile koni hücrelerinin farkını ve miyopi-hipermetropi ayrımını göreceksin.
Görme organı göz, nesnelerin görüntülerini ve renklerini algılamayı sağlayan duyu organıdır. Vücuttaki duyu reseptörlerinin yaklaşık %70'i gözde bulunur. Gözün görevini yerine getirmesinde kaşlar, kirpikler, göz kapakları, gözyaşı bezleri ve dış göz kasları yardımcı olur.
Kaşlar gözlerin güneş ışığından korunmasına yardımcı olur ve alından akan terin gözlere ulaşmasını engeller. Göz kapakları kapanarak gözü dış etkenlerden korur, dinlenme anında ışığın göze girmesini engeller; yağ ve ter bezleri içerir.
Gözyaşı bezleri mukus, antikor ve lizozim enzimi üretir. Gözyaşı, göz yüzeyini nemli ve kaygan hâle getirerek onu hem temizler hem korur. Göz kasları göz küresinin eş güdümlü hareketini sağlar.
Bir yapı seç: kesitte yanar, görevi altta yazılır. Göz dıştan içe doğru sert tabaka, damar tabaka, ağ tabaka sırasıyla üç tabakadan oluşur.
Göz, sert tabaka adı verilen bir bağ dokuyla sarılmış, içi sıvı dolu küre biçiminde bir yapıdır. Sert tabaka kan damarı içermez. Göz kasları bu tabakaya tutunur.
Sert tabaka gözün ön kısmında saydamlaşıp şişkinleşerek kornea tabakasını (saydam tabaka) oluşturur.
Kan damarları bakımından zengin ve koyu kahverengi bir tabakadır. Melanositler tarafından üretilen kahverengi pigment fazla ışığı emerek göz yuvarlağı içindeki ışık saçılmalarını ve yansımalarını engeller.
Korneanın iç tarafında göze rengini veren pigmentli iris bulunur. İris, arka kısımdaki fotoreseptörlere gelen ışık miktarını kontrol eder. İrisin merkezindeki açıklığa göz bebeği (pupilla) denir.
Ortam ışığını değiştir: parlak ışıkta iris büzülür ve göz bebeği küçülür; ışık azaldıkça göze daha fazla ışık girmesi için iris gevşer ve göz bebeği büyür.
Baktığın cismin uzaklığını değiştir: uzaktaki cisme odaklanırken asıcı bağlar merceği çekerek daha da yassılaştırır; yakındaki cisme odaklanırken kirpiksi cismin kasılması asıcı bağların tersine merceğin yuvarlak formunu almasına neden olur.
Göz merceği ışığı kırarak görüntünün ağ tabakaya düşmesini ve göz uyumunu sağlar. Merceğin önü ve arkası şeffaf bir sıvı ile doludur. Mercek ile ağ tabaka arasındaki boşluk, gözün şeklinin sabit kalmasını sağlayan camsı sıvı ile doludur. Mercek asıcı bağlarla askıya alınmış biçimde durur.
İris ile göz bebeği aynı şey değildir. İris pigmentli yapının kendisi (göze rengini veren kısım), göz bebeği ise irisin merkezindeki açıklıktır. Işık kontrolü irisin kasılıp gevşemesiyle olur; göz bebeği yalnızca sonucu gösterir. İkinci tuzak: sert tabakada kan damarı yok, damar tabaka ise adı gibi kan damarları bakımından zengindir.
Retina, fotoreseptörlerin ve görme sinirlerinin bulunduğu tabakadır. Fotoreseptörler çubuk hücreleri ve koni hücreleri olmak üzere iki çeşittir. Fotoreseptörlerdeki görme pigmentleri, ışık absorblayan bir A vitamini türevi molekül içerir.
Işığı kıs: çubuk hücreleri loş ışıkta dahi tepki verir ama netlik düşüktür ve görüntü gri tonlarındadır. Işığı artır: koni hücreleri devreye girer, renkli ve hızlı tepki veren görüş başlar.
| Ölçüt | Çubuk hücresi | Koni hücresi |
|---|---|---|
| Sorumlu olduğu görme | Siyah-beyaz (gri ve tonları) | Renkli görme |
| Işık hassasiyeti | Yüksek — loş ışıkta dahi tepki verir | Düşük — aktivasyon için parlak ışık gerekir |
| Netlik | Düşük | Yüksek |
| Tepki hızı | Daha yavaş | Çubuktan daha hızlı |
| En uygun olduğu durum | Gece görüşü ve çevresel görüş | Gündüz ve renk ayrımı |
| Retinadaki miktarı | Koniden yaklaşık 20 kat fazla | Sarı noktada yoğun |
Sarı nokta, kör nokta ve çevresel bölge arasında gez: hangi hücrenin orada yoğun olduğunu ve sonucunu gör.
A vitamini eksikliğinde, ışığın az olduğu ortamlarda görme alanının ve görme keskinliğinin belirgin azalması olarak tanımlanan gece körlüğü meydana gelir. Gece nesneleri daha iyi görebilmek için nesneye değil hemen yanına bakmak daha iyi sonuç verir — çünkü çubuk hücreleri çevresel görüş için en uygun hücrelerdir.
Işık, fotoreseptörlere ulaşana kadar bir hücre ağından ve optik sinir liflerinin içinden geçer. Yani çubuk ve koni hücreleri retinanın arkasındadır. Ayrıca optik sinirler gözü optik disk (kör nokta) denilen, ağ tabakanın fotoreseptörlerden yoksun bölümünden terk eder — orada görüntü oluşmaz. Bir başka nokta: sarı noktaya düşen görüntü terstir.
İki göz birbiriyle örtüşen toplamda yaklaşık 170 derecelik bir görme alanına sahiptir. Görme korteksi iki gözün ilettiği görüntüleri birleştirir ve üç boyutlu görmeyi sağlayan derinlik algısı yaratır. Bu sayede nesnelerin konumları hakkında bilgi elde edilir.
Adımları sırayla gez: ışığın korneadan girip beyin kabuğundaki görme merkezine ulaşana kadar geçtiği yapılar.
Bir görme alanı seç: sol taraftaki görme alanından gelen görüntü beynin sağ tarafına, sağ taraftaki görme alanından gelen görüntü beynin sol tarafına iletilir. Çaprazlanma optik kiyazmada olur.
Kalıtsal özellikler, gözle ilgili yaralanmalar, fizyolojik bazı hastalıklar ve yaşlanma göz fonksiyonlarının bozulmasına neden olabilir. Astigmatizm, miyopi ve hipermetropi, göz küresi çapının normalden farklı oluşu sonucu ortaya çıkan görme bozukluklarıdır.
Göz küresinin uzunluğunu değiştir: odak noktası retinanın önüne düşerse miyopi, arkasına düşerse hipermetropi. Düzeltme merceğini aç ve odağın retinaya nasıl geri geldiğini gör.
Çekinik bir karakter olup X kromozomu ile taşınır. Kırmızı, mavi ve yeşil olmak üzere üç tip koni hücresi renkli görmemizi sağlar; diğer renkler iki ya da üç tip koninin birlikte çalışmasıyla algılanır.
Renk körlüğü bir ya da daha fazla koni çeşidinin eksikliğinden ya da fonksiyon bozukluğundan meydana gelir. En yaygını kırmızı-yeşil renk körlüğüdür; çoğu zaman kişi yalnızca loş ışıkta kırmızıyı yeşilden ayırmakta zorlanır. Üç çeşit koniden sadece birine sahip olan nadir bireyler tamamen renk körüdür ve dünyayı yalnızca gri tonlarında görür.
İşitme kaybı bebeklikten yaşlılığa kadar her dönemde görülebilir; çocuklarda sosyal gelişim, yetişkinlerde iletişim sorunlarını ortaya çıkarır. İç kulak, işitme siniri ve işitme merkezindeki sorunlardan kaynaklanır. Tümör tedavisinde kullanılan ilaçlar, migren ya da damarsal sorunlar, yaşlanma, gürültülü ortamda çalışma, enfeksiyonlar ve diyabet de neden olabilir.
Denge kaybı; iç kulaktaki kanalların iltihaplanması, kanaldaki sıvılarda oluşan basınç artışı, denge sinirlerinin iltihaplanması ya da kulak kristallerinin yer değiştirmesi ile oluşur.
İbn Heysem; gözün yapısını, görmenin nasıl gerçekleştiğini ve görme bozukluklarının nedenlerini bugünkü bilgilere çok yakın biçimde açıklamıştır. Görme olayının fiziksel olduğunu ve cisimlerden göze ulaşan ışınlar yardımıyla oluştuğunu matematiksel ispatlarla ortaya koymuştur.
Miyopi ↔ hipermetropi karışır. Anahtar: miyop göz küresi uzundur, görüntü retinanın önünde odaklanır ve içbükey mercekle düzeltilir; hipermetrop göz küresi kısadır, görüntü retinanın arkasında odaklanır ve dışbükey mercekle düzeltilir. İkinci tuzak: katarakt merceğin saydamlığını kaybetmesidir, presbitlik ise merceğin esnekliğini kaybetmesi — biri saydamlık, öteki esneklik.
İlk saniyelerde hiçbir şey göremezsin, sonra koltuklar belirir. Karanlıkta iris gevşer, göz bebeği büyür ve devreyi çubuk hücreleri alır — bu yüzden gördüğün ilk şeyler gri tonlarındadır.
Tahtaya bakarken asıcı bağlar merceği çekip yassılaştırır; deftere bakınca kirpiksi cisim kasılır ve mercek yuvarlaklaşır. Ders boyunca yüzlerce kez tekrarlanan bir uyum işlemi.
Sönük bir yıldıza doğrudan bakınca kaybolur, yanına bakınca görünür. Sebebi: çubuk hücreleri çevresel görüş için en uygun hücrelerdir, sarı noktada ise koni yoğundur.
Arka sıradan tahtayı seçemiyorsan bu miyopi olabilir: göz küresi uzundur, görüntü retinanın önünde odaklanır. İçbükey mercekli gözlükle düzeltilir.
Büyükler telefonu uzaklaştırarak okuyorsa bu presbitlik olabilir: yaşa bağlı olarak merceğin esnekliğini kaybetmesi. İnce kenarlı mercek kullanılarak düzeltilir.
Derinliği görebilmen iki gözün örtüşen 170 derecelik görme alanına bağlı. Görme korteksi iki görüntüyü birleştirip derinlik algısı yaratır; tek gözünü kapatınca mesafe tahmini bozulur.
Güneşli ve karlı havalarda fazla ışık yansımasına karşı doktor tavsiyeli doğru güneş gözlüğü kullanmak gerekir. Parlak ışık kaynağına çıplak gözle bakılmaz.
Uzun süre ve yakından ekrana bakmak göz sağlığını bozar. Ders çalışırken ortamın uygun aydınlatılması tavsiyesi süs değil: az ışıkta koni yerine çubuk devreye girer, netlik düşer, göz yorulur.
Bazı arkadaşların oyundaki kırmızı-yeşil işaretleri karıştırabilir. En yaygın renk körlüğü kırmızı-yeşildir; X kromozomu ile taşınan çekinik bir karakterdir.
52 soruluk test · gözün üç tabakası, iris ve göz uyumu, çubuk-koni ayrımı, optik kiyazma, kırma kusurları ve duyu organlarının korunması
Vücuttaki duyu reseptörlerinin yaklaşık %70'i gözdedir. Yardımcı yapılar: kaşlar (ter ve güneş), kirpikler, göz kapakları (yağ ve ter bezi içerir), gözyaşı bezleri (mukus, antikor, lizozim), dış göz kasları (eş güdümlü hareket).
Dıştan içe: sert tabaka (sklera) — bağ doku, kan damarı içermez, göz kasları buraya tutunur, önde saydamlaşıp kornea olur; damar tabaka (koroit) — kan damarınca zengin, melanositlerin pigmenti fazla ışığı emer, iris ve göz bebeği buradadır; ağ tabaka (retina) — fotoreseptörler ve görme sinirleri.
Parlak ışıkta iris büzülür, göz bebeği küçülür; ışık azalınca iris gevşer, göz bebeği büyür. Mercek ışığı kırar, görüntüyü retinaya düşürür, asıcı bağlarla askıdadır. Uzağa bakarken asıcı bağlar merceği çekip yassılaştırır; yakına bakarken kirpiksi cisim kasılır, mercek yuvarlaklaşır. Mercekle retina arası camsı sıvı ile doludur.
Çubuk: siyah-beyaz görme, ışığa hassas, loşta çalışır, netlik düşük, gece ve çevresel görüş. Koni: renkli görme, parlak ışık ister, hassasiyeti düşük ama daha hızlı. Retinada çubuk koniden yaklaşık 20 kat fazladır; sarı noktada (fovea) koni yoğundur ve oluşan görüntü terstir. Görme pigmentleri A vitamini türevi molekül içerir.
Işık, çubuk ve koni hücrelerine ulaşana kadar bir hücre ağından ve optik sinir liflerinin içinden geçer. Optik sinirler gözü optik disk (kör nokta) denilen, fotoreseptörlerden yoksun bölümden terk eder. A vitamini eksikliğinde gece körlüğü görülür.
İki gözün örtüşen görme alanı yaklaşık 170 derece; korteks görüntüleri birleştirip derinlik algısı yaratır. Optik sinirler korteksin tabanında optik kiyazmada karşılaşır; aksonların bir kısmı çaprazlanır. Sol görme alanı → sağ beyin, sağ görme alanı → sol beyin. Işığın yolu: kornea → göz bebeği → göz merceği → fotoreseptör → optik sinirler → talamus → beyin kabuğu (görme merkezi).
Astigmatizm: kornea ve merceğin düzensiz eğriliği; ışık farklı derecede kırılır, görüntü bulanıklaşır; silindirik merceklerle düzeltilir. Miyopi: göz küresi uzun ya da kirpikli kaslar çok kuvvetli kasılır; görüntü retinanın önünde; içbükey mercek. Hipermetropi: göz küresi kısa; görüntü retinanın arkasında; dışbükey mercek.
Katarakt: merceğin saydamlığını kaybetmesi; ameliyatla düzeltilir. Presbitlik: yaşa bağlı olarak merceğin esnekliğini kaybetmesi; ince kenarlı mercek. Glokom (göz tansiyonu): camsı sıvının aşırı artması → basınç artar, damarlar daralır, retina hücreleri ve optik sinirler ölmeye başlar; kırklı yaşlarda başlar, altmışlı yaşlarda hızlanır. Şaşılık: göz kaslarından birinin uzun ya da kısa olması; ameliyatla düzeltilir.
Çekinik, X kromozomu ile taşınır. Üç tip koni: kırmızı, mavi, yeşil. Bir ya da daha fazla koni çeşidinin eksikliği/fonksiyon bozukluğu. En yaygını kırmızı-yeşil; çoğunlukla loş ışıkta ayırt zorluğu. Tek çeşit koniye sahip nadir bireyler dünyayı gri tonlarında görür.