Kulak: işitme ve denge
Kulak tek bir iş yapmıyor. İşitmede oluşan impulsları beyne, dengede oluşan impulsları beyinciğe iletiyor. Bu ünitede ses dalgasının havadan sıvıya geçerken neden yükseltilmesi gerektiğini, salyangozun üç kanalını, Corti organının nasıl elektrik ürettiğini ve baş dönünce kupulanın ne yaptığını göreceksin.
Kulak, işitme ve dengeden sorumlu organdır. İşitme olayında oluşan impulsları beyne, denge olayında oluşan impulsları ise beyinciğe iletir. Kulak; dış kulak, orta kulak ve iç kulak olmak üzere üç kısımdan oluşur.
Üç kısımdan birini seç: o bölümün yapıları şemada yanar, görevi ve sınırları altta yazılır.
85 desibelin üstündeki seslerin şiddeti, kulak zarına zarar vererek işitme kaybına neden olabilir.
İşitme beyne, denge beyinciğe. Aynı organdan çıkan iki impuls farklı merkeze gider. Ayrıca işitme impulsları korteksteki işitme merkezine giderken önce talamusa uğrar — koku duyusundaki kısayol burada yok.
Kulak kepçesinden kulak zarına kadar olan bölümdür. Ses dalgalarını toplayan kulak kepçesi kıkırdak yapılıdır.
Kulak yolu yaklaşık 2,5 cm uzunluğundadır; hücrelerinin salgıladığı sıvı ile toz, kir gibi yabancı maddelerin tutulmasını sağlar. Kepçenin topladığı ses dalgalarını kulak zarına iletir.
Çekiç, örs ve üzengi kemiklerini içerir. Bu kemikler kulak zarından aldıkları titreşimleri yükselterek oval pencereye aktarır.
Orta kulakta yutakla bağlantılı açık bir kanal vardır: östaki borusu. Atmosfer ile orta kulak arasındaki basıncı dengeleyerek basınç değişimlerinden kulak zarının zarar görmesini engeller.
Dış basıncı değiştir ve östaki borusunu aç-kapa: borusu kapalıyken kulak zarının nasıl büküldüğünü, açıkken basıncın nasıl eşitlendiğini gör.
Üç kemik sırayla titreşir. Kaydırakla gelen ses titreşiminin gücünü değiştir: oval pencereye ulaşan güç 15-20 kat yükseltilmiş olarak çıkar.
Östaki borusu çocuklarda düz ve kısadır. Biberonla beslenme, sigara dumanında kalma gibi etkenler çocukların orta kulak iltihabına yakalanma olasılığını artırır.
İç kulak; içi sıvı dolu salyangoz (kohlea), tulumcuk, kesecik ve yarım daire kanallarından oluşur. Bu kanallar hem işitme hem de vücudun yatay ve dikey dengesinin korunmasında görev alır.
Orta kulak, iç kulakla bağlantıyı oval pencere ile sağlar. Oval pencerenin iç kulağa bakan tarafında tulumcuk ve kesecik yer alır.
Tulumcuk yarım daire kanalları ile bağlantılıdır; keseciğin ucunda salyangoz yer alır.
Salyangoz içinde üç kanal bulunur: üstteki vestibüler kanal, ortadaki kohlear kanal, alttaki timpanik kanal.
Vestibüler ve timpanik kanalın içi perilenf, kohlear kanalın içi endolenf sıvısı ile doludur. Vestibüler kanal oval pencereye, timpanik kanal yuvarlak pencereye açılır.
Bir kanal ya da yapı seç: kesitte yanar, içindeki sıvı ve açıldığı pencere altta yazılır.
Basınç dalgasının şiddetini kaydır: temel zar hareket eder, çatı zarına bağlı kıl hücreleri iki zar arasında basınca maruz kalır, zar potansiyeli değişir ve nörotransmitter salınır.
| Kanal | Konum | Sıvı | Açıldığı yer |
|---|---|---|---|
| Vestibüler kanal | Üstte | Perilenf | Oval pencere |
| Kohlear kanal | Ortada | Endolenf | Zarlarla ayrılmış (temel zar + Corti) |
| Timpanik kanal | Altta | Perilenf | Yuvarlak pencere |
Tulumcuk ve kesecik karışır. Anahtar: tulumcuk → yarım daire kanalları (denge), kesecik → salyangoz (işitme). İkinci tuzak: oval pencere ile yuvarlak pencere aynı şey değildir — basınç dalgası oval pencereden girer, yuvarlak pencerede son bulur.
Ses dalgaları kulaktan girerek beyindeki işitme merkezine ulaşıncaya kadar bir dizi olay gerçekleşir. Adımları sırayla gez.
İki kaydırak: frekans sesin duyulup duyulmadığını, şiddet kulağın zarar görüp görmediğini belirler. İşitme aralığının altındaki frekanslar mekanoreseptörlerde uyarı oluşturmaz.
Denge; kısmen gözlerden ve eklemlerdeki reseptörlerden alınan bilgilerin yanında iç kulaktaki denge organı sayesinde sağlanır.
Üç farklı düzlemde birbirine dik açılarda yerleşmiş, içinde endolenf sıvısı bulunan kanallardır. Şişkin tabanlarında kıl hücreleri demeti vardır.
Kıl hücrelerinin kılları kupula adı verilen yarı akışkan sıvı benzeri bir başlık içinde yer alır.
Baş hareket ettirildiğinde kanallardaki sıvı akışı kupulaya baskı yaparak kıl hücrelerini eğer. Bu hareket sinir hücrelerinde impuls oluşturur.
Oluşan impulslar uç beyne ve beyinciğe iletilerek vücudun pozisyonu algılanır ve denge sağlanır.
Başı çevir: sıvı geride kalır, kupula ters yöne itilir ve kılları eğer. Hızı sıfırladığında sıvı durur, eğilme kaybolur — impuls da biter.
Orta kulak iltihabı, çocuklarda işitme kaybının en sık nedenidir. Bu rahatsızlıkta kulak zarı şişer, iltihaplanır ve kızarır. Genellikle yetişkinlerde kafa travmaları, solunum yolu hastalıkları ya da iç kulak iltihaplanması vertigo hastalığına neden olur. Vertigoda kişi kendisinin ya da etrafındakilerin döndüğü hissine kapılır. Meniere hastalığında ise vertigo belirtilerinin yanı sıra kulak çınlaması ya da işitme kaybı da görülür.
85 desibelin üstündeki sesler kulak zarına zarar vererek işitme kaybına neden olabilir. Ses seviyesini bir çentik düşürmek, arkadaşınla konuşurken sesini yükseltmek zorunda kalmamak demek.
Hızla yükselince dış basınç düşer, orta kulaktaki basınç aynı kalır ve zar bükülür. Östaki borusu yutakla bağlantılı olduğu için basınç eşitlenince tıkanıklık geçer.
Kulağın nemli kalması enfeksiyon riskini artırır. Kulak yolundaki salgı zaten toz ve kiri tutmak için var; pamuklu çubukla onu içeri itmek yardım değil, zarar.
Sen durdun ama yarım daire kanallarındaki endolenf hâlâ dönüyor. Kupula bir süre daha eğilmiş kalır, beyincik "dönüyoruz" bilgisini alır — baş dönmesinin sebebi bu.
Tek ayak üstünde durabilmen üç kaynağın birleşmesiyle olur: gözler, eklemlerdeki reseptörler ve iç kulaktaki denge organı. Gözünü kapatınca zorlanman bu yüzden.
Yüksek sesli ortamdan çıkınca duyulan çınlama boşuna değil. Meniere hastalığında da kulak çınlaması ve işitme kaybı görülür; sürekli çınlama ciddiye alınmalı.
Duyabildiğin aralık 20-20.000 Hz. Bu aralığın dışındaki frekanslar mekanoreseptörlerde uyarı oluşturmaz — ses vardır ama sende impuls yoktur.
Östaki borusu çocuklarda düz ve kısadır; biberonla beslenme ve sigara dumanında kalma orta kulak iltihabı olasılığını artırır. Çocuklarda işitme kaybının en sık nedeni budur.
Arkadaşının sesinin hangi yönden geldiğini bilmen, iki kulak kepçesinin sesi ayrı ayrı toplamasıyla ilgili. Kepçe kıkırdak yapılıdır; şekli boşuna değil.
44 soruluk test · kulağın üç kısmı, östaki borusu, salyangozun üç kanalı, Corti organı, sekiz adımlı işitme olayı, kupula ve denge, kulak rahatsızlıkları
Kulak işitme ve dengeden sorumludur. İşitmede oluşan impulslar beyne, dengede oluşanlar beyinciğe gider. Üç kısım: dış, orta, iç kulak. 85 dB üstü sesler kulak zarına zarar verip işitme kaybına yol açabilir.
Kulak kepçesinden kulak zarına kadar. Kepçe kıkırdak yapılıdır, ses dalgalarını toplar. Kulak yolu 2,5 cm; salgısıyla toz ve kiri tutar.
Çekiç, örs, üzengi: zardan aldıkları titreşimi 15-20 kat yükselterek oval pencereye aktarır. Östaki borusu yutakla bağlantılıdır, atmosfer ile orta kulak arasındaki basıncı dengeler. Çocuklarda düz ve kısadır → orta kulak iltihabı riski.
Salyangoz (kohlea), tulumcuk, kesecik, yarım daire kanalları. Orta kulakla bağlantı oval pencere. Tulumcuk yarım daire kanallarıyla, keseciğin ucu salyangozla bağlantılıdır.
Vestibüler (üst, perilenf, oval pencereye açılır), kohlear (orta, endolenf), timpanik (alt, perilenf, yuvarlak pencereye açılır). Kohlear kanal diğer ikisinden zarlarla ayrılmıştır.
Kohlear kanalın temel zarı üzerindedir; basınç dalgalarını aksiyon potansiyellerine dönüştürür. Kıl hücreleri çatı zara bağlıdır; iki zar arasında basınca maruz kalınca zar potansiyeli değişir ve nörotransmitter salınır.
20-20.000 Hz sesler kepçede toplanır → zarı titreştirir → çekiç-örs-üzengi gücü 15-20 kat artırır → oval pencere → vestibüler kanalda basınç dalgası → timpanik kanaldan yuvarlak pencerede son bulur → temel zar titreşir → kıl hücrelerinin zar potansiyeli değişir → nörotransmitter → aksiyon potansiyeli → talamus → beyin kabuğundaki işitme merkezi.
Gözler + eklem reseptörleri + iç kulaktaki denge organı. Yarım daire kanalları üç farklı düzlemde birbirine dik, içi endolenf. Şişkin tabanda kıl hücreleri demeti; kıllar kupula içinde. Baş hareketi → sıvı akışı → kupula baskısı → kıl eğilir → impuls → uç beyin ve beyincik.
Orta kulak iltihabı: çocuklarda işitme kaybının en sık nedeni; zar şişer, iltihaplanır, kızarır. Vertigo: kafa travması, solunum yolu hastalıkları ya da iç kulak iltihaplanmasıyla; kişi kendisinin veya etrafının döndüğünü hisseder. Meniere: vertigo belirtileri + kulak çınlaması ya da işitme kaybı.