Ham maddeden mamul maddeye
Sanayi, farklı ham maddelerin ve yarı işlenmiş ürünlerin fabrikalarda çeşitli işlemlerden geçirilerek kullanılabilir hâle getirilmesidir. Bu ünitede üç soru var. Birincisi: bir fabrika neden oraya kuruluyor — altı faktör (ham madde, enerji kaynakları, sermaye, iş gücü, ulaşım, pazar). İkincisi: Türkiye’de hangi sanayi kolu nerede yoğunlaşmış — yedi kolun otuz alt dalı, il il. Üçüncüsü: sanayinin ekonomideki yeri ne kadar büyümüş — 1965’te dış satımın %19,6’sı sanayi ürünüyken 2023’te %94,2. Bu üç soruyu birbirine bağlayan tek cümle şu: fabrikanın yeri, o fabrikanın ürününe bağlıdır.
Kaynak Türkiye’de sanayi faaliyetlerinin dağılışını etkileyen başlıca faktörleri altı başlıkta veriyor. Hepsi her fabrika için aynı ağırlıkta değildir — sınavda sorulan da genellikle hangi fabrikada hangi faktörün baskın olduğudur.
Altı düğme, altı faktör. Canvasın ortasında her sanayi tesisinin ortak zinciri durur: ham madde kaynağı → fabrika → pazar. Seçtiğin faktör bu zincirin hangi halkasına bağlanıyorsa oradan fabrikaya doğru bir ok çıkar ve o halka renklenir; bağlanmayan halkalar soluk kalır. Ok üzerindeki akış animasyonu faktörün fabrikaya ne taşıdığını yazar — ham madde okunda "tarım ürünü, hayvansal ürün, su ürünü, orman, maden", enerji okunda "elektrik", sermaye okunda "birikim", iş gücü okunda "vasıflı ve vasıfsız iş gücü". Sağdaki panel o faktörün tanımını ve Türkiye’den örneğini yazar. Alt şeritte faktörün etkisinin zamanla nasıl değiştiği görünür: enerjide çubuk kısalır, çünkü elektriğin çok uzaklara iletilebilmesi bu faktörün etkisini azaltmıştır; iş gücünde çubuk uzar, çünkü otomasyon nitelikli iş gücü ihtiyacını artırmaktadır.
Sanayi için gerekli olan temel faktörlerden biridir. Tarım ürünleri, hayvansal ürünler, su ürünleri, ormanlar ve madenler başlıca ham madde kaynaklarıdır. Özellikle çabuk bozulabilen ürünlere dayalı sanayi tesislerinin ham maddeye yakın alanlara kurulduğu görülmektedir.
Cümlenin son yarısı sınav cümlesidir: çabuk bozulan ürün → ham maddeye yakın. Çay fabrikasının Rize’de, konserve ve meyve suyu tesislerinin Akdeniz ve Ege kıyılarında olmasının sebebi budur.
Modern sanayinin makinelere dayalı olması, sanayi tesislerinde enerji tüketimini artırmaktadır. Günümüzde elektrik enerjisinin çok uzaklara kadar iletilebilmesi, sanayi tesislerinin dağılışında enerji faktörünün etkisini azaltmıştır. Demir-çeliğe dayalı sanayi tesislerinin taş kömürü havzasında kurulması enerji kaynağına yakınlıkla açıklanabilir.
Burada iki yönlü bir cümle var: enerji tüketimi artmakta, ama enerjinin dağılışa etkisi azalmaktadır. Karıştırılan yer tam burasıdır.
Sanayileşmede temel koşullardan biridir. Sanayi tesislerinin kuruluşu, üretimde gerekli araç gereçlerin alımı, ham madde satın alınması ve çalışanlara ait ücretlerin ödenmesi için gerekli olan birikimdir.
Sermaye dört şeyi karşılar: kuruluş, araç gereç, ham madde alımı, ücretler.
Türkiye, vasıflı ve vasıfsız iş gücü açısından önemli bir potansiyele sahiptir. Sanayideki otomasyon sistemlerinin gelişmesi nitelikli iş gücüne duyulan ihtiyacı artırmaktadır.
Otomasyon iş gücü ihtiyacını bitirmiyor, ihtiyacın niteliğini değiştiriyor.
Sanayi tesislerinin kuruluşu, ham maddenin sanayi tesisine getirilmesi ve mamul maddenin pazara ulaştırılabilmesi ulaşımın kolay, hızlı, güvenli ve düzenli olmasına bağlıdır.
Ulaşım zincirin iki ucunu birden tutar: hem ham maddeyi getirir hem mamulü götürür. Dört sıfat da tanımın parçasıdır: kolay, hızlı, güvenli, düzenli.
Sanayi tesislerinin kuruluş yeri seçiminde pazar önemli bir faktördür. Bazı sanayi kuruluşları tüketimin çok olduğu büyük şehirler çevresinde kurulmuştur.
Örneği: tavuk üretimi daha çok büyük şehirlerin çevresinde yapılmaktadır. Hazır giyim ve beyaz eşyanın büyük şehirlerde toplanması da aynı sebeple açıklanır.
Bir önceki bölümde faktörleri tek tek gördün. Burada üçünü aynı anda çalıştırıyoruz: ham madde, enerji ve pazar fabrikayı kendine doğru çeker. Fabrika bu üç çekimin ortasında bir yere oturur.
Canvasta üç köşe var: solda ham madde kaynağı, altta enerji kaynağı (taş kömürü havzası), sağda pazar (büyük şehir). Ortadaki nokta fabrikadır ve üç kaydırağın verdiği çekimlerin ağırlıklı ortasına yerleşir. Birinci kaydırak ürünün bozulma hızı: yükselttiğinde fabrika ham maddeye doğru kayar, çünkü kaynak "çabuk bozulabilen ürünlere dayalı sanayi tesisleri ham maddeye yakın alanlara kurulur" der. İkinci kaydırak enerji ihtiyacı: yükselttiğinde fabrika kömür havzasına iner — demir-çelik tesislerinin taş kömürü havzasında kurulmasının sebebi. Üçüncü kaydırak pazar bağımlılığı: yükselttiğinde fabrika büyük şehre yaklaşır. Üç çubuk her çekimin gücünü sayıyla gösterir; altta o anki konuma en uygun gerçek örnek yazılır — çay fabrikası, demir-çelik tesisi, hazır giyim atölyesi ya da dengeli konumdaysa un fabrikası. Kaydıraklardan ikisini birden yükseltirsen fabrika iki köşe arasında bir yerde durur; bu, gerçek hayatta olan şeydir.
Kaynak aynı paragrafta iki zıt yönlü cümle kuruyor ve soru genellikle bunu ayırt etmeni ister:
"Modern sanayinin makinelere dayalı olması, sanayi tesislerinde enerji tüketimini artırmaktadır." → fabrikalar daha çok enerji harcıyor.
"Günümüzde elektrik enerjisinin çok uzaklara kadar iletilebilmesi, sanayi tesislerinin dağılışında enerji faktörünün etkisini azaltmıştır." → fabrikanın nereye kurulacağı konusunda enerjinin sözü azaldı.
Tüketim arttı, dağılışa etkisi azaldı. Bu ikisi çelişmez: elektrik iletilebildiği için fabrika artık santralin dibinde olmak zorunda değil. Demir-çelik bir istisnadır, çünkü orada kömür yakıt olarak doğrudan kullanılır.
Kaynak Türkiye’deki sanayi kollarını yedi başlıkta topluyor: gıda, dokuma-giyim-deri, orman ürünleri ve mobilya, kimya, taş ve toprağa dayalı, makine, maden işleme ve savunma. Her başlığın altında hangi ilin geçtiği doğrudan sorulur.
Otuz düğme, otuz alt dal. Canvasta şematik bir Türkiye kutusu vardır; seçtiğin alt dalın geçtiği iller nokta olarak konur ve adlandırılır. Nokta sayısı o dalın ne kadar dağınık olduğunu tek bakışta gösterir: pamuklu dokuma on ile yayılmışken çay sanayisi yalnız Rize çevresinde, lastik yalnız İzmit, Adapazarı ve Kırşehir’de. Nokta rengi kolun rengidir; böylece aynı ilde birden fazla kol varsa hangisine baktığın karışmaz. Sağ üstteki etiket o dalın bağlı olduğu ana kolu, altındaki satır ise hangi faktörün o dalı oraya çektiğini söyler — çayda ham madde, demir-çelikte enerji, hazır giyimde pazar. Altındaki panel o dalı anlatan cümleyi olduğu gibi yazar.
Sanayi kolları bölümünün tamamı burada. Bir il adı yazarsan o ilde hangi sanayi dallarının geçtiğini görürsün — "Kayseri", "İzmit", "Adana" dene. Sütun seçiciyle yalnız kol adında ya da yalnız illerde arayabilirsin.
İl adları ünitede hangi biçimde geçiyorsa öyle yazıldı: bazı yerlerde İzmit ve Adapazarı, bazı yerlerde Kocaeli ve Sakarya diyor. İkisi de aynı ildir.
Unlu mamuller sanayisi ham madde olarak tahılları işlemektedir; Türkiye’de un ve unlu gıda sanayi tesisleri özellikle Orta Anadolu’da yoğunlaşmaktadır. Şeker pancarı tarımının yoğunlaştığı iç bölgelerde çok sayıda şeker fabrikası bulunmaktadır.
İki dal da iç bölgelerde: sebebi ham maddenin (tahıl, şeker pancarı) orada yetişmesi. Şeker pancarı ayrıca ağır ve çabuk şeker kaybeden bir üründür — fabrikanın tarlaya yakın olması bu yüzden kuraldır.
Ayçiçeği yağı fabrikaları Edirne ve Tekirdağ’da; zeytinyağı fabrikaları Edremit, Ayvalık ve Gemlik’te, mısır ve soya yağı fabrikaları Adana’da yaygındır. Margarin üreten tesisler ise Adana, İzmir ve İstanbul’da yaygındır.
Dört yağ türü, dört ayrı yer listesi — ve her biri o yağın ham maddesinin yetiştiği yerdir: ayçiçeği Trakya’da, zeytin Ege ve Güney Marmara kıyısında, mısır-soya Çukurova’da.
Pamuklu, yünlü, halı-kilim, ipekli, hazır giyim ve deri — altı dalın listelerine bakınca İstanbul, Bursa, İzmir ve Kayseri sürekli tekrar eder. Kocaeli (Hereke) hem yünlü dokumada hem halı-kilimde geçer; Uşak yünlü, halı-kilim ve deride birden vardır.
Tek bir dala ait tek yer arıyorsan: ipekli dokuma İstanbul, Bursa ve Gemlik ile en dar listedir.
Petrol rafinerileri: İpraş (İzmit), Aliağa (İzmir), Orta Anadolu (Kırıkkale) ve Batman’da bulunmaktadır. Batman Rafinerisi sadece Türkiye’de çıkarılan petrolü işlemektedir.
Üçü limana ya da boru hattına yakın olduğu için ithal ham petrolü de işler; Batman ise petrolün çıkarıldığı yerdedir ve yalnız yerli ham petrolü işler. Bu ayrım doğrudan sorulur.
Otomotiv sanayi: Türkiye’de Bursa, İzmir, İstanbul, Kocaeli ve Sakarya’da otomobil ve yük taşıtları üreten fabrikalar bulunmaktadır. Otomotiv sektörü, Türkiye’nin ihracatında önemli bir paya sahiptir.
Türkiye’de en önemli tersaneler, İstanbul ile İzmit arasında yer almaktadır. Gölcük, Tuzla, Pendik ve Haliç bu tersanelerden bazılarıdır. Deniz turizmine yönelik yat sanayisinin geliştiği yerlere bakıldığında İstanbul, Antalya ve Bodrum ön plana çıkmaktadır.
Ergani Bakır İşletmeleri (Elâzığ), Kırka Bor İşletmesi (Eskişehir), Ereğli Demir Çelik Fabrikası (Zonguldak), Antalya Ferro-Krom Tesisleri (Antalya), Seydişehir Alüminyum Tesisleri (Konya).
Beşi de madenin çıkarıldığı yere kurulmuştur — tek istisna gibi görünen Ereğli Demir Çelik de aslında taş kömürü havzasının içindedir, yani enerji kaynağının yanındadır.
Türkiye’de savunma sanayisi oldukça önemli bir yere sahiptir. Makine Kimya Endüstrisi Kurumu (MKEK), Askerî Elektronik Sanayi (ASELSAN), Askerî Pil Sanayi (ASPİLSAN), Hava Elektronik Sanayi (HAVELSAN) savunma sanayisinin başlıca kurumlarıdır. Kırıkkale, Çankırı, Ankara ve Eskişehir’de savunma sanayisine ait fabrikalar bulunmaktadır.
Dört ilin dördü de iç kesimdedir. Savunma sanayisinde kuruluş yeri seçimi ham maddeye ya da pazara değil, güvenliğe ve nitelikli iş gücüne bağlıdır; bu dört il tek tek verilir.
Kaynak sanayinin ekonomideki yerini üç ayrı ölçüyle veriyor ve üçü de karıştırılır: gayrisafi millî hasıladaki pay, iş gücündeki pay, dış satımdaki pay.
Dört düğme, tablodaki dört yıl. Canvasta her yıl için iki çubuk çizilir: açık renkli olan o yılın toplam dış satımı, koyu olan sanayi ürünlerinden gelen kısmı. Çubukların yüksekliği tabloda verilen milyon dolar değerine göredir, bu yüzden 1965 ile 2023 aynı ölçekte durunca 1965 neredeyse görünmez olur — asıl mesele budur: pay artarken hacim de yüz kattan fazla büyümüştür. Seçtiğin yılın üstünde yüzde değeri büyük punto ile yazılır ve solda ince bir oran çubuğu doluluk olarak aynı yüzdeyi gösterir. Alt satırda o yıl ile bir önceki yıl arasındaki fark hesaplanır; en büyük sıçramanın 1980 → 2000 arasında olduğu (%35,9 → %91,2) böylece görünür hâle gelir.
Canvasta üç ölçüt çubuğu yan yana durur: GSMH’deki pay, iş gücündeki pay ve dış satımdaki pay. Kaydırak yılı başlangıç ile 2023 arasında sürükler; her çubuk kendi başlangıç ve bitiş değeri arasında doğrusal olarak dolar. Böylece üç ölçünün ne kadar farklı hızlarda büyüdüğü görünür: GSMH payı %13’ten %20,3’e (yaklaşık 1,6 kat), iş gücü payı %5,9’dan %20,8’e (yaklaşık 3,5 kat), dış satım payı %19,6’dan %94,2’ye (yaklaşık 4,8 kat) çıkar. En hızlı büyüyen ölçü dış satımdır ve sınavda "sanayi ürünleri ihracatı" diye sorulan da odur.
Tarım, madencilik, ulaşım ve enerji sektörünün gelişmesinde sanayileşme çabaları önemlidir. Cumhuriyet’in ilanından günümüze kadar sanayi sektörünün gayrisafi millî hasıladaki payı önemli oranda artmıştır. GSMH içinde sanayinin payı 1950’de %13 iken 2023’te bu oran %20,3 olmuştur. 1950 yılında toplam iş gücü içerisinde sanayinin oranı %5,9 iken 2023 yılında %20,8’e çıkmıştır. Türkiye’de 1965 yılında dış satım gelirleri içinde sanayi sektörünün payı %19,6 iken 2023 yılında bu pay %94,2’ye yükselmiştir.
İhraç edilen sanayi ürünlerinin başında; otomotiv, hazır giyim, demir-çelik, kimyasal maddeler ve tarıma dayalı işlenmiş ürünler gelmektedir.
Beş kalemin beşi de bu ünitedeki sanayi kollarından çıkıyor: otomotiv → makine sanayi, hazır giyim → dokuma-giyim, demir-çelik → maden işleme, kimyasal maddeler → kimya sanayi, tarıma dayalı işlenmiş ürünler → gıda sanayi. Yani listeyi ezberlemek yerine hangi koldan geldiğini takip et.
| Yıl | Dış satım | Sanayi | Pay |
|---|---|---|---|
| 1965 | 464 | 91 | %19,6 |
| 1980 | 2.910 | 1.047 | %35,9 |
| 2000 | 27.775 | 25.339 | %91,2 |
| 2023 | 255.627 | 240.912 | %94,2 |
Değerler milyon dolardır (TÜİK). Yüzde sütunu sanayinin dış satım içindeki payıdır.
Bu ünitenin tamamı, sabah kalktığından akşam yattığına kadar dokunduğun eşyaların nereden geldiğini anlatıyor. Etiketlere bakmaya başlayınca ders kendini tekrar ediyor.
Kutunun üstünde çoğu zaman Rize yazar. Sebebi tek: çay sanayisi, çay tarımının yapıldığı Doğu Karadeniz kıyı kuşağında özellikle Rize çevresinde gelişmiştir. Taze çay yaprağı toplandıktan birkaç saat sonra bozulmaya başlar — bu yüzden fabrika bahçenin yanındadır. Ham maddeye bağlılığın en net örneği.
Etiketteki şehir çoğu zaman İstanbul, İzmit, Bursa, İzmir, Ankara ya da Adana’dır; kaynak hazır giyim ve örme sanayisinin bu büyük şehirlerde geliştiğini söyler. Kumaşın kendisi ise Denizli, Aydın ya da Kahramanmaraş’tan gelmiş olabilir: pamuklu dokuma ve pamuk ipliği tesisleri pamuğun yetiştiği illerdedir.
Servisin lastiği üç yerden birinde üretilmiş olabilir: motorlu taşıtlara lastik üreten fabrikalar İzmit, Adapazarı ve Kırşehir’de bulunmaktadır. Aracın kendisi ise Bursa, İzmir, İstanbul, Kocaeli ve Sakarya’daki otomotiv fabrikalarından çıkmış olabilir — ikisi de Marmara’da toplanmış, çünkü hem pazar hem liman orada.
Kâğıt sanayisi İzmit, Çaycuma (Zonguldak), Dalaman (Muğla), Balıkesir ve Taşköprü’de (Kastamonu) gelişmiştir. Beş yerin ortak özelliği ormana yakınlık: kâğıdın ham maddesi odundur ve odun taşımak pahalıdır. Defterin arkasındaki logoya bakınca bu beş addan birini görme ihtimalin yüksek.
Meyve suyu ve konserve tesisleri Akdeniz ve Ege kıyıları ile büyük şehirlerin çevresinde yaygındır. İki sebep aynı anda çalışır: meyve orada yetişir (ham madde) ve içecek en çok büyük şehirde tüketilir (pazar). Kutunun üstündeki üretim yeri genelde bu iki kuralın kesiştiği bir ildir.
Beyaz eşya sanayisi İstanbul, İzmir, Ankara, Bursa, Gaziantep ve Manisa’da gelişmiştir. Altı ilin altısı da kalabalık — beyaz eşya pazara bağlı bir daldır. Ayrıca ihraç ürünüdür: ihraç listesindeki "otomotiv, hazır giyim, demir-çelik" zincirinin devamı.
Deterjan ve sabun sanayi İstanbul, İzmir, İzmit, Balıkesir ve Gaziantep’te gelişmiştir. Aynı rafta duran diş macununun kutusunda ise büyük ihtimalle İstanbul, Kocaeli ya da Tekirdağ yazar; kaynak ilaç sanayisi için bu üç ili verir. Üçü de Marmara’da: nitelikli iş gücü ve sermaye orada yoğunlaşmış.
Cam sanayisi Kırklareli, Tekirdağ, Mersin ve Eskişehir’de; seramik ve porselen Çan (Çanakkale), Bozüyük ve Söğüt (Bilecik), Kütahya, İstanbul, İzmir ve Eskişehir’de toplanmıştır. Taş ve toprağa dayalı sanayi ağır ve ucuz ham madde kullanır, bu yüzden ocağın yanında kurulur — taşımak ürünün kendisinden pahalıya gelir.
Yolun kıyısında gördüğün büyük tersaneler İstanbul ile İzmit arasındadır: Gölcük, Tuzla, Pendik ve Haliç. Bodrum ya da Antalya’daki marinada duran yatlar ise başka bir dalın ürünü: deniz turizmine yönelik yat sanayisinde İstanbul, Antalya ve Bodrum ön plana çıkmaktadır. Aynı deniz, iki farklı sanayi.
Rastgele bir il listesi, bir faktör tanımı ya da bir yüzde gelir; doğru sanayi dalını veya faktörü seçmen istenir. Her cevaptan sonra ilgili cümle açıklama olarak çıkar.
48 soruluk test · sanayinin tanımı, dağılışı etkileyen altı faktör, yedi sanayi kolunun otuz alt dalı ve geçtiği iller, sanayinin GSMH, iş gücü ve dış satımdaki payı
Sanayi, farklı ham maddelerin ve yarı işlenmiş ürünlerin fabrikalarda çeşitli işlemlerden geçirilerek kullanılabilir hâle getirilmesidir. Ham madde: tarım ürünleri, hayvansal ürünler, su ürünleri, ormanlar ve madenler başlıca ham madde kaynaklarıdır; çabuk bozulabilen ürünlere dayalı sanayi tesisleri ham maddeye yakın alanlara kurulur. Enerji kaynakları: modern sanayinin makinelere dayalı olması enerji tüketimini artırmakta, elektriğin çok uzaklara iletilebilmesi ise enerji faktörünün dağılıştaki etkisini azaltmaktadır; demir-çeliğe dayalı tesislerin taş kömürü havzasında kurulması enerji kaynağına yakınlıkla açıklanır. Sermaye: tesislerin kuruluşu, araç gereç alımı, ham madde satın alınması ve ücretlerin ödenmesi için gerekli birikimdir. İş gücü: Türkiye vasıflı ve vasıfsız iş gücü açısından önemli bir potansiyele sahiptir; otomasyon nitelikli iş gücü ihtiyacını artırmaktadır. Ulaşım: ham maddenin tesise getirilmesi ve mamul maddenin pazara ulaştırılması ulaşımın kolay, hızlı, güvenli ve düzenli olmasına bağlıdır. Pazar: bazı sanayi kuruluşları tüketimin çok olduğu büyük şehirler çevresinde kurulmuştur.
Unlu mamuller: tahılları işler, özellikle Orta Anadolu’da yoğunlaşır. Şeker: şeker pancarı tarımının yoğunlaştığı iç bölgelerde çok sayıda fabrika vardır. Et ve et ürünleri: Konya, İzmir, Erzurum, Balıkesir ve Kars’ta gelişmiştir; tavuk üretimi daha çok büyük şehirlerin çevresinde yapılır, su ürünleri işleyen tesisler Çanakkale, Trabzon ve İzmir’de yaygındır. Yağ: ayçiçeği yağı Edirne ve Tekirdağ’da, zeytinyağı Edremit, Ayvalık ve Gemlik’te, mısır ve soya yağı Adana’da; margarin Adana, İzmir ve İstanbul’da yaygındır. Konserve ve meyve suyu: Akdeniz ve Ege kıyıları ile büyük şehirlerin çevresinde yaygındır. Çay: Doğu Karadeniz kıyı kuşağında özellikle Rize çevresinde gelişmiştir.
Pamuklu dokuma ve pamuk ipliği: Adana, İzmir, Denizli, Aydın, Antalya, Manisa, Gaziantep, İstanbul, Bursa ve Kayseri. Yünlü dokuma: İstanbul, Kocaeli (Hereke), Bursa, İzmir, Manisa, Uşak, Isparta, Kayseri ve Gaziantep. Halı ve kilim dokuma: Isparta, Kayseri (Bünyan), Manisa (Demirci, Gördes, Kula), Kocaeli (Hereke), Uşak. İpekli dokuma: İstanbul, Bursa ve Gemlik. Hazır giyim ve örme: İstanbul, İzmit, Bursa, İzmir, Ankara ve Adana gibi büyük şehirler. Deri: İstanbul, İzmir, Bursa, Bolu, Uşak ve Tekirdağ.
Kereste ve mobilya: Kastamonu, Tekirdağ, Bursa, İzmir, Ankara ve Düzce’de parke ve kereste; İstanbul, Ankara, Kayseri ve Bursa’da mobilya. Kâğıt: İzmit, Çaycuma (Zonguldak), Dalaman (Muğla), Balıkesir ve Taşköprü (Kastamonu). Petrol rafinerileri: İpraş (İzmit), Aliağa (İzmir), Orta Anadolu (Kırıkkale) ve Batman; Batman Rafinerisi sadece Türkiye’de çıkarılan petrolü işler. Gübre: Bandırma (Balıkesir), Aliağa (İzmir), Kocaeli, İskenderun, Ceyhan (Adana), Mersin, Kütahya, Gemlik (Bursa) ve Samsun. İlaç: İstanbul, Kocaeli ve Tekirdağ. Deterjan ve sabun: İstanbul, İzmir, İzmit, Balıkesir ve Gaziantep. Lastik: İzmit, Adapazarı ve Kırşehir.
Çimento: Türkiye’nin en gelişmiş üretim alanlarından biri olan çimento endüstrisi, ülke genelinde çimento fabrikalarının yayılmasını sağlamıştır. Cam: Kırklareli, Tekirdağ, Mersin ve Eskişehir. Tuğla ve kiremit: Eskişehir, Kütahya, Afyonkarahisar, Uşak, Tokat, Manisa ve İzmir. Seramik ve porselen: Çan (Çanakkale), Bozüyük ve Söğüt (Bilecik), Kütahya, İstanbul, İzmir ve Eskişehir.
Otomotiv: Bursa, İzmir, İstanbul, Kocaeli ve Sakarya; otomotiv sektörü Türkiye’nin ihracatında önemli bir paya sahiptir. Traktör: Adapazarı, Ankara, İstanbul, Tekirdağ ve Konya. Beyaz eşya: İstanbul, İzmir, Ankara, Bursa, Gaziantep ve Manisa. Lokomotif: Adapazarı, Eskişehir, Sivas ve Ankara. Gemi yapımı: en önemli tersaneler İstanbul ile İzmit arasındadır — Gölcük, Tuzla, Pendik ve Haliç; yat sanayisinde İstanbul, Antalya ve Bodrum ön plandadır. Maden işleme: Ergani Bakır İşletmeleri (Elâzığ), Kırka Bor İşletmesi (Eskişehir), Ereğli Demir Çelik Fabrikası (Zonguldak), Antalya Ferro-Krom Tesisleri (Antalya), Seydişehir Alüminyum Tesisleri (Konya). Savunma: MKEK, ASELSAN, ASPİLSAN ve HAVELSAN başlıca kurumlardır; Kırıkkale, Çankırı, Ankara ve Eskişehir’de fabrikalar bulunmaktadır.
Tarım, madencilik, ulaşım ve enerji sektörünün gelişmesinde sanayileşme çabaları önemlidir. GSMH içinde sanayinin payı 1950’de %13 iken 2023’te %20,3 olmuştur. 1950 yılında toplam iş gücü içerisinde sanayinin oranı %5,9 iken 2023 yılında %20,8’e çıkmıştır. 1965 yılında dış satım gelirleri içinde sanayi sektörünün payı %19,6 iken 2023 yılında %94,2’ye yükselmiştir. İhraç edilen sanayi ürünlerinin başında otomotiv, hazır giyim, demir-çelik, kimyasal maddeler ve tarıma dayalı işlenmiş ürünler gelmektedir.
Tablo (milyon dolar): 1965 → 464 / 91 / %19,6 · 1980 → 2.910 / 1.047 / %35,9 · 2000 → 27.775 / 25.339 / %91,2 · 2023 → 255.627 / 240.912 / %94,2.
Enerji tüketimi artıyor ama enerjinin dağılışa etkisi azalıyor — ikisi ayrı cümledir. Batman Rafinerisi yalnız yerli petrolü işler, öteki üçü öyle değildir. Pamuklu dokuma pamuğun yetiştiği illerde, hazır giyim büyük şehirlerdedir. Çimento ülke geneline yayılmıştır, cam dört ile toplanmıştır. Un ve şeker iç bölgelerde, konserve ve meyve suyu kıyılardadır.