AYT COĞRAFYA · ÜNİTE 9 · TÜRKİYE’DE ORMANCILIK VE HAYVANCILIK

Türkiye’nin sahip olduğu yaklaşık 23,4 milyon hektar orman alanı, ülke yüz ölçümünün yaklaşık %29,8’ini kaplamaktadır.

Orman varlığının kıyılarda yoğunlaşması nem ve yağışın fazla olması ile ilgilidir. Bu durum ormancılık faaliyetlerinin kıyılarda gelişmesinde etkili olmuştur.

Ormanlar, Türkiye ekonomisine; tomruk, maden direği, telefon direği, sanayi, kâğıt, lif yonga odunu üretimiyle katkı sağlamaktadır. Bunların dışında geçmişe göre azalmakla birlikte yakacak ihtiyacının karşılanmasında da ormanlardan yararlanılmaktadır.

Meralarda otlatılan hayvanların ahır veya ağıllarda kaba yemle beslenmesine mera (otlak) hayvancılığı denir.

Ahırlarda genellikle yapay yemlerin kullanılmasıyla yürütülen hayvancılık faaliyetine besi hayvancılığı denir.

Türkiye’de hayvancılık, tarım sektörü içinde önemli bir yere sahiptir. Türkiye, tür ve ırklarına göre hayvan sayısı bakımından zengin bir ülkedir. Hayvansal üretim; beslenmenin yanı sıra bazı bitkisel ve yan ürünlerin değerlendirilmesi, sanayiye ham madde sağlanması açısından da önemlidir.

Türkiye’de hayvansal üretimde görülen düşük verimin nedeni, yerli hayvan ırklarında et ve süt veriminin düşük olmasıdır.

Hayvansal üretimin daha verimli hâle gelebilmesi için mera hayvancılığından ahır hayvancılığına geçilmelidir.

Sebep ile çözüm iki ayrı cümlede verilir: sebep yerli ırkların düşük verimi, çözüm ahır hayvancılığına geçiş. Sorular çoğu zaman bu ikisini karıştırarak gelir.

Türkiye’de özellikle büyük şehirlerin çevresinde hayvan yetiştirme çiftlikleri, tavuk çiftlikleri ve kültür balıkçılığı çiftliklerinin çoğaldığı görülür.

İki tanım bir noktada kesişir: mera hayvancılığında hayvanlar meralarda otlatılır ama ahır veya ağıllarda kaba yemle beslenir; besi hayvancılığında ise beslenme ahırlarda ve genellikle yapay yemle yapılır. Ayrım yemin türündedir: kaba yem mi, yapay yem mi.

Türkiye’de doğal ortam koşulları ve sosyoekonomik nedenlere bağlı olarak küçükbaş hayvan sayısı çoktur. Özellikle iç kesimlerde etkili olan yarı kurak iklim koşulları ile bozkır bitki örtüsünün varlığı, koyun yetiştiriciliğinin yaygın olarak yapılmasına imkân sağlamaktadır.

Kıl keçisi, Türkiye’de koyundan sonra en çok yetiştirilen küçükbaş hayvan türü olup özellikle Toroslar gibi dağlık ve engebeli alanlarda yaygın olarak görülmektedir. Kıl keçisinin ormanlarda otlatılması ağaçların gelişimine zarar vermektedir.

Tiftik Keçisi, ekonomik değeri yüksek olan tiftik (Ankara) keçisi başta Ankara olmak üzere İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da yetiştirilmektedir.

Türkiye’de et ve süt üretiminin büyük bölümü büyükbaş hayvancılıktan sağlanmaktadır. Türkiye’de büyükbaş hayvanlar arasında en fazla sığır yetiştiriciliği yapılır. Nüfusun yoğun olduğu Marmara, Ege, Akdeniz ve İç Anadolu’da sığır yetiştiriciliği ahır hayvancılığı şeklinde yapılmaktadır. Yazların serin ve yağışlı geçtiği, çayır bitki örtüsünün yaygın olduğu Kuzeydoğu Anadolu önemli sığır yetiştirme alanıdır.

İki ayrı sebep, iki ayrı alan: nüfus yoğunluğu → ahır hayvancılığı (Marmara, Ege, Akdeniz, İç Anadolu), serin-yağışlı yaz ve çayır → Kuzeydoğu Anadolu.

Eti ve yumurtası için beslenen tavuk, hindi, kaz, ördek gibi kanatlı hayvanlar kümes hayvanları olarak adlandırılır. Türkiye’de üretimi ve tüketimi en fazla olan kanatlı hayvan tavuktur. 1970’li yıllarda aile işletmeciliği şeklinde yapılan kümes hayvancılığı, bugün modern çiftliklerde ticari amaçla yapılmaktadır. Özellikle büyük şehirlerin etrafında, tüketici nüfusun fazla olması nedeniyle modern kümes hayvancılığı tesisleri yaygınlaşmıştır. Bolu, Sakarya, Balıkesir ve Manisa tavuk yetiştiriciliğinin en fazla olduğu yerlerdir.

Genellikle yardımcı bir tarım kolu olan ipek böcekçiliği, dut ağacının bulunduğu her yerde yapılabilir. Diyarbakır, Şanlıurfa, Antalya ve Bursa ipek böcekçiliğinin en fazla yapıldığı yerlerdir. Son yıllarda yapay ipek üretiminin artmasına bağlı olarak Türkiye’de ipek böceği yetiştiriciliği azalmıştır.

Arıcılık, bal ve bal mumu üretmek amacıyla Türkiye’nin çoğu yerinde yapılmaktadır. Farklı iklim tiplerinin görüldüğü Türkiye, zengin ve çeşitlilik gösteren bitki örtüsüne sahiptir. Kars, Bitlis, Hakkâri, Rize, Ordu, Ankara, Muğla, Erzurum ve Konya arıcılık faaliyetlerinin ön plana çıktığı illerdir.

Cumhuriyet’in ilk yıllarından bugüne kadar kırsal nüfus oranı sürekli azalmıştır. 1927 yılında ülke nüfusunun yaklaşık %75,8’ini oluşturan kırsal nüfus, 2023 yılında ise toplam nüfus içinde yaklaşık %7’lik bir orana sahip olmuştur.

Türkiye’de tarımsal iş gücünde sanayileşmiş ülkelere göre yüksek bir oran görülmekteyken geçmişle kıyaslandığında ülke içinde ciddi bir gerileme söz konusudur.

Bir ülkede bir yıl boyunca ulusal kaynaklardan elde edilen mal ve hizmetlerin piyasa fiyatlarına göre hesaplanan toplam değerine gayrisafi millî hasıla (GSMH) denir. Cumhuriyet’in kurulmasından günümüze kadar olan sürede tarım sektörünün GSMH içindeki oranı büyük oranda azalmıştır.

Dış ticarette özellikle 1980 sonrasında önemli değişimlerin yaşandığı Türkiye’de uzun yıllar tarımsal ürünler ihraç edilirken, sanayi malları ithal edilmiştir.

Etiketinde Kars, Muğla ya da Rize yazması tesadüf değil: Kars, Bitlis, Hakkâri, Rize, Ordu, Ankara, Muğla, Erzurum ve Konya arıcılık faaliyetlerinin ön plana çıktığı illerdir. Türkiye’nin arıcılıkta güçlü olmasının sebebi farklı iklim tiplerinin görülmesi ve zengin, çeşitlilik gösteren bitki örtüsüdür.

Kantindeki tavuk, Türkiye’de üretimi ve tüketimi en fazla olan kanatlı hayvandır. Elli yılda bir sektör değişti: 1970’li yıllarda aile işletmeciliği şeklinde yapılan kümes hayvancılığı, bugün modern çiftliklerde ticari amaçla yapılmaktadır. Bolu, Sakarya, Balıkesir ve Manisa en fazla üretim yapan illerdir.

Balık reyonundaki çipura ve levrek çoğunlukla avlanmadı, üretildi: özel olarak düzenlenmiş havuzlarda bilimsel yöntemlerle ve ticari amaçla balık üretme işlemine kültür balıkçılığı denir. Ülkemizde kültür balıkçılığı ile daha çok alabalık, sazan, çipura ve levrek üretimi yapılmaktadır.

Kasım haberlerinde hamsinin hep Karadeniz’den gelmesinin sebebi şudur: Türkiye’de en fazla Karadeniz, boğazlar ve Marmara Denizi’nden balık avlanmaktadır ve Türkiye’de balıkçılık daha çok kıyı balıkçılığı şeklinde yapılmaktadır.

"Angora" adı doğrudan tiftik keçisinden gelir: ekonomik değeri yüksek olan tiftik (Ankara) keçisi başta Ankara olmak üzere İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da yetiştirilmektedir. Kıl keçisiyle karıştırma — kıl keçisi Toroslar gibi dağlık alanlarda yaygındır.

Yangın haberlerinde "ülke yüz ölçümünün %29,8’i" ifadesini duyarsın: Türkiye’nin sahip olduğu yaklaşık 23,4 milyon hektar orman alanı, ülke yüz ölçümünün yaklaşık %29,8’ini kaplamaktadır. Ormanların kıyıda toplanmasının sebebi nem ve yağışın fazla olmasıdır.

Sosyal medyada dolaşan o video bir sorunun görüntüsü: kıl keçisinin ormanlarda otlatılması ağaçların gelişimine zarar vermektedir. Kıl keçisi koyundan sonra en çok yetiştirilen küçükbaş hayvan türüdür.

Süt ve etin çoğu büyükbaştan gelir: Türkiye’de et ve süt üretiminin büyük bölümü büyükbaş hayvancılıktan sağlanmaktadır ve büyükbaş hayvanlar arasında en fazla sığır yetiştiriciliği yapılır. Şehre yakın illerde bu üretim ahır hayvancılığı biçimindedir.

Sayılar tartışmayı bitiriyor: 1927 yılında ülke nüfusunun yaklaşık %75,8’ini oluşturan kırsal nüfus, 2023 yılında ise toplam nüfus içinde yaklaşık %7’lik bir orana sahip olmuştur. Ama dikkat — bu, tarımsal üretimin azaldığı anlamına gelmez: tarımsal üretim miktarı sürekli artarken tarımın ülke ekonomisindeki payı giderek azalmıştır.

Türkiye’nin sahip olduğu yaklaşık 23,4 milyon hektar orman alanı, ülke yüz ölçümünün yaklaşık %29,8’ini kaplamaktadır. Orman varlığının kıyılarda yoğunlaşması nem ve yağışın fazla olması ile ilgilidir. Bu durum ormancılık faaliyetlerinin kıyılarda gelişmesinde etkili olmuştur. Ormanlar, Türkiye ekonomisine; tomruk, maden direği, telefon direği, sanayi, kâğıt, lif yonga odunu üretimiyle katkı sağlamaktadır. Bunların dışında geçmişe göre azalmakla birlikte yakacak ihtiyacının karşılanmasında da ormanlardan yararlanılmaktadır. Orman alanı: 1973 20.199.296 ha · 1999 20.763.248 ha · 2004 21.188.747 ha · 2018 22.343.000 ha · 2020 22.933.000 ha · 2023 23.363.000 ha.

Türkiye’de hayvancılık, tarım sektörü içinde önemli bir yere sahiptir. Türkiye, tür ve ırklarına göre hayvan sayısı bakımından zengin bir ülkedir. Meralarda otlatılan hayvanların ahır veya ağıllarda kaba yemle beslenmesine mera (otlak) hayvancılığı denir. Ahırlarda genellikle yapay yemlerin kullanılmasıyla yürütülen hayvancılık faaliyetine besi hayvancılığı denir. Hayvansal üretim; beslenmenin yanı sıra bazı bitkisel ve yan ürünlerin değerlendirilmesi, sanayiye ham madde sağlanması açısından da önemlidir. Türkiye’de hayvansal üretimde görülen düşük verimin nedeni, yerli hayvan ırklarında et ve süt veriminin düşük olmasıdır. Türkiye’de özellikle büyük şehirlerin çevresinde hayvan yetiştirme çiftlikleri, tavuk çiftlikleri ve kültür balıkçılığı çiftliklerinin çoğaldığı görülür. Hayvansal üretimin daha verimli hâle gelebilmesi için mera hayvancılığından ahır hayvancılığına geçilmelidir. Hayvancılık faaliyetleri: küçükbaş (koyun, kıl keçisi, tiftik keçisi), büyükbaş (sığır, manda, at), kümes (tavuk, hindi, kaz), diğer (ipek böcekçiliği, arıcılık, su ürünleri).

Türkiye’de doğal ortam koşulları ve sosyoekonomik nedenlere bağlı olarak küçükbaş hayvan sayısı çoktur. Özellikle iç kesimlerde etkili olan yarı kurak iklim koşulları ile bozkır bitki örtüsünün varlığı, koyun yetiştiriciliğinin yaygın olarak yapılmasına imkân sağlamaktadır. Kıl keçisi, Türkiye’de koyundan sonra en çok yetiştirilen küçükbaş hayvan türü olup özellikle Toroslar gibi dağlık ve engebeli alanlarda yaygın olarak görülmektedir. Kıl keçisinin ormanlarda otlatılması ağaçların gelişimine zarar vermektedir. Ekonomik değeri yüksek olan tiftik (Ankara) keçisi başta Ankara olmak üzere İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da yetiştirilmektedir. Türkiye’de et ve süt üretiminin büyük bölümü büyükbaş hayvancılıktan sağlanmaktadır. Büyükbaş hayvanlar arasında en fazla sığır yetiştiriciliği yapılır. Nüfusun yoğun olduğu Marmara, Ege, Akdeniz ve İç Anadolu’da sığır yetiştiriciliği ahır hayvancılığı şeklinde yapılmaktadır. Yazların serin ve yağışlı geçtiği, çayır bitki örtüsünün yaygın olduğu Kuzeydoğu Anadolu önemli sığır yetiştirme alanıdır.

Eti ve yumurtası için beslenen tavuk, hindi, kaz, ördek gibi kanatlı hayvanlar kümes hayvanları olarak adlandırılır. Türkiye’de üretimi ve tüketimi en fazla olan kanatlı hayvan tavuktur. 1970’li yıllarda aile işletmeciliği şeklinde yapılan kümes hayvancılığı, bugün modern çiftliklerde ticari amaçla yapılmaktadır. Özellikle büyük şehirlerin etrafında, tüketici nüfusun fazla olması nedeniyle modern kümes hayvancılığı tesisleri yaygınlaşmıştır. Bolu, Sakarya, Balıkesir ve Manisa tavuk yetiştiriciliğinin en fazla olduğu yerlerdir. Genellikle yardımcı bir tarım kolu olan ipek böcekçiliği, dut ağacının bulunduğu her yerde yapılabilir. Diyarbakır, Şanlıurfa, Antalya ve Bursa ipek böcekçiliğinin en fazla yapıldığı yerlerdir. Son yıllarda yapay ipek üretiminin artmasına bağlı olarak Türkiye’de ipek böceği yetiştiriciliği azalmıştır. Arıcılık, bal ve bal mumu üretmek amacıyla Türkiye’nin çoğu yerinde yapılmaktadır. Kars, Bitlis, Hakkâri, Rize, Ordu, Ankara, Muğla, Erzurum ve Konya arıcılık faaliyetlerinin ön plana çıktığı illerdir.

Sulardan temin edilen her türlü ekonomik kaynağa su ürünleri denir. Başlıca su ürünleri; balık, midye, ıstakoz ve süngerdir. Türkiye’de balıkçılık daha çok kıyı balıkçılığı şeklinde yapılmaktadır. Türkiye’de en fazla Karadeniz, boğazlar ve Marmara Denizi’nden balık avlanmaktadır. Türkiye’de açık deniz balıkçılığının yapılmaması ve beslenmede tüketilen su ürünleri oranının düşük olması nedeniyle balıkçılık yeterince gelişememiştir. Akarsu, tatlı su gölleri ve baraj göllerinde yapılan balıkçılık faaliyetlerine tatlı su balıkçılığı denir. Türkiye’de Eğirdir, Beyşehir, Çıldır, İznik ve Uluabat göllerinin sularının tatlı olmasından dolayı kerevit, inci kefali, sazan gibi balıklar avlanabilmektedir. Özel olarak düzenlenmiş havuzlarda bilimsel yöntemlerle ve ticari amaçla balık üretme işlemine de kültür balıkçılığı denir. Ülkemizde kültür balıkçılığı ile daha çok alabalık, sazan, çipura ve levrek üretimi yapılmaktadır.

Tarımsal üretim; gıda gereksinimini karşılaması, istihdam sağlaması, sanayi sektörüne ham madde temini ve ihracata katkı sunması yönünden Türkiye ekonomisinde oldukça önemli bir yere sahiptir. Kırsal nüfus oranı 1927’de %75,8; 1950’de %74,9; 1980’de %56,0; 2000’de %35,0; 2019’da %7,2; 2023’te %7,0. Tarımsal iş gücü oranı 1955’te %77,3; 1980’de %59,9; 2000’de %35,2; 2019’da %18,2; 2023’te %13,4. Tarımın GSMH içindeki payı 1927’de %54,8; 1950’de %47,1; 1980’de %25,6; 2000’de %9,8; 2019’da %6,4; 2023’te %6,2. Dış satım gelirlerinde tarımın payı 1975’te %56,6; 1985’te %21,6; 1995’te %10,7; 2000’de %7,2; 2019 ve 2022’de %3,1. Bir ülkede bir yıl boyunca ulusal kaynaklardan elde edilen mal ve hizmetlerin piyasa fiyatlarına göre hesaplanan toplam değerine gayrisafi millî hasıla (GSMH) denir. Tarımsal üretim miktarı sürekli artarken tarımın ülke ekonomisindeki payı giderek azalmıştır; bunun başlıca nedeni sanayi ve hizmetler sektöründe yaşanan ekonomik gelişmelerdir. Dış ticarette özellikle 1980 sonrasında önemli değişimlerin yaşandığı Türkiye’de uzun yıllar tarımsal ürünler ihraç edilirken, sanayi malları ithal edilmiştir.

Orman 23,4 milyon hektar, ülke yüz ölçümünün %29,8’i; kıyıda toplanmasının sebebi nem ve yağış. Mera hayvancılığı kaba yem, besi hayvancılığı yapay yem. Düşük verimin sebebi yerli ırkların et ve süt veriminin düşüklüğü, çözümü ahır hayvancılığına geçiş. Koyun bozkırda, kıl keçisi Toroslar’da, tiftik keçisi Ankara çevresinde, sığır Kuzeydoğu Anadolu’da çayırda. Balıkçılık kıyı balıkçılığıdır; açık deniz balıkçılığı yapılmaz. Miktar artıyor, pay azalıyor.