AYT · ÜNİTE 5 · TİROİT, TİMÜS, BÖBREK ÜSTÜ BEZLERİ, PANKREAS VE EŞEYSEL BEZLER

• • Hipofiz bezinin TSH salgısı, tiroit bezinin tiroksin salgılamasını sağlar.
• • Vücuttaki tüm hücrelerin bazal metabolizma hızının düzenlenmesinde, hücrelerin enerji aktivitesini belirlemede doğrudan rolü olan hormondur.
• • Yapısında iyot bulunur.
• • Normal kan basıncını, kalp atış hızını ve kas gerginliği düzeyini ayarlar; sindirim ve üreme işlevlerini düzenler.
• • Tiroksin normal büyüme, gelişme ve sinirsel gelişim için gereklidir.
• • Özellikle yapısal proteinlerin sentezi olmak üzere hücrelerin amino asit alımını ve protein sentezini hızlandırır.

1. Hipotalamustan salgılanan tirotropin salgılatıcı hormon (TRH), hipofiz bezi ön lobundan TSH hormonu salgılanmasını uyarır.

2. TSH hormonu da tiroit bezine etki ederek buradan tiroksin hormonu salgılanmasını sağlar.

3. Tiroksin arttıkça metabolizma hızlanır ve vücut sıcaklığı artar. Kandaki tiroksin hormonu miktarındaki artış, hipotalamusun TRH salgısını ve hipofiz bezinin TSH salgısını engeller (negatif geri bildirim).

Tiroksin hormonunun fazla salgılanması, hipertiroidizm adı verilen otoimmün hastalığa neden olur. Bağışıklık sisteminin ürettiği antikorların tiroit bezindeki TSH reseptörlerine bağlanması, tiroit bezinin kontrolsüz olarak fazla tiroksin üretmesi ve salgılamasına neden olur.

Belirtileri: yüksek vücut sıcaklığı, aşırı terleme, kilo kaybı, sinirlilik, yüksek kan basıncı.

Hipertiroidizmin en yaygın görülen tipi, göz küresinin arkasında sıvı birikmesine bağlı olarak gözlerin dışarı doğru çıkması şeklinde belirtisi de olan Graves (zehirli guatr) hastalığıdır. Tedavide tiroit bezinin bir bölümünün ameliyatla alınması ya da bezin radyoaktif iyotla küçültülmesi gibi yöntemler uygulanır.

Tiroksin yetersizliği hipotiroidizm olarak ifade edilir. Bu durumda yetişkinlerdeki bazal metabolizma hızı yavaşlar; kilo alınması, bitkinlik, soğuğa dayanıksızlık, genel fiziksel ve zihinsel uyuşukluk gibi belirtiler görülür.

Gebelik döneminde fetüs gelişimi sırasında, bebeklik ve çocukluk döneminde tiroksin yetersizliği fiziksel ve zihinsel gelişimin büyük ölçüde gerilemesine yol açar. Tiroksin eksikliği boy kısalığı ve zihinsel engellilik şeklinde görülen kretenizm hastalığına neden olur. Tedaviye erken başlanırsa kusurlar kısmen önlenebilir.

Tiroksin eksikliğinin en yaygın nedeni besinlerdeki iyot eksikliğidir. Bu durumda hipofizden sürekli TSH salgılanması tiroit bezinde büyümeye neden olur ve guatr ortaya çıkar. Deniz ürünleriyle beslenmek, kaynak sularına iyot eklenmesi ve iyotlu sofra tuzu kullanılması guatrın önlenmesinde büyük ölçüde etkilidir.

Kalsiyum; kemik oluşumu, kasların kasılması, sinirlerde uyartı iletimi, aktif taşıma, kan pıhtılaşması gibi birçok olay için gereklidir. Bu nedenle kandaki kalsiyum dengesi önemlidir.

Kalsitonin hormonu, kandaki kalsiyum normal değerinin üstüne çıktığında fazla kalsiyumun kandan kemiklere geçmesini ve depolanmasını sağlayarak kandaki kalsiyum seviyesini düşürür. Ayrıca böbreklerden kalsiyum ve fosfat geri emilimini azaltarak idrarla kalsiyum ve fosfat atılması sağlanır. Bununla birlikte kalsitonin, bağırsak kanalından kalsiyum emilimini azaltan hafif bir etkiye de sahiptir.

Paratiroit bezi, tiroit bezinin arka yüzeyinde bulunan mercimek büyüklüğünde dört küçük bezden oluşur. Paratiroit bezinden parathormon (PTH) salgılanır.

Parathormon, kalsitoninin tersi etkiye sahiptir. Kandaki kalsiyum seviyesi normal değerin altına düştüğünde parathormonun salgısı artar. Parathormon kemikten kana kalsiyum geçişini ve böbreklerden kalsiyumun kana geri emilimini sağlayarak seviyeyi yükseltir.

Parathormon, böbreklerde aktif D vitamini oluşumunda etkilidir. Aktif D vitamini de bağırsaklardan kana kalsiyum emilimini sağlayarak parathormonun etkisini artırır ve kanda kalsiyum seviyesi normal değerine ulaşır.

Parathormon kemikten kana kalsiyum geçişini uyardığında aynı zamanda kemikten kana fosfat geçişine de yol açar. Kanda kalsiyum fosfat tuzları oluşumunu engellemek için parathormon etkisiyle böbreklerden idrarla fosfat atılması sağlanır.

Yani parathormon kalsiyumu tutar ama fosfatı attırır. Bu ayrıntı sınavda “parathormon her iki minerali de kanda artırır” gibi bir cümleyle karşına çıkabilir; yanlıştır.

Göğüs kemiğinin hemen arkasında, soluk borusunun üzerinde, iki akciğer arasında yer alan iki loplu bir endokrin bezdir.

Timüs bezinin salgıladığı hormonlar bağışıklık sisteminin önemli hücrelerinden olan T lenfositlerin timüs bezinde olgunlaşmasında ve kana verilmesinde etkilidir.

Bu bez ergenlik döneminden sonra küçülmeye başlar ve bezin aktivitesi azalır. Yani vücuttaki tek bez odur ki asıl işini çocuklukta yapar.

Kanın, hücrelerin ve hücreler arası doku sıvısının mineral ve su dengesini korumada etkili hormondur. Düşük kan hacmi, vücutta sodyum miktarının azalması, fazla potasyum alınması gibi durumlar aldosteron salınımını artırır.

Aldosteron etkisiyle:
• Böbrek kanallarından sodyumun geri emilimi artırılırken potasyumun atılımı hızlandırılır. Sodyum geri emilimi ile artan kan osmotik basıncından dolayı suyun geri emilimi sağlanır ve kan basıncı artar.
• Ter, tükürük ve bağırsak bezlerinden de sodyum çıkışını azaltarak sodyumun kanda tutulmasını sağlar.

Karbohidrat, protein ve yağ metabolizmasında etkilidir. Kortizol salgılanması hipotalamus ve hipofiz bezi hormonları tarafından kontrol edilir. Stres yaratan bir durum karşısında (aşırı heyecan, korku, öfke, yaralanmalar, enfeksiyonlar, çok yüksek ya da düşük ortam sıcaklığı gibi) hipotalamustan kortikotropin salgılatıcı hormon (CRH) salgılanır. CRH, hipofiz bezi ön lobundan ACTH hormonu salınımını uyarır. ACTH etkisiyle adrenal bezlerin korteks kısmından kortizol hormonu salgılanır.

• Kortizol, hücrelerin glikoz kullanımını azaltarak protein yıkımını artırır.
• Yağların yıkımı da artırılarak hücrelerin enerji ihtiyaçlarını yağ asitlerinden karşılamaları sağlanır.
• Protein yıkımı sonucu oluşan amino asitlerden glikoz sentezlenmesinde kortizol etkilidir. Böylelikle kan glikoz seviyesi yükseltilir.
• Kandaki kortizol miktarındaki artış, hipotalamusun CRH ve hipofiz bezinin ACTH salgısını engeller (negatif geri bildirim).

Kortizolun fazla salgılanması; bağışıklık sistemi reaksiyonlarını baskılayıcı, alerji ve yangı (iltihaplanma) önleyici etkilere neden olur. Bu nedenle artrit gibi şiddetli yangılara neden olan hastalıkların tedavisinde kullanılmaktadır.

Ancak uzun süreli kortizol kullanımı, bağışıklık sistemini baskıladığı için ciddi yan etkilere neden olmakta ve metabolizmayı olumsuz etkilemektedir.

Erkek ve kadınlarda adrenal bezlerin korteks kısmından az da olsa eşey hormonları salgılanır. Bu hormonlar daha çok testosteron gibi androjenler, az miktarda da progesteron ve östrojendir.

Yani eşey hormonlarının tek kaynağı gonatlar değildir; ikinci ve küçük bir kaynak da adrenal kortekstir. Bu hormonlar medulladan değil korteksten gelir.

Otonom sinir sistemi faaliyetleri ve adrenal bezlerin öz bölgesi hormonlarının kandaki miktarının artması korku, heyecan, tehlike gibi stres durumlarına karşı vücutta birçok fizyolojik değişime neden olur. Stres durumunda sinir sistemi etkisiyle adrenalinin salgısı artar. Bu durum:

• Kalp atışını hızlandırır.
• Kan basıncını yükseltir.
• Akciğerlerdeki bronşları genişleterek vücuda daha çok oksijen taşınmasını sağlar. Soluk alışverişi hızlanır.
• Göz bebeklerinin büyümesine ve tüylerin diken diken olmasına neden olur.
• Karaciğerdeki glikojenin glikoza dönüşümünü hızlandırarak kandaki glikoz miktarını artırır.
• Sindirim sistemi, böbrekler ve deriye kan götüren damarların daralmasını sağlayarak buralara daha az kan gitmesine neden olur.
• Kalp, beyin gibi organlara ve iskelet kaslarına giden damarları genişleterek kan akışını buralara yönlendirir.

Kandaki noradrenalin artışı, adrenalin artışına benzer etkiler oluşturur. Noradrenalinin öncelikli görevi ise kan basıncının dengede tutulmasını sağlamaktır.

Ayırt edici anahtar: ikisi de aynı yerden (medulla) gelir ve benzer iş yapar; ancak noradrenalinin önceliği kan basıncıdır.

Damarlarla ilgili bir ayrım daha: adrenalin sindirim sistemi, böbrek ve deriye giden damarları daraltırken kalp, beyin ve iskelet kaslarına gidenleri genişletir. Yani kanı “şu an lazım olan” organlara yönlendirir.

Karbohidratlı besinler, yemekten sonra kandaki glikoz yoğunluğunu artırır. Bu durumda pankreasın insülin salgısı artar. Beyin hücreleri dışında glikozun karaciğer ve vücut hücrelerine geçişi hızlanır. Böylece kan glikoz miktarı azalır.

İnsülin etkisiyle:
• Glikozun fazlası karaciğer ve kaslarda glikojen, yağ doku hücrelerinde ise yağ şeklinde depolanır.
• Karaciğerdeki glikojen yıkımını yavaşlatır, yağ ve proteinlerin glikoza dönüşümünü engeller.
• Amino asitlerden protein sentezlenmesini sağlar.

Açlık durumu gibi kan glikoz seviyesi normalin altına indiğinde pankreas glukagon hormonu salgılar. Glukagon artışının etkisi ile karaciğerdeki glikojenin glikoza dönüşümü ve kana geçişi hızlanır. Böylece kan glikoz miktarı yükselerek normal değerine döner.

Glukagon:
• Karaciğerde amino asitlerden ve gliserolden glikoz sentezlenmesini sağlar.
• Yağ dokudan yağ asidi ve gliserol salınımını uyarır.

İnsülin hormonunun yetersiz salgılanması (Tip I Diyabet) ya da hedef hücrelerin insüline az tepki vermesi (Tip II Diyabet) durumunda şeker hastalığı (diabetes mellitus) görülür. Bu durumda hücrelere glikoz geçişi olmaz ve kan şekeri yükselir. Fazla glikoz idrarla dışarı atılır.

Ayırt edici anahtar: Tip I’de hormon yok/az, Tip II’de hormon var ama hedef hücre az tepki veriyor — yani sorun reseptör tarafında.

Metabolik denge için kandaki glikoz düzeyinin insanlarda ortalama 90 mg/100 ml olması gerekir.

İnsülin ve glukagon, kandaki glikoz seviyesini ayarlayan ve birbirine zıt çalışan (antagonist) iki hormondur. Böylece kandaki glikoz seviyesi normal değerlerinde tutularak homeostasi sağlanır.

Aynı ünitedeki diğer antagonist çift kalsitonin ve parathormondur.

Eşeysel bezlerden eşey hormonlarının üretilmesi ve salgılanması, hipotalamus hormonu (GnRH) ve hipofiz bezi hormonları (FSH ve LH) arasındaki geri bildirim mekanizması ile kontrol edilir.

Eşey hormonları büyüme ve gelişmeyi düzenler, üreme döngülerini ve eşeysel davranışları kontrol eder.

Kadınlarda üreme organlarının gelişmesinden ve ergenlikte meme bezlerinin büyüyüp gelişmesi, ses incelmesi, kalça genişlemesi, boy uzaması gibi ikincil eşeysel özelliklerinin oluşmasından sorumludur.

Menstrual döngünün düzenlenmesinde etkilidir. Hücre bölünmesini hızlandırarak rahim duvarının kalınlaşmasını sağlar.

Östrojen hormonu; ovaryumdan, menstrual döngü sırasında oluşan korpus luteumdan ve gebelikte plasentadan salgılanır.

Rahim duvarının kılcal damarlarla zenginleşmesini ve kalınlaşmasını sağlayarak gebelikte embriyonun yerleşmesi, büyüyüp gelişmesi için uygun ortam oluşturur.

Gebelik süresince rahimde kas kasılmasını ve rahim iç duvarının atılmasını önleyerek gebeliğin devamını sağlar.

Progesteron hormonu, yumurtalıkta korpus luteumdan ve gebelik süresince plasentadan salgılanır.

Erkek üreme sisteminin parçası olan testisler skrotum adı verilen bir torbanın içinde yer alır. Testislerden salgılanan erkek eşey hormonlarına androjenler denir. Başlıca hormonu testosteron hormonudur.

Testislerde bulunan leydig hücreleri tarafından salgılanır. Spermlerin olgunlaşmasını sağlar. Erkek üreme organlarının gelişmesinde ve ergenlikte sakal ve bıyık çıkması, sesin kalınlaşması, kasların gelişmesi, boy uzaması gibi ikincil eşeysel özelliklerin oluşmasında etkilidir.

Ergenlikte ses östrojen etkisiyle incelir, testosteron etkisiyle kalınlaşır. İkisi de “ikincil eşeysel özellik” başlığı altında geçtiği için sorularda birbirinin yerine yazılır.

İkinci karışma noktası: boy uzaması her iki hormonda da vardır — ayırt edici olan boy değil, ses ve diğer özelliklerdir.

Üçüncüsü: eşey hormonlarını yalnız gonatlar salgılamaz; adrenal korteksten de az miktarda androjen, progesteron ve östrojen gelir.

Kâğıt dağıtılırken kalbin küt küt atar, ellerin terler, tüylerin diken diken olur. Bunu yapan adrenalindir: kalp atışını hızlandırır, kan basıncını yükseltir, göz bebeklerini büyütür ve iskelet kaslarına giden damarları genişletir.

Maç öncesi ya da sunumdan hemen önce yemek yiyemezsin. Adrenalin sindirim sistemine ve deriye giden damarları daraltır, kanı kalp, beyin ve kaslara yönlendirir. Vücut “şu an sindirim sırası değil” der.

Kantinden çikolata aldın, kan glikozun yükseldi. Beta hücreleri insülin salgılar, glikoz hücrelere girer ve fazlası karaciğerle kaslarda glikojen, yağ dokuda yağ olarak depolanır.

Üçüncü derste başın döner, halsizleşirsin. Kan glikozu normalin altına inince alfa hücreleri glukagon salgılar; karaciğerdeki glikojen glikoza dönüşüp kana geçer ve seviye normale döner.

Vücut sıcaklığı düşünce hipotalamus TRH, hipofiz TSH, tiroit de tiroksin salgılar; metabolizma hızlanıp sıcaklık artar. Tiroksin yükselince TRH ve TSH salgısı engellenir.

Market rafındaki “iyotlu sofra tuzu” yazısı boşuna değil. Tiroksinin yapısında iyot bulunur; iyot eksikliğinde tiroksin üretilemez, hipofiz sürekli TSH salgılar ve tiroit büyür — guatr. Deniz ürünleri ve iyotlu tuz bunu önler.

Kalsiyum sadece kemik için değil; kasların kasılması, sinirlerde uyartı iletimi, aktif taşıma ve kan pıhtılaşması için de gerekir. Kanda azalırsa parathormon kemikten kalsiyum çeker — yani ihmal edilen kalsiyumun faturasını kemik öder.

Kalsiyum takviyesiyle birlikte neden D vitamini önerilir? Parathormon böbreklerde aktif D vitamini oluşumunda etkilidir; aktif D vitamini de bağırsaklardan kana kalsiyum emilimini sağlar. D vitamini olmadan alınan kalsiyumun emilimi zayıf kalır.

Koroda seslerin bir yıl içinde değişmesinin sebebi eşey hormonlarıdır: testosteron sesi kalınlaştırır, östrojen inceltir. İkisi de boy uzamasında etkilidir; ayırt edici olan ses ve diğer ikincil eşeysel özelliklerdir.