Çevresel sinir sistemi ve sinir sağlığı
Beyinden çıkan 12 çift kafa siniri ve omurilikten çıkan 31 çift omurilik siniri vücudu merkeze bağlar. Bu ünitede bilginin merkeze nasıl gidip geri döndüğünü, istemli ile istemsizin nerede ayrıldığını ve sinir sistemini bozan beş rahatsızlığı adım adım göreceksin.
Çevresel sinir sisteminin bileşenleri duyu nöronları ve motor nöronlarıdır. Sistem, merkezî sinir sisteminden uzanan sinirlerden (akson demetleri) ve gangliyonlardan (nöron hücre gövdelerinin kümeleri) oluşur.
Periferden — yani iç organlar ve duyu organlarından — aldığı sinyalleri merkezî sinir sistemine iletir. Üzerindeki duyu reseptörleri ışık, ses, mekanik ve kimyasal uyaranlardaki değişikliklere duyarlıdır ve nöronda elektrik sinyali üretir.
Çoğunun dendriti yoktur ve hücre gövdesi merkezî sinir sisteminin dışındadır.
Merkezî sinir sisteminden aldığı yanıtı kaslara, bezlere veya diğer nöronlara iletir.
Hücre gövdesi ve dendritleri merkezî sinir sisteminin içindedir; aksonları çevresel sinir sisteminin kontrolündeki organlara uzanır.
Düğmeye bas, sinyalin izlediği yol adım adım yansın.
Motor bölüm ikiye ayrılır. Ayrımın anahtarı hangi kasa ya da beze gittiğidir — istemli/istemsiz ayrımı bunun sonucudur.
Merkezî sinir sisteminden gelen çıktıyı düz kasa, kalp kasına ve bezlere iletir. Faaliyetleri istemsiz gerçekleşir.
Merkezî sinir sisteminden yalnızca iskelet kaslarına tepki iletir. İstemli hareketlerin kontrol edildiği bölümdür.
Bir davranış seç: oku hangi kutuya gittiğine bak.
| Ölçüt | Otonom | Somatik |
|---|---|---|
| Hedef | Düz kas, kalp kası, bezler | Yalnızca iskelet kası |
| Kontrol | İstemsiz | İstemli |
| Farkındalık | Birey farkında olmadan | Bilinçli |
| Örnek | Kalbin atması, mide hareketleri | Kalem tutmak, koşmak |
Otonom sinir sistemi de çevresel sinir sisteminin parçasıdır. "Otonom" sözcüğü onu ayrı bir sistem gibi gösteriyor ama şemada motor bölümün altındadır. Ayrıca duyu bölümü ikiye ayrılmaz — otonom/somatik ayrımı yalnız motor bölümde vardır.
Sinir sistemi; genetik bozukluklar, miyelin kılıf yapısının bozulması, sinir hücrelerinin tahrip olması, nörotransmitter dengesizliği, travma ve elektriksel iletim bozukluklarından olumsuz etkilenir. Sorunun nerede başladığını bilmek, belirtileri ezberlemekten daha çok işe yarar.
Kaydırağı sağa çektikçe miyelin kılıf kaybı artar. Aksiyon potansiyeli bir boğumdan diğerine atlarken zayıflar; yeterli olmadığında iletim durur.
MS ile Parkinson aynı şey değildir. MS'te sorun miyelin kılıfın kaybı, yani iletimin yalıtımı; Parkinson'da sorun orta beyindeki dopamin salgılayan nöronların dejenerasyonu, yani nörotransmitter üretimi. İkisinde de hareket bozukluğu görülür ama sebep farklı yerdedir.
Sağlıklı bir beyin ve sinir sistemi için süreç, gebelik döneminin ilk aylarından başlayıp ömür boyu devam eder.
Gün içinde öğrenilen bilgilerin hafıza merkezlerinde gruplandırılması, ayıklanması ve kaydedilmesi uyku sırasında yapılır. Düzenli ve kaliteli uyku; güne zinde başlamayı, hafızanın güçlenmesini ve öğrenme kapasitesinin artmasını sağlar.
Bireyin zevk aldığı aktiviteler, gün içinde mutluluk sağlayan birçok hormonun salgılanmasını sağlar. Bu hormonlar duygu sistemini kontrol ederken hafıza için hayati önemi olan beyin bölümlerinin aktivitesine de katkı verir.
Kâğıda yazarken elini somatik sistem yönetiyor; heyecandan hızlanan kalbini ve terleyen avuçlarını otonom sistem. İkisi aynı anda, biri iradenle biri sensiz.
Bardağın sıcaklığını duyu nöronları merkeze taşır, "bırak" komutunu motor nöronlar kasa götürür. Yol tek yönlü değil, gidiş-dönüş.
Sesin şiddeti reseptörlerin uyarılma sıklığını artırır. Yüksek sesle uzun süre dinlemek işitme reseptörlerini yorar — ses düzeyini düşürmek sinir sağlığı meselesidir.
Uykusuz kalınca "çok çalıştım ama aklımda kalmadı" dersin. Öğrendiğinin kaydedilmesi uykuda olur; uykuyu kesmek dosyayı kaydetmeden bilgisayarı kapatmaktır.
Topa uzanırken bacağını istemli hareket ettirirsin; ama soluk soluğa kalman, kalbinin küt küt atması istemsizdir. Antrenman ikisini birlikte geliştirir.
Kitap okumak, bulmaca çözmek, hafıza geliştirici oyunlar oynamak gibi zihinsel ve sosyal uyarıcı faaliyetlerin Alzheimer'a yakalanma riskini azalttığı düşünülüyor.
Omega 3 bakımından zengin besinler hafızayı güçlendirir ve hızlı düşünmeyi sağlar. B grubu vitaminler hafıza ve zekâ gelişiminde önemli yer tutar.
Ani ışık patlamaları ve yüksek sesler epilepsi nöbetlerini tetikleyebilir. Bu yüzden bazı oyun ve videolarda "ışık hassasiyeti" uyarısı çıkar.
Doğal ortamlarda gezi sağlık için önemlidir: hareket, ışık ve dinlenme bir arada. Sinir sistemi yalnız beslenmeyle değil, yaşam düzeniyle korunur.
36 soruluk test · çevresel sinir sisteminin yapısı, otonom-somatik ayrımı, MS, Parkinson, Alzheimer, epilepsi, depresyon ve sinir sağlığının korunması
Sinirler (akson demetleri) + gangliyonlar (hücre gövdesi kümeleri). Bileşenleri duyu ve motor nöronlardır. Beyinden 12 çift kafa siniri, omurilikten 31 çift omurilik siniri çıkar.
Duyu bölümü: dokunma, tat, koku, görme, işitme, denge, sıcaklık bilgisini reseptörlerle alıp merkeze taşır. Motor bölüm: çıktıyı efektör organlara iletir; otonom ve somatik diye ikiye ayrılır.
Otonom: düz kas, kalp kası, bezler — istemsiz. Somatik: yalnız iskelet kası — istemli.
Miyelin kılıf kaybı → zar direnci azalır, akım kaçakları başlar; aksiyon potansiyeli sonraki boğumda yetersiz kalabilir. 20-50 yaş arası, kadınlarda iki kat fazla. Teşhiste MRI.
Orta beyinde dopamin salgılayan nöronların dejenerasyonu; protein tortuları birikir. Titreme, kaslarda sertleşme, yavaşlama, denge bozukluğu. Çoğunlukla 60 yaş üzeri.
Önce hipokampus, sonra uç beyinde nöron kaybı. Hücre dışında amiloid plaklar, hücre içinde nörofibril yumakları. Hafıza, muhakeme ve soyut düşünme kaybı.
Nöronların aşırı senkronize elektrik sinyalleri → tekrarlayan nöbetler. Ani ışık ve yüksek ses tetikleyebilir. Dünyada yaklaşık 50 milyon hasta; ilaçlar nöral aktiviteyi yavaşlatır.
İsteksizlik, çaresizlik, uyuşukluk, uyku ve iştah azlığı. Nörotransmitter dengesizliği ile bağlantılı düşünülüyor; etkin biçimde tedavi edilebiliyor.
Dengeli beslenme, folik asit (anne adayları ve yetişkinler), B grubu vitaminler, omega 3, E vitamini, antioksidan; zevk veren aktiviteler; düzenli ve kaliteli uyku.