Aynı mayoz, iki ayrı sonuç
Erkekte bir ana hücreden dört sperm çıkıyor, dişide bir ana hücreden tek yumurta ve kaybolan kutup hücreleri. Biri her gün 120 milyon üretiyor, öteki ayda bir ve süreci anne karnında başlatıp ergenliğe kadar durduruyor. Bu ünitede iki sistemin organlarını, spermatogenez ile oogenezi, sperm hücresinin yapısını ve GnRH – FSH – LH hormon zincirini göreceksin.
Canlının neslini devam ettirebilmek için kendine benzer yeni bireyler meydana getirmesine üreme denir. Üreme canlıların ortak özelliklerinden biridir. Aynı türden olan ve cinsiyetleri farklı olan her bir bireye eşey denir. Üreme, eşeyli ve eşeysiz üreme olarak ikiye ayrılır. Eşeyi farklı olan iki bireyin üreme hücrelerinin birleşmesine eşeyli üreme denir. İnsanlar eşeyli üreme ile çoğalır.
Altı kavramı sırayla aç: mayoz → gamet → döllenme → zigot → yeni birey. Her adımda kromozom sayısı kutuda yazılır ve 2n → n → 2n geçişi canlanır. Son iki düğme gonat ile yardımcı eşey organlarını ayırır.
Eşeyli üremenin temeli mayoz ve döllenmedir. Mayozla birbirinden genetik olarak farklı ve vücut hücrelerinin yarısı kadar kromozoma sahip, gamet denilen eşey hücreleri üretilir. İki gametin birleşmesi ve çekirdeklerinin kaynaşmasına döllenme, gametlerin birleşmesiyle oluşan hücreye ise zigot denir. Zigottan yeni bir birey gelişir.
Dişi ve erkek üreme sistemi asıl eşey organı ve yardımcı eşey organlarından oluşur. Yardımcı eşey organları ise gametleri taşıyan kanallar, bu kanallara salgısını bırakan çeşitli bezler ve dış genital organlardan oluşur. Gametlerin üretildiği ve endokrin işlevlerin gerçekleştiği asıl eşey organlarına gonat adı verilir. Erkeklerde testisler, dişilerde yumurtalıklar gonatlardır.
Erkek üreme sistemi; testisler, kanal sistemi (epididimis ve vas deferens), yardımcı bezler [bir çift seminal kese, bir çift bulboüretral bez (Cowper bezi) ve prostat bezi] ve penisten oluşur.
Yedi numaralı parçayı gez. Seçilen yapı şemada vurgulanır; spermler testis → epididimis → vas deferens → ejakulasyon kanalı → üretra yolunda sürekli akar. Yardımcı bezler seçilince salgı okları kanala doğru işler ve sağdaki kutu bezin salgısının ne yaptığını yazar.
Testisler, embriyonik dönemde karın boşluğunda oluşarak doğumdan hemen önce skrotum adı verilen torba içerisine iner. Bu durum sperm üretilmesi için önemlidir. Sperm üretilmesi için ideal sıcaklık, vücut sıcaklığından düşüktür. Skrotum ile testis sıcaklığı vücut sıcaklığından yaklaşık 2 °C daha düşük tutulmuş olur. Testisler, sperm üretmenin yanında eşey hormonlarını da salgılar.
Her testiste seminifer tüpçük denilen ince kıvrımlı yapı bulunur. Bu tüpçüklerin her biri yarım metre uzunluğundadır. Ergenlikten itibaren yaşlılık dönemine kadar seminifer tüpçüklerde bulunan sperm ana hücrelerinden (spermatogoniyum) mayoz ile her gün yaklaşık 120 milyon sperm üretilir (spermatogenez).
Tüpçükler içinde mayozun farklı evrelerinde olan hücreler ve sertoli hücreleri bulunur. Sertoli hücreleri gelişmekte olan spermleri besler, korur ve kanallara doğru hareketini kolaylaştırır. Spermlerin gelişmesi sırasında atılan sitoplazmik atıkları fagositozla yok eder ve sperm üretimi sırasında hormonal düzenlemede rol oynar. Seminifer tüpçüklerin arasındaki bağ dokuya yerleşmiş olan Leydig hücreleri (interstisyel hücreler) ise testosteron ve diğer androjenleri üretir.
Seminifer tüpçüklerde üretilen spermler, epididimis denilen kıvrımlı kanala geçer. Burada olgunlaşmasını tamamlar, hareket yeteneği kazanır. Spermlerin döllenme yeteneğini kazanması ise dişi üreme sisteminin kimyasal ortamında gerçekleşir. Epididimisten vas deferens adı verilen kaslı bir kanala geçerek burada geçici olarak depolanan spermler, kanal hücrelerinin salgıları ile hem kanal boyunca ilerler hem de beslenir. Vas deferens kanalı idrar kesesinin çevresinden arkaya dolanarak seminal keseden gelen kısa bir kanalla birleşip ejakulasyon kanalına açılır. Ejakulasyon kanalı üretraya bağlanır.
Üretra erkeklerde üriner sistem ve üreme sisteminin ortak kanalıdır. Penis içinde bulunan üretra, idrar ve spermlerin vücut dışına atılmasını sağlar. Peniste ayrıca kan damarları yönünden zengin silindirik yapıda üç süngerimsi erektil (sertleşebilen) doku kolonu bulunur. Penisin üzeri ise deri ile kaplıdır. Penisin baş kısmında bulunan deri kıvrımı (prepus: sünnet derisi) sünnet olarak bilinen cerrahi operasyonla alınabilir.
Erkek üreme sistemindeki yardımcı bezler ise seminal keseler, prostat bezi ve bulboüretral bezler [Cowper bezleri] dir. Bu bezler, spermlerin de içinde bulunduğu semen adı verilen sıvıyı üretir. Semen spermlerin taşınmasını, beslenmesini ve dişi üreme sisteminin asidik pH değerine karşı korunmasını sağlar. Seminal keseler, salgısını üretra ile birleşmeden önce vas deferens kanalına boşaltır. Prostat bezi üretrayı sarar, salgılarını ince kanallarla doğrudan üretraya iletir. Bulboüretral bezler ise prostat bezinin altında üretra boyunca uzanır, üretrada kalmış asidik idrar kalıntısını nötralize eden saydam bir mukus salgılar.
İkisi de testiste ama yerleri ve işleri farklı: sertoli hücreleri seminifer tüpçüklerin içinde bulunur ve gelişmekte olan spermleri besler, korur; Leydig hücreleri (interstisyel hücreler) tüpçüklerin arasındaki bağ dokuya yerleşmiştir ve testosteron ile diğer androjenleri üretir. Anahtar: içeride besleyen, dışarıda hormon üreten. İkinci tuzak da olgunlaşmadır: sperm epididimiste hareket yeteneği, ama döllenme yeteneğini dişi üreme sisteminin kimyasal ortamında kazanır — ikisi ayrı olaydır.
Seminifer tüpçüklerde sperm ana hücrelerinden (spermatogoniyum) mayoz ile spermlerin oluşumuna spermatogenez denir.
Kaydırakla adımları ilerlet: solda spermatogenez, sağda oogenez aynı anda çalışır. Aynı mayoz basamaklarında solda dört eşit hücre, sağda bir büyük hücre ve kaybolan kutup hücreleri oluşur. Sitoplazma miktarı hücre boyutuna gerçekten yansır; kromozom sayısı (2n / n) her kutuda yazılıdır.
Beş parçayı gez: akrozom, çekirdek, sentrioller, mitokondri kılıfı ve kuyruk. Seçilen parça büyütülüp vurgulanır; kuyruk seçilince sperm gerçekten dalgalanarak yüzer ve mitokondri kılıfı seçilince ATP parıltıları belirir.
Seminifer tüpçüklerin içinde bulunan ve spermatogonium adı verilen sperm ana hücreleri (2n), mitoz bölünme ve farklılaşma ile birincil spermatosit (2n) hücrelerini oluşturur. Birincil spermatositler, ergenlik çağında mayoz geçirir. Birincil spermatositlerden mayoz I’in tamamlanmasıyla n kromozomlu iki adet ikincil spermatosit oluşur. İkincil spermatositlerden mayoz II’nin tamamlanmasıyla n kromozomlu, eşit büyüklükte dört adet spermatit meydana gelir. Spermatitler bol sitoplazmalı ve küre şekilli hücrelerdir.
Spermatitler, epididimiste olgunlaşarak hareket yeteneği kazanır. Spermatitlerin uzayıp farklılaşmasıyla spermler meydana gelir. Spermler, epididimisten vas deferens kanalına geçer ve spermlerin çoğu burada depolanır. Vas deferens kanalı, spermlerin üretraya taşınmasını sağlar. FSH ve androjenler ile testislerin gamet oluşturmasının sürekliliği sağlanır.
Sperm; baş, orta kısım ve kuyruk olmak üzere üç bölümden oluşur. Baş kısmında n = 23 (22+X veya 22+Y) kromozomlu çekirdek bulunur. Spermin baş kısmının ön ve uç tarafında Golgi aygıtından oluşan akrozom, spermin yumurta zarını eriterek döllenmeyi gerçekleştirebilmesi için gerekli olan sindirim enzimlerini içeren lizozom benzeri bir organeldir.
Çekirdeğin arka kısmında yani akrozomun zıt tarafına sentrioller yerleşir. Sentriollerden biri gelişerek içinde mikrotübül flamentlerinin bulunduğu kuyruğu oluşturur. Spermin orta kısmı, ATP üretimi için çok sayıda mitokondri içeren bir kılıf ile sarılıdır. Mitokondriler kuyruğun hareketi için gerekli enerjiyi sağlar.
Hipotalamustan salgılanan GnRH (gonadotropin salgılatıcı hormon) hipofizin ön lobunu uyarmasıyla buradan salınan FSH ve LH hormonları ile kontrol edilir.
Altı adımı sırayla aç. Hipotalamus → hipofiz → testis oklarını takip et; 4. adımda testosteronun hem hipotalamusa hem hipofize giden kırmızı fren okları belirir, 5. adımda inhibinin yalnız hipofize giden tek oku çıkar. Ayrım burada: testosteron ikisini birden, inhibin sadece FSH’yi baskılar.
LH ise leydig hücrelerini uyararak buradan testosteron hormonu salgılanmasını, diğer androjenlerin üretimini ve salınımını uyarır. Testosteron hormonu seminifer tüpçüklere geçerek spermatogenezi hızlandırır. FSH spermatogenezi başlatır, testislerde sertoli hücrelerini uyarır. Sertoli hücreleri, testosteron hormonunun seminifer tüpçüklere geçmesi için gerekli maddeleri salgılar ve spermleri besler.
Testislerde artan spermatogenezle birlikte iki negatif geri bildirim mekanizması devreye girer. Bunlardan birisi kanda miktarı artan testosteron hormonunun hipotalamus ve hipofiz bezi ön lobunu uyarmasıdır. Hipotalamusun GnRH salgısı azaldıkça hipofiz bezinden FSH ve LH salgısı da azalır. Testislerde üretilen testosteron hormonu azalır, sperm üretimi yavaşlar. Diğer bir negatif geri bildirim mekanizması ise artan spermatogenez üzerine sertoli hücrelerinin inhibin hormonunu salgılamasıdır. Kanda miktarı artan inhibin hormonu hipofiz bezinin ön lobuna etki ederek FSH salgısını azaltır.
Ergenlikte testosteron miktarının artmasıyla sperm üretiminin yanında sesin kalınlaşması, vücutta kıllanma, kas kütlesinin artması, karşı cinse ilginin artması gibi ikincil erkeklik özelliklerinin ortaya çıkması ve korunması sağlanır. Testosteron hormonu, hücrelerde protein sentezini dolayısıyla hücre bölünmelerini hızlandırır; eşey organlarının ve yardımcı bezlerin büyümesini sağlar. Kas gelişimi, kemik büyümesi, kemiklerde kalsiyum depolanması, sesin kalınlaşması, sakal ve bıyık oluşumunda etkilidir. Testosteron ayrıca sperm üretiminin ergenlikten itibaren sürekliliğini sağlar.
Dişi üreme sistemi; yumurtalıklar (ovaryumlar), yumurta kanalları (fallop tüpleri, oviduktlar), rahim (döl yatağı, uterus), rahim ağzı (serviks) ve vajinadan oluşur. Dişi üreme sistemi; yumurta hücresinin oluşmasını, döllenme sonrası embriyo gelişimi için uygun ortam hazırlanmasını ve eşey hormonlarının üretilmesini sağlar.
Altı parçayı gez. Şemada yumurtalıklar, huni biçimli uçlu yumurta kanalları, rahim, endometriyum, serviks ve vajina çizili. “Yumurta kanalı” seçilince ikincil oosit huniden girip silli epitel dalgalarıyla rahme doğru taşınır; “Rahim” seçilince endometriyumun kan damarı ağı belirir.
Yumurtalıklar (ovaryumlar); vücudun ön tarafında karın boşluğunun altında, rahmin her iki yanında bulunan bir çift organdır. Yumurtalıklarda yumurta hücresinin üretimi ile östrojen ve progesteron hormonlarının üretimi gerçekleşir. Folikül adı verilen yapılarda yumurta hücresine dönüşecek bir hücre ve onu çevreleyen destek hücreleri bulunur. Destek hücreleri yumurtayı besleyip korurken folikül hücreleri östrojen hormonu salgılar.
Yumurta kanalları (fallop tüpleri, oviduktlar), yumurtalıklar ile rahim arasında bulunan tüp şeklindeki yapılardır. Rahim tarafında saç teli kadar dar olan bu tüp, yumurtalıklara doğru genişler. Yumurtalık yakınındaki ucu huniye benzer ve karın boşluğuna açılır. Yumurtalıklardan bırakılan yumurta, yumurta kanalına geçer. Yumurta kanalının iç yüzeyi silli epitel hücrelerden ve bunlar arasına yerleşmiş salgı yapan hücrelerden oluşur. Yumurta kanalına geçen yumurta silli epitel hücrelerin ve düz kasların hareketi ile rahme doğru taşınır. Yumurtanın spermle döllenmesi ve zigot oluşumu ile zigotun ilk hücre bölünmeleri yumurta kanalında gerçekleşir.
Rahim (döl yatağı, uterus); karın boşluğunun alt kısmında, idrar kesesinin arkasında yer alan esnek, kalın ve kaslı, içi boşluklu bir organdır. Döllenme gerçekleşirse embriyo rahim içinde gelişir. Rahmin iç tabakası olan endometriyum, epitel hücrelerden oluşur ve zengin kan damarı ağına sahiptir. Rahmin aşağıda daralarak vajinaya açıldığı boyun kısmına rahim ağzı (serviks) denir.
Vajina; dışarı ile bağlantıyı sağlayan, kaslı esnek bir yapıdır. Döllenmemiş yumurtanın ve doku fazlalıklarının dışarı atıldığı, çiftleşme sırasında spermlerin bırakıldığı kısımdır. Eğer gebelik gerçekleşmiş ise bebeğin doğum kanalı olarak da görev yapar. Vajina üretra ile bağlantılı değildir. Bu nedenle dişilerde döllenmemiş ikincil oosit ile idrarın vücut dışına atıldığı açıklıklar farklıdır.
Erkekte üretra üriner sistem ve üreme sisteminin ortak kanalıdır; idrar ve spermler aynı yoldan çıkar. Dişide durum tam tersidir: vajina üretra ile bağlantılı değildir. Bu nedenle dişilerde döllenmemiş ikincil oosit ile idrarın vücut dışına atıldığı açıklıklar farklıdır. Yani “üretra üreme kanalıdır” cümlesi yalnız erkek için doğrudur.
| Ölçüt | Erkek üreme sistemi | Dişi üreme sistemi |
|---|---|---|
| Gonat | Testisler | Yumurtalıklar |
| Gamet üretimi | Spermatogenez · her gün ~120 milyon | Oogenez · ayda bir kez |
| Bir ana hücreden | Dört sperm (eşit büyüklükte) | Bir yumurta + kaybolan kutup hücreleri |
| Ne zaman başlar | Ergenlik çağında mayoz | Embriyonik gelişim döneminde, anne rahmindeyken |
| Ne zaman biter | Yaşlılık dönemine kadar sürer | 46-54 yaşlarında menopoz |
| Eşey hormonları | Testosteron ve diğer androjenler (Leydig hücreleri) | Östrojen ve progesteron (folikül hücreleri) |
| Üretranın rolü | Üriner ve üreme sisteminin ortak kanalı | Vajina üretra ile bağlantılı değildir |
Yumurtalıkta bulunan yumurta ana hücrelerinden (oogonium, 2n kromozomlu), dişi üreme hücresi olan yumurtanın (ovum, n kromozomlu) mayoz bölünme ile oluşmasına oogenez denir. Dişi bireylerde yumurta hücresinin gelişimi, embriyonik gelişim döneminde anne rahmindeyken başlar.
Beş durağı gez: doğumdan önce → çocukluk dönemi → ergenlik → ovulasyon → döllenme. Şerit üzerinde mayozun iki durma noktası kırmızı stop işaretiyle gösterilir: profaz I ve metafaz II. Sağdaki folikül yanında büyür; son durakta mayoz II ancak sperm girerse tamamlanır.
Embriyonik gelişimin birinci ayında yumurtalık taslağına göç eden hücrelerin farklılaşmasıyla oluşan oogonyumlar mitozla milyonlarca hücre oluşturur. Gebeliğin üçüncü ayından itibaren oogonyumlar mayozun profaz I evresine girmeye başlar ve mayoz bu aşamada durdurulur. Ergenlik dönemine kadar mayozun diğer safhalarına geçilmez. Profaz I evresinde bekleyen bu hücrelere birincil oosit adı verilir. Bu hücrelerin etrafı desteklik sağlayan folikül hücreleri ile çevrilidir.
Oogenez, yumurta ana hücresinden (2n) birincil oositin (2n) üretimi ile başlar. Ergenlikte folikül uyarıcı hormonun (FSH) etkisiyle her ay, bir folikülde bulunan birincil oosit, mayoz geçirmeye devam eder. Ergenlik dönemine kadar faaliyet göstermeyen yumurtalıklar, ergenlik dönemiyle birlikte hipotalamusun ürettiği gonadotropin (GnRH) etkisiyle hipofiz bezi ön lobundan FSH salgılanır. FSH yumurtalıklardaki foliküllerin büyümesini uyarır. Folikül içindeki birincil oosit hücresi de büyür ve gelişir. Büyüyen folikül içindeki 2n kromozomlu birincil oosit mayoz I’i tamamlayarak ikiye bölünür.
Sitokinez sonucunda oluşan n kromozomlu bu hücrelerin sitoplazma miktarları eşit değildir. Sitoplazmanın büyük çoğunluğunu alan hücre ikincil oosit adını alır. Çok küçük sitoplazmalı ve işlevsiz olan diğer hücreye birinci kutup hücresi denir. Bu hücre zamanla kaybolur.
İkincil oosit, mayoz II evresine başlar ancak metafaz II evresinde bölünme durdurulur. İkincil oosit bu evrede folikül duvarının yırtılması ile yumurta kanalına bırakılır. Yumurta kanalına geçen ikincil oosit mayoz II’yi ancak içine bir sperm hücresi girerse tamamlar ve ikiye bölünür. Sonuçta yine bol sitoplazmalı yumurta hücresi ve az sitoplazmalı ikinci kutup hücresi oluşur. İşlevsiz olan kutup hücresi kaybolur ve spermle döllenen yumurta hücresi zigotu oluşturur.
Erkeklerde görülen spermatogenezden farklı olarak dişilerde görülen oogenez ayda bir kez gerçekleşir. Ergenlik dönemiyle başlayan yumurta üretimi genellikle 46-54 yaşlarında menopoz adı verilen dönemle sonlanır.
Sesin değişmesinden boy uzamasına, biyoloji kitabındaki kromozom sayısından ders çıkışı konuşulan sorulara kadar.
Sınıf arkadaşının sesinin değişmesi hormonal bir olay: ergenlikte testosteron miktarının artmasıyla sesin kalınlaşması, vücutta kıllanma, kas kütlesinin artması gibi ikincil erkeklik özellikleri ortaya çıkar.
Aynı programı yapan iki kişide farklı sonuç çıkması şaşırtıcı değil: testosteron hücrelerde protein sentezini dolayısıyla hücre bölünmelerini hızlandırır; kas gelişimi, kemik büyümesi, kemiklerde kalsiyum depolanmasında etkilidir.
Sperm ve yumurtanın neden 23 kromozomlu olduğu buradan geliyor: mayozla vücut hücrelerinin yarısı kadar kromozoma sahip gametler üretilir; spermin başında n = 23 (22+X veya 22+Y) kromozomlu çekirdek bulunur.
Merak edilen sorunun cevabı spermin başında: kromozom 22+X veya 22+Y olabilir. Yumurta her zaman aynı, belirleyici olan spermin taşıdığı eşey kromozomudur.
Dışarıdan alınan androjenlerin niçin tehlikeli olduğunu geri bildirim açıklıyor: kanda miktarı artan testosteron hipotalamus ve hipofizi etkiler, GnRH azalınca FSH ve LH da azalır, testislerde üretilen testosteron azalır ve sperm üretimi yavaşlar.
İlk bölünmelerin nerede olduğunu bilmek işe yarıyor: yumurtanın spermle döllenmesi ve zigot oluşumu ile zigotun ilk hücre bölünmeleri yumurta kanalında gerçekleşir. Rahme ulaşan zaten bölünmeye başlamış bir yapıdır.
Testislerin vücudun dışında olması bir tasarım gereği: sperm üretilmesi için ideal sıcaklık, vücut sıcaklığından düşüktür. Skrotum ile testis sıcaklığı vücut sıcaklığından yaklaşık 2 °C daha düşük tutulmuş olur.
Kuyruk kendiliğinden hareket etmiyor: spermin orta kısmı, ATP üretimi için çok sayıda mitokondri içeren bir kılıf ile sarılıdır. Mitokondriler kuyruğun hareketi için gerekli enerjiyi sağlar. Bu, hücre bölümünde öğrendiğin mitokondrinin somut hâli.
Duyduğun bu cümle doğru: dişi bireylerde yumurta hücresinin gelişimi, embriyonik gelişim döneminde anne rahmindeyken başlar ve hücreler profaz I evresinde ergenliğe kadar bekler. Erkekte ise üretim ergenlikten itibaren başlar.
58 soruluk test · gonat ve yardımcı eşey organları, testis-epididimis-vas deferens yolu ve yardımcı bezler, sertoli ile Leydig hücrelerinin ayrımı, spermatogenez ve spermin yapısı, GnRH-FSH-LH zinciri ile iki negatif geri bildirim, dişi üreme organları ve oogenezin iki durağı
Canlının neslini devam ettirebilmek için kendine benzer yeni bireyler meydana getirmesine üreme denir. Aynı türden olan ve cinsiyetleri farklı olan her bir bireye eşey denir. Eşeyi farklı olan iki bireyin üreme hücrelerinin birleşmesine eşeyli üreme denir; insanlar eşeyli üreme ile çoğalır. Eşeyli üremenin temeli mayoz ve döllenmedir. Mayozla birbirinden genetik olarak farklı ve vücut hücrelerinin yarısı kadar kromozoma sahip gametler üretilir. İki gametin birleşmesi döllenme, oluşan hücre zigottur. Gametlerin üretildiği ve endokrin işlevlerin gerçekleştiği asıl eşey organlarına gonat denir: erkeklerde testisler, dişilerde yumurtalıklar.
Testisler, kanal sistemi (epididimis ve vas deferens), yardımcı bezler [bir çift seminal kese, bir çift bulboüretral bez (Cowper bezi) ve prostat bezi] ve penis. Testisler embriyonik dönemde karın boşluğunda oluşup doğumdan hemen önce skrotuma iner; sperm üretimi için ideal sıcaklık vücut sıcaklığından düşüktür, skrotumla yaklaşık 2 °C düşük tutulur. Her testiste yarım metre uzunluğunda seminifer tüpçükler vardır; ergenlikten yaşlılığa kadar her gün yaklaşık 120 milyon sperm üretilir. Sertoli hücreleri (tüpçük içinde) spermleri besler, korur, hareketini kolaylaştırır, sitoplazmik atıkları fagositozla yok eder. Leydig hücreleri (tüpçükler arasındaki bağ dokuda) testosteron ve diğer androjenleri üretir.
Epididimis: sperm burada olgunlaşmasını tamamlar, hareket yeteneği kazanır; döllenme yeteneğini ise dişi üreme sisteminin kimyasal ortamında kazanır. Vas deferens: kaslı kanal, spermler geçici olarak burada depolanır ve beslenir; idrar kesesinin çevresinden dolanıp seminal keseyle birleşerek ejakulasyon kanalına açılır, o da üretraya bağlanır. Üretra erkeklerde üriner ve üreme sisteminin ortak kanalıdır. Semen: yardımcı bezlerin ürettiği sıvı; spermlerin taşınmasını, beslenmesini ve dişi üreme sisteminin asidik pH’sine karşı korunmasını sağlar. Seminal keseler vas deferense, prostat doğrudan üretraya, bulboüretral bezler üretradaki asidik idrar kalıntısını nötralize eden mukusu salgılar.
Spermatogoniyum (2n) → mitoz ve farklılaşma → birincil spermatosit (2n) → mayoz I → iki ikincil spermatosit (n) → mayoz II → dört eşit büyüklükte spermatit (n) → farklılaşma → sperm. Spermatitler bol sitoplazmalı ve küre şekillidir; epididimiste olgunlaşır. FSH ve androjenler ile gamet oluşumunun sürekliliği sağlanır. Sperm üç bölümlüdür: baş (n = 23, 22+X veya 22+Y kromozomlu çekirdek ve önünde Golgi aygıtından oluşan akrozom — yumurta zarını eritecek sindirim enzimlerini içeren lizozom benzeri organel), orta kısım (ATP için çok sayıda mitokondri içeren kılıf), kuyruk (sentriollerden biri gelişerek oluşturur, içinde mikrotübül flamentleri vardır).
Hipotalamus → GnRH → hipofiz ön lobu → FSH ve LH. LH Leydig hücrelerini uyarıp testosteron ve diğer androjenlerin üretimini sağlar; testosteron seminifer tüpçüklere geçerek spermatogenezi hızlandırır. FSH spermatogenezi başlatır, sertoli hücrelerini uyarır. İki negatif geri bildirim: artan testosteron hipotalamus ve hipofizi etkiler, GnRH azalınca FSH ve LH da azalır; sertoli hücrelerinin salgıladığı inhibin ise hipofiz ön lobuna etki ederek yalnız FSH salgısını azaltır. Testosteron ikincil erkeklik özelliklerini, protein sentezini, kas ve kemik gelişimini, kalsiyum depolanmasını sağlar ve sperm üretiminin sürekliliğini korur.
Yumurtalıklar (ovaryumlar), yumurta kanalları (fallop tüpleri, oviduktlar), rahim (uterus), rahim ağzı (serviks) ve vajina. Yumurtalıklarda yumurta hücresi ile östrojen ve progesteron üretilir; folikülde yumurtaya dönüşecek hücre ve destek hücreleri bulunur, folikül hücreleri östrojen salgılar. Yumurta kanalının yumurtalığa bakan ucu huniye benzer, karın boşluğuna açılır; iç yüzeyi silli epitel ve salgı hücrelerinden oluşur; döllenme, zigot oluşumu ve ilk hücre bölünmeleri burada gerçekleşir. Rahim esnek, kalın ve kaslıdır; iç tabakası endometriyum zengin kan damarı ağına sahiptir. Vajina üretra ile bağlantılı değildir.
Embriyonik gelişimin birinci ayında yumurtalık taslağına göç eden hücrelerden oluşan oogonyumlar mitozla milyonlarca hücre oluşturur. Gebeliğin üçüncü ayından itibaren oogonyumlar profaz I evresine girer ve mayoz burada durdurulur; bu hücrelere birincil oosit denir. Ergenlikte FSH etkisiyle her ay bir folikülde bulunan birincil oosit mayoza devam eder; mayoz I sonunda sitoplazması eşit olmayan iki hücre oluşur: bol sitoplazmalı ikincil oosit ve işlevsiz birinci kutup hücresi. İkincil oosit metafaz II’de ikinci kez durur ve folikül duvarının yırtılmasıyla yumurta kanalına bırakılır. Mayoz II ancak içine bir sperm girerse tamamlanır; bol sitoplazmalı yumurta hücresi ile ikinci kutup hücresi oluşur, kutup hücresi kaybolur. Oogenez ayda bir kez gerçekleşir ve genellikle 46-54 yaşlarında menopozla sonlanır.
Spermatogenezde bir ana hücreden dört eşit büyüklükte hücre; oogenezde bir bol sitoplazmalı yumurta ve kaybolan iki kutup hücresi. Spermatogenez ergenlikte başlar, yaşlılığa kadar sürer, her gün ~120 milyon; oogenez anne karnında başlar, iki kez durur, ayda bir kez gerçekleşir ve menopozla sonlanır. Mayozun duraklarını unutma: profaz I (doğumdan ergenliğe) ve metafaz II (döllenmeye kadar).