AYT COĞRAFYA · ÜNİTE 24 · GELECEĞİN DÜNYASI

Dünya nüfusunda ani artışların yaşanmasında insanların alet yapımını öğrenmesi, tarımsal üretimin başlaması ve Sanayi Devrimi sonrasında yaşanan gelişmeler etkili olmuştur.

Üç neden de aynı türden: her biri insanın besin elde etme ve hayatta kalma kapasitesini büyüten bir eşiktir. Alet yapımı avı ve korunmayı, tarımsal üretim düzenli besini, Sanayi Devrimi sonrası gelişmeler sağlık ve üretimi değiştirdi. Sınavda “ani artışların nedenleri” diye sorulduğunda beklenen bu üçlüdür.

Kaydırak yılı değiştiriyor; canvasta beş nokta işaretli ve aralarındaki eğri çiziliyor: 10-12 bin yıl önce yaklaşık 80 milyon, 1650’lerde 500 milyon, 2024’te 8 milyarı aşan, 2050’de 9,7 milyar, 2100’de 10,9 milyar. Sağ üstteki ikinci gösterge artış hızını veriyor ve eğriyle zıt yönde hareket ediyor: 1968’de %2,1, günümüzde %1. İki göstergeyi aynı anda izlemek bu ünitenin en önemli ayrımını görünür kılıyor — nüfus artmaya devam ediyor ama daha yavaş artıyor. Kaydırağı 2050’nin ötesine çektiğinde eğrinin eğimi gözle görülür biçimde azalıyor.

Dünya nüfusunun ortalama artış hızı, 1968’de %2,1 iken günümüzde bu oran %1’e gerilemiştir. Aynı yerde nüfusun 2050 yılında 9,7 milyara, 2100 yılında da 10,9 milyara yükseleceği öngörülüyor. Bu bir çelişki değildir: hız düşse bile miktar artmaya devam eder — yalnız daha yavaş artar.

Benzetme şu: arabanın hızı 120’den 60’a düştüğünde araba geri gitmez, yalnız daha yavaş ilerler. Kat edilen yol (nüfus miktarı) artmaya devam eder. Sınavda “dünya nüfusu azalmaktadır” şıkkı bu yüzden yanlıştır; azalan artış hızıdır.

Nüfus miktarında yaşanan bu artışa bağlı olarak; tarımda çalışan ve kırsal kesimde yaşayan nüfus miktarının azalması; gıda, tatlı su, enerji vb. kaynaklara daha fazla ihtiyaç duyulması gibi sorunlar ortaya çıkacaktır.

Ayrıca dünya genelinde ortalama doğum oranlarının azalması ve sağlık alanında yaşanan gelişmeler yaşlı nüfusun artacağına, genç nüfusun ise azalacağına işaret etmektedir.

Yaşlanmanın iki nedeni var ve ikisi birden sorulur: doğum oranlarının azalması (alttan az giriş) ve sağlık alanındaki gelişmeler (üstte uzun kalış). Tek başına hiçbiri yeterli açıklama değildir. Dikkat edilecek başka bir nokta: tarımda çalışan nüfusun azalması nüfus artışının bir sonucu olarak sayılıyor — sanayi ve hizmet sektörlerinin büyümesi insanı tarımdan çekiyor.

Yaklaşık 10.000 yıl önce insanlar tarımla birlikte yerleşik hayata geçmiştir. Artan nüfusa bağlı olarak ilk yerleşmeler köylere dönüşmüş, köylerin de zaman içinde gelişmesiyle ilk şehirler ortaya çıkmıştır. Sanayi Devrimi sonrası artan göçlerle birlikte şehirler hızlı bir gelişim göstermiştir.

Dünya genelinde yaşanan nüfus artışı ve göç hareketliliği incelendiğinde 1960 yılında %44 olan şehir nüfusu oranı 2020 yılında %66’ya yükselmiştir. Yapılan araştırmalara göre 2050 yılında dünya nüfusunun yaklaşık %70’inin şehirlerde yaşayacağı öngörülmektedir.

2020’de nüfusu 10 milyonu geçen 31 mega şehir varken bunların sayısının 2030’da 43’ü bulması beklenmektedir. Gelecekte teknolojik imkânlar ve yenilikçi çözümlerle şehirlerin daha verimli ve sürdürülebilir hâle getirilmesi hedeflenmektedir.

Mega şehrin tanımı sayının içinde saklı: nüfusu 10 milyonu geçen şehir. Sayı 2020’de 31, 2030 beklentisi 43 — yani on yılda 12 yeni mega şehir. Şehir nüfus oranındaki değişim de üç noktayla veriliyor: %44 (1960) → %66 (2020) → %70 (2050 öngörüsü). Son aralıktaki artışın önceki aralıktan çok daha küçük olması dikkat ister: altmış yılda 22 puan, sonraki otuz yılda yalnız 4 puan.

Üç düğme üç yıla ait: 1960, 2020 ve 2050 (öngörü). Canvasta yüz kişilik bir figür ızgarası var; şehirde yaşayanlar dolu, kırsalda yaşayanlar boş çiziliyor — oran değiştikçe dolan figür sayısı da değişiyor. Altta o yılın mega şehir sayısı çubuk olarak duruyor (2020: 31, 2030 beklentisi: 43). New York dikey yerleşmeye örnek bir şehirdir notu örnek olarak canvasın altında yazıyor.

New York dikey yerleşmeye örnek bir şehirdir. Bu not şehir nüfusu oranlarının hemen yanında durur ve bağlantı açıktır: aynı alanda daha çok insanın yaşayabilmesi için yerleşme yatayda değil dikeyde büyür.

Ünitenin sonundaki hedef cümlesi de buraya bağlanıyor: gelecekte teknolojik imkânlar ve yenilikçi çözümlerle şehirlerin daha verimli ve sürdürülebilir hâle getirilmesi hedeflenmektedir. Dikey yerleşme bu “verimlilik” arayışının en görünür biçimidir — 23. ünitede sayılan tarım ve orman arazilerinin yerleşime açılması sorununa karşı da bir cevaptır.

Tablo dört satırdan oluşuyor ve dördü de aynı mantığı taşıyor: sanayi toplumunda değerli olan maddi ve fiziksel olan, bilgi toplumunda ise insana ve bilgiye ait olandır. Düğmelerle satırları tek tek gezebilirsin; canvasta seçili ölçüt için iki kutu karşılıklı çiziliyor ve aradaki ok ilişkinin zıt olduğunu yazıyor.

Tablonun başlığı da bilgi taşıyor: “Sanayi Toplumundan Bilgi Toplumuna Geçişte Ekonominin Yapısal Dönüşümü”. Yani anlatılan bir ekonomi dönüşümüdür; sosyal değişim onun sonucudur. Dört satırın tam eşleşmesi sınavda karıştırılarak sorulur — “bilgi toplumunda kas gücü öne çıkar” gibi bir şık, satırların yer değiştirmesiyle üretilir.

Her satırda bir özellik, sütunlarda iki toplum var. Her satırda tam bir doğru sütun bulunuyor; hücreye tıklayarak işaretle, sonra Denetle’ye bas. Sayfa hangi satırların yanlış olduğunu söylüyor.

İnsan elinde bir güç hâline gelen teknoloji; makinelerin icadı, sanayi ve üretim üssüne yönelik şehirlerin kurulması, dijital teknolojilerin yaygınlaşması gibi çok hızlı bir gelişim süreci geçirmektedir. İnsan; yaşam standartlarının yükselmesiyle tarım, sağlık, eğitim, sanayi, enerji, ulaşım, güvenlik gibi birçok alanda teknolojinin imkânlarından yoğun şekilde faydalanır hâle gelmiştir.

Üç aşama sırayla veriliyor: makinelerin icadı → sanayi ve üretim üssüne yönelik şehirlerin kurulması → dijital teknolojilerin yaygınlaşması. Bu, 03. bölümdeki sanayi toplumu → bilgi toplumu geçişinin teknoloji tarafından anlatılmış hâlidir; ikisi aynı sürecin iki yüzüdür.

İki grup düğme var. Yeşil olanlar yarar sayılan alanlar — tarım (topraksız tarım, seracılık ve verimi artırmaya yönelik bilimsel çalışmalar), eğitim (öğrenmenin kolaylaşması ve eğitimin kalitesinin artması), sağlık (doğru teşhis, hassas ameliyatlar, tedavi ve rehabilitasyon), uydu teknolojileri (GÖKTÜRK-2) ve Endüstri 4.0. Kırmızı olanlar zarar sayılanlar — otomasyon ve robot kullanımının yaygınlaşmasıyla işsizlik, enerji tüketiminin artmasına bağlı fosil yakıt kullanımının hızlanması, nükleer kazaların neden olduğu radyoaktif kirlilik ve teknolojik cihazların yaydığı radyasyon. Canvasta seçili öge terazinin bir kefesine biniyor; terazi eğiliyor ve altta o alanın açıklaması çıkıyor. Terazinin amacı şu: teknoloji ne kutsanıyor ne de kötüleniyor — yararların yanı sıra birtakım zararlara da neden olduğunu söylüyor.

Dünyada teknolojik gelişmeler çok hızlı gerçekleşirken ekonomik açıdan önem arz eden madenler de (platinyum, bakır, nikel, kalay vb.) bu gelişmelere paralel olarak hızlı bir şekilde tükenmektedir. Bazı ülkelerin yakın gelecekte tükenmesi öngörülen bu madenlerin gök taşlarından elde edilmesiyle ilgili araştırmalar yaptığı ancak bu durumun kısa vadede gerçekleşmesinin mümkün olmadığı ifade edilmektedir.

Buradaki çekinceye dikkat: araştırmalar var ama kısa vadede gerçekleşmesi mümkün değil. Sınavda “uzay madenciliği yakın gelecekte maden ihtiyacını karşılayacaktır” gibi bir şık bu cümle yüzünden yanlıştır. Sayılan dört maden — platinyum, bakır, nikel, kalay — teknoloji üretiminde kullanılanlardır: teknolojinin hızı, teknolojinin ham maddesini tüketiyor.

Geçmiş dönemlerde yürütülen ekonomik faaliyetler, daha çok yerel pazarlarda sınırlı sayıda insana hitap etmekteydi. İletişim ve ulaşım sistemlerinin gelişmesi, reklam ve pazarlama imkânlarının artmasıyla üretilen ürünlerin daha uzak mesafelere taşınması kolaylaşmış ve ekonomi küresel bir boyut kazanmıştır.

Yaşanan bu küreselleşme hareketleriyle ekonomik yapının gelecekte büyük oranda değişeceği, ticari örgütlenmenin artacağı ve dünyanın büyük bir pazar hâline geleceği öngörülmektedir. Yeni ekonomi modeli, bilginin ön planda olduğu bir özelliğe sahiptir. Bu modelde bilginin oluşturulması ve yeni fikirlerin üretilerek dijital ortama aktarılması; insanların ekonomik, sosyal ve kültürel hayatında birtakım değişikliklere yol açmaktadır.

Küreselleşmenin nedeni olarak üç şey sayılıyor: iletişim ve ulaşım sistemlerinin gelişmesi, reklam ve pazarlama imkânlarının artması. Üç öngörü de birlikte verilmiş: ekonomik yapının büyük oranda değişmesi, ticari örgütlenmenin artması, dünyanın büyük bir pazar hâline gelmesi. Yeni ekonomi modelinin ölçütü ise bilginin ön planda olmasıdır — 03. bölümdeki “bilgi ve teknoloji üretimi” satırıyla aynı şeyi söylüyor.

Nüfus, yerleşme, teknoloji ve ekonomi başlıklarındaki öngörüleri tek tabloda topladık. Arama kutusuna “2050”, “mega” ya da “bilgi” yazarak süzebilirsin; sütun süzgeciyle yalnız alan sütununda da arayabilirsin.

Rastgele bir sayı, bir tanım ya da bir örnek gelir; hangi başlığa ait olduğunu seçersin.