AYT COĞRAFYA · ÜNİTE 28 · DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE TİCARET

Bir mal veya hizmetin kâr elde etmek amacıyla alım satımına yönelik yapılan etkinliklerin tümüne ticaret denir. Ticaretin ortaya çıkışı, Neolitik Çağ’da yapılan tarımsal faaliyetler ve Kalkolitik Çağ’da madenlerin işlenmesi sürecine dayanır.

Ticaret, başlangıcından bugüne dek gelişerek küresel bir boyut kazanmıştır. Bu kapsamda dünyanın herhangi bir bölgesinde üretilen bir ürün, arz talep doğrultusunda istenilen her yere gönderilebilmektedir.

Tanımda üç öge var: mal veya hizmet, kâr amacı ve alım satıma yönelik etkinliklerin tümü. “Kâr elde etmek amacıyla” ifadesi önemlidir — karşılıksız verilen bir mal ticaret değildir. İki çağın sırası da sorulur: önce Neolitik (tarım), sonra Kalkolitik (maden).

Ülke içerisinde yapılan ticarete iç ticaret, ülkeler arasında yapılan ticarete ise dış ticaret adı verilir.

Ülkeler, sahip olduğu fazla ham maddeleri ve ürettiği ürünleri başka ülkelere satar, ihtiyaç duyduğu ürünleri de başka ülkelerden satın alır. Ülkeler arasında yapılan bu tür alım satım faaliyetlerine uluslararası ticaret adı verilir.

Ölçüt tek: siyasi sınırı geçiyor mu. Geçmiyorsa iç ticaret, geçiyorsa dış ticaret. Uluslararası ticaret tanımında iki yön birden var — fazlasını satmak ve ihtiyacını satın almak.

Teknoloji, ulaşım ve iletişim sistemlerinde yaşanan gelişmeler ticari faaliyetlerin daha geniş alanlarda ve daha hızlı gerçekleşmesine imkân sunmaktadır. Bu gelişmeler, ülkeler arası ticarette siyasi sınırların etki alanının azalmasına ve yeni pazar arayışları ile serbest ticaret bölgelerinin ortaya çıkmasına neden olmaktadır.

Sonuçlar iki tanedir ve ikisi de ayrı ayrı sorulur: siyasi sınırların etki alanının azalması ve yeni pazar arayışları ile serbest ticaret bölgelerinin ortaya çıkması. Bölgesel ticaret anlaşmaları da tam bu cümlenin sonucudur.

Dünyada gerçekleşen ticari faaliyetlerde bazı merkezler ön plana çıkmaktadır. Bunlar; Avrupa, Asya-Pasifik, Kuzey Amerika, Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT), Orta Doğu, Orta ve Güney Amerika ve Afrika’dır. Her düğme bir merkezi açıyor; şematik dünya kutusunda o merkezin bulunduğu alan işaretleniyor. Yedi merkezin sırası bu şekildedir ve “aşağıdakilerden hangisi sayılmaz” sorusu bu listeden çıkar.

Her düğme bir anlaşmayı açıyor: kuruluş süreci, imza tarihi ve hedefi altta yazıyor. Şematik dünya kutusunda anlaşmanın adının geçtiği ülkeler ve zirve yerleri işaretleniyor. Dört anlaşmanın tarihleri birbirine karışır: 1951 · 1957 · 1992 (AB’nin üç aşaması), 1991 (MERCOSUR), 1994 (NAFTA), 2011 ve 2020 (RCEP’in tasarlanması ve imzası).

Dört anlaşma da “serbest ticaret” der ama hedefleri aynı derinlikte değildir. NAFTA serbest ticaret bölgesi kurup kısıtlamaları kaldırmayı hedefler. MERCOSUR bunun üzerine ortak gümrük tarifesi ve serbest dolaşım ekler. AB ise gümrük birliğinin yanı sıra güvenlik, dış politika, ulaştırma, tarım ve kültürel faaliyetlerde ortak hareket etmeyi de amaçlar — yani en geniş kapsamlı olanıdır. RCEP ise büyüklüğüyle öne çıkar: dünyanın en büyük serbest ticaret anlaşması.

Her satırda bir tarih, bir ülke ya da bir hedef; sütunlarda dört anlaşma. Her satırda tam bir doğru sütun var.

Türkiye’de ticarete konu olan ürünlerin pazarlanması toptan, perakende ve elektronik ticaret şeklinde gerçekleşmektedir.

Toptan ticaret, üretilen ürünün tüccarlar tarafından büyük miktarlarda satın alınmasıdır. Perakende ticaret, ürünlerin tek tek veya küçük parçalar hâlinde satılmasını ifade eder. E-ticaret, herhangi bir ürünün genel ağ kanalıyla pazarlanması olarak adlandırılmaktadır. E-ticaret, dünyada olduğu gibi Türkiye’de de her geçen gün daha fazla talep görmektedir.

Üç tanımın ayırt edici sözcükleri: toptan — büyük miktar ve tüccar; perakende — tek tek ya da küçük parçalar; e-ticaret — genel ağ kanalı. Ölçüt miktardır, ürün türü değil: aynı ürün hem toptan hem perakende satılabilir.

Üç kutu yan yana; aradaki oklar üçünün de aynı malın yolculuğunun ayrı aşamaları olduğunu gösteriyor. Altta tanımları duruyor.

Dört düğme, dört ayrı başlığı açıyor: büyük ticaret merkezleri, tüketim merkezleri, tarım bölgeleri ve turizm bölgeleri. Şematik Türkiye kutusunda o gruba ait iller işaretleniyor. Aynı ilin birden çok grupta çıkması normaldir — İstanbul hem en büyük ticaret merkezi hem önemli bir tüketim merkezidir.

Büyük şehirler; tarımsal ürünler, sanayi ürünleri ve hizmet sektörü açısından iç ticaretin yoğun olduğu alanlardır. Borsa ve finans faaliyetlerinin de merkezi olan İstanbul, yurt içindeki en büyük ticaret merkezidir. İzmir, Ankara, Bursa, Gaziantep, Adana gibi şehirler diğer önemli ticaret merkezleri arasında yer almaktadır. Bölgesel düzeyde olan ticaret merkezlerine ise Konya, Kayseri, Malatya, Erzurum, Diyarbakır, Samsun, Trabzon, Mersin ve Antalya şehirleri örnek verilebilir.

Organize sanayi bölgelerinin yoğunlaştığı (İstanbul, Kocaeli, Bursa, Tekirdağ vb.) veya zengin maden rezervlerine sahip olan alanlar (Zonguldak, Batman vb.) aynı zamanda nüfus yoğunlukları bakımından da önemli tüketim merkezleridir.

Üç kademe ayrı ayrı sorulur: en büyük İstanbul (borsa ve finansın da merkezi), diğer önemliler İzmir, Ankara, Bursa, Gaziantep, Adana; bölgesel düzeydekiler Konya, Kayseri, Malatya, Erzurum, Diyarbakır, Samsun, Trabzon, Mersin, Antalya. Tüketim merkezi olmanın iki nedeni de yazılı: organize sanayi bölgesi yoğunluğu ya da zengin maden rezervi — ikisi de nüfusu topladığı için.

Tarım bölgeleri, tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin yoğun olduğu alanları kapsar. Rize’de çay, Ordu’da fındık, Antalya’da sera ürünleri ve turunçgiller, Konya’da buğday, Kars’ta et ve süt ürünleri iç ve dış pazarlarda alıcı bulan tarımsal bölge ürünlerine örnek verilebilir.

Turizm bölgeleri ticaret ve tüketim açısından öne çıkan alanlardır. Bodrum, Marmaris, Çeşme kıyı turizmi; Uludağ, Kartalkaya, Palandöken kış turizmi; Kapadokya doğa ve kültür turizmi açısından önemli ticaret merkezleri hâline gelmiştir.

Turizm bölgeleri üçe ayrılıyor ve her grubun üç örneği var: kıyı — Bodrum, Marmaris, Çeşme; kış — Uludağ, Kartalkaya, Palandöken; doğa ve kültür — Kapadokya. Bu üçlü gruplama sınavda aynen sorulur.

Dördü de alım satım yeri ama dördünün de ayırt edici bir işareti var: ne zaman kurulduğu. Kartlardaki im o işareti taşıyor.

Üç sütunlu tablo. Arama kutusuna “zeytin”, “tekstil” ya da “bankacılık” yazarak süzebilirsin. Sütun süzgeciyle yalnız tek bir sektörde de arayabilirsin.

Türkiye’de iç ticaret hareketli bir yapıya sahiptir. Türkiye’de iç ticaretin canlı olmasında etkili olan faktörler; yüz ölçümünün büyük olması, nüfusunun fazla olması, iklim koşullarına bağlı olarak çeşitlenen tarım ve hayvancılık faaliyetleri, nüfusun düzensiz dağılması, yer altı kaynaklarının ve sanayi tesislerinin dağılımının farklılık göstermesi, gelişmiş ulaşım ağı, pazarlama ve reklamcılık faaliyetleridir.

Genel itibarıyla Türkiye’nin iç ticaretinde tarımsal ve hayvansal ürünler, sanayi ürünleri ve hizmet sektörüne ait ürünler yer almaktadır.

Listede dikkat çeken şey şu: sayılan etkenlerin çoğu bir farklılık ya da düzensizliktir — nüfusun düzensiz dağılması, kaynakların ve sanayinin farklı dağılması, iklime bağlı çeşitlenme. Ticaret zaten bir yerde olmayanın başka yerden gelmesiyle doğar; bu yüzden farklılık ticareti canlandırır.

Coğrafi konumu nedeniyle tarih boyunca çeşitli medeniyetlere ev sahipliği yapan Anadolu, aynı zamanda Doğu ile Batı arasında bir köprü görevi görmüştür. İlk Çağ ve Orta Çağ’da her yerde üretilemeyen ipek, tuz, baharat gibi ürünler Çin ve Hindistan başta olmak üzere Doğu medeniyetlerinden temin edilmiştir. İnsanların söz konusu ürünleri kaynağından almak istemesi ticaret yollarını ortaya çıkarmıştır. Anadolu’da kurulan devletler için ayrı bir öneme sahip olan bu ticari güzergâhlara Kral Yolu, İpek Yolu ve Baharat Yolu örnek verilebilir.

Yolların doğuş nedeni tek cümlede: her yerde üretilemeyen ürünleri kaynağından almak istemek. Üç ürün de sayılıyor: ipek, tuz, baharat. Kaynak bölgeler ise Çin ve Hindistan başta olmak üzere Doğu medeniyetleri.

Her düğme bir yolu açıyor; şematik dünya kutusunda güzergâhın geçtiği yerler işaretleniyor, altta rota ve taşınan ürünler yazıyor. Üç yolun ayırt edici işaretleri: Kral Yolu — Pers İmparatorluğu’nun şehirleri; İpek Yolu — Çin’in Şian şehri; Baharat Yolu — Hindistan ve Basra Körfezi.

Üretilen her türlü mal ve hizmetin başka ülkelere satılmasına ihracat, diğer ülkelerden satın alınmasına ithalat denir. İhracat gelirleri ile ithalat giderleri toplamı bir ülkenin dış ticaret hacmini oluşturur.

Az gelişmiş ülkelerde genellikle ithalat miktarının ihracattan daha fazla olduğu görülmektedir. Bu durum, ilgili ülkelerde dış ticaret açığına neden olur.

İki kavram karıştırılmasın: dış ticaret hacmi ihracat ile ithalatın toplamıdır; dış ticaret açığı ise ithalatın ihracattan fazla olmasıdır. Biri büyüklük, öteki denge ölçüsüdür.

İki kutu ve aradaki çift ok; altta iki kavramın toplamının ve farkının ne anlama geldiği yazıyor.

1980’e kadar Türkiye’de korumacı politikaların ön planda olduğu dış ticarette ihracat daha çok tarımsal ürünler ve madenler gibi ham maddelerden, ithalat ise petrol ve makine ürünlerinden oluşmuştur. 1980 sonrası dönemde ise serbest piyasa ekonomisine geçilmiş, ihracatta tarım ürünlerinin yerini daha çok sanayi ürünleri almış ve dış ticaret hacmi artmıştır.

Türkiye’nin ihraç ettiği ürünlerde en büyük payı; makine, elektrikli cihazlar, metal eşyalar, tekstil ürünleri, motorlu taşıtlar ve parçaları oluşturmaktadır. Ayrıca meyve, sebze, madenler, deri ürünleri ve işlenmiş gıda maddeleri de ihracatta önem arz eden ürünler arasında yer almaktadır. Bu ürünlerin en fazla ihraç edildiği bölgeler ise Avrupa ve Orta Doğu’dur.

Türkiye’de petrol, doğal gaz gibi enerji ürünlerinin ithalatı; Irak, İran, Azerbaycan, Rusya, Suudi Arabistan, Katar gibi ülkelerden yapılmaktadır. Elektronik cihazlar, makineler, ulaşım araçları, ilaçlar ve kimyasal maddeler gibi ürünlerin ithalatı ise daha çok Avrupa ülkeleri, Çin, Japonya, Güney Kore, ABD gibi ülkelerden yapılmaktadır.

Türkiye, dış ticaret faaliyetleri açısından 2021 yılı itibarıyla Dünya Ticaret Örgütüne (DTÖ) üye 164 ülke arasında ihracatta 30. sırada; ithalatta ise 23. sırada yer almıştır. Dış ticaret açığına neden olan bu durum karşısında öncelikli olarak ihracatın desteklenmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir.

Almanya, ABD ve İtalya; Türkiye’nin hem ihracatında hem de ithalatında önde gelen ülkeler arasındadır. İşlenmiş ürün ithalatıyla ilgili olarak Çin, enerji kaynağı ithalatıyla ilgili olarak Rusya, Türkiye’nin en çok dış alım yaptığı ülkelerdir.

Sıralamanın mantığı da soruluyor: ithalatta 23., ihracatta 30. olmak, ithalatın ihracattan büyük olduğu anlamına gelir — yani dış ticaret açığı. “Dış ticaret açığına neden olan bu durum” ifadesindeki “bu durum” tam olarak budur.

Üç düğme üç ayrı listeyi açıyor: ihracat (ürünler ve bölgeler), enerji ithalatı (ülkeler) ve sanayi ürünü ithalatı (ülkeler). Şematik dünya kutusunda o listedeki ülkeler ve bölgeler işaretleniyor.

Serbest ticaret bölgeleri, bulundukları ülkenin siyasi sınırları içinde yer alan ancak vergi ve gümrük mevzuatı ile gümrük hattı dışında kalan özel ticari merkezlerdir. Bu bölgelerde yürütülen sanayi ve ticaret faaliyetleri, ülke içindeki faaliyetlere göre daha farklı muafiyet ve teşvik imkânlarına sahiptir.

Serbest ticaret bölgelerinin kurulmasında bazı amaçlar ön plana çıkar. Bunlar; yabancı sermaye yatırımları ve dış ticaret gelirlerinin artırılması, yerli üreticilerin uluslararası piyasada rekabet güçlerine katkı sunulması, ihracata dönük faaliyetlerin teşvik edilmesi, döviz girişinin artırılması, yeni iş imkânları yoluyla istihdama katkı sağlanması, gelişmiş üretim ve yönetim tekniklerinin ülkeye getirilmesiyle ekonomik standartların yükseltilmesi şeklinde sıralanabilir.

Tanımdaki çelişki gibi görünen kısım tam olarak sınav malzemesidir: bölge siyasi sınırların içindedir ama gümrük hattının dışındadır. Yani ülkenin toprağıdır, gümrük bakımından yurt dışı gibi işlem görür. Altı amacın hepsi ayrı ayrı sorulabilir.

Rastgele bir tanım, bir tarih ya da bir ürün gelir; hangi kavrama, anlaşmaya ya da yola ait olduğunu seçersin.