AYT EDEBİYAT · ÜNİTE 27 · TANZİMAT, SERVETİFÜNUN VE MİLLÎ EDEBİYAT DÖNEMİ TÜRK TİYATROSU

Bir noktaya tıkla: o dönemde tiyatronun neyi amaçladığı, hangi anlayışı benimsediği ve hangi yazarların yazdığı çıkar. Şeridin tamamını gezmeden sonraki bölümlere geçme; ünitenin iskeleti burada.

• Batılı anlamda tiyatro bu dönemde edebiyatımıza girmiştir. Romantizm akımının etkisinde eserler verilmiştir.
• Hem Batılı tiyatrolar tercüme ve adapte edilmiş hem de telif eserler verilmiştir.
• “Sanat toplum içindir.” anlayışı benimsenmiş, eserler halkı eğitmek ve sahnelenmek amacıyla sade bir dille yazılmıştır.
• Eserlerde toplumun aksayan yanları eleştirilmiştir. Görücü usulü evlilik, vatan sevgisi gibi sosyal konular işlenmiştir.

Şair Evlenmesi, Şinasi’nin eseridir ve Batılı anlamda ilk tiyatrodur. Tercüman-ı Ahvâl gazetesinde tefrika edilmiştir (yani gazetede parça parça yayımlanmıştır). Eserde görücü usulü ile yapılan evliliklerin getirdiği olumsuzluklar eleştirel dille ve komedi unsurlarıyla anlatılmıştır; bu sebeple eser “töre komedisi” olarak nitelenebilir. Kahramanları: Müştak Bey, Kumru Hanım, Hikmet Bey, Sakine Hanım ve Ebullâklâka.

Vatan yahut Silistre, Namık Kemal’in eseridir ve sahnelenen ilk tiyatro oyunudur. Eserde İslam Bey, Zekiye, Sıtkı Bey adlı kahramanların Osmanlı–Rus Savaşı sırasında yaşadıkları olaylar anlatılır.

İki “ilk” arasındaki fark tek kelimededir: Şair Evlenmesi yazılan ilk, Vatan yahut Silistre sahnelenen ilktir. Şair Evlenmesi zaten gazetede tefrika edilmiştir, sahnede değil.

Namık Kemal, tiyatro ile ilgili görüşlerine Celâleddin Harzemşah adlı eserinin ön sözünde yer verir. Yani tiyatro üzerine kuramsal görüşlerinin yeri Vatan yahut Silistre değil, Celâleddin Harzemşah’tır. Sınavda iki eser aynı şıkta yan yana verilir.

İkinci tuzak Ahmet Vefik Paşadadır: o ilk uyarlama tiyatro eserinin sahibidir. Şinasi ilk yerli eserin, Ahmet Vefik Paşa ilk uyarlama eserin sahibidir; ikisi ayrı “ilk”tir.

• Tiyatro eserleri sahnelenmek için değil okunmak amacıyla yazılmıştır.
• “Sanat, sanat içindir.” anlayışı benimsenmiş, dilde sadeleşme amacı terk edilmiştir.
• Gerek dil gerek teknik anlamda birinci kuşağın kazanımlarını ileri götürememişlerdir.
• Bireysel konulara ağırlık verilmiştir. Özellikle tabiat ve aşk konusu işlenmiş, uzak diyar yaşamları tiyatroya girmiştir.

Birinci dönemle karşılaştırınca dört maddenin dördü de terstir: sahne → okuma, toplum → sanat, sadeleşme → süslü dil, sosyal konu → bireysel konu. Bu tersleşme sınavın en sevdiği kalıptır.

Ölçütü değiştir: aynı sorunun iki kuşakta aldığı iki ayrı cevabı gör.

• Eşber (Abdülhak Hamit Tarhan) — aruzla yazılan ilk manzum tiyatro.
• Nesteren (Abdülhak Hamit Tarhan) — edebiyatımızda hece ile yazılan ilk tiyatro.
• Afife Anjelik (Recaizade Mahmut Ekrem) — Türk edebiyatının ilk romantik dramı kabul edilir.
• Atala (Recaizade Mahmut Ekrem) — Türk edebiyatında romandan tiyatroya çevrilen ilk eser.

Ezberi kolaylaştıran düzen: ölçüyle ilgili iki ilk Abdülhak Hamit’in (Eşber aruz, Nesteren hece), tür ve kaynakla ilgili iki ilk Recaizade’nin (Afife Anjelik romantik dram, Atala roman uyarlaması). Eşber–aruz eşleşmesini ikisinde de “ş” var diye tutabilirsin.

Bu dönemin sanatçıları başka türlerde daha çok tanınır — Halit Ziya romanla, Mehmet Rauf romanla, Cenap Şehabettin şiirle. Buradaki liste onların tiyatro türündeki eserleridir; sınav bu listeyi genellikle romanlarla karıştırarak sorar.

Faik Ali Ozansoy Servetifünun dönemindedir; eserleri Nedim ve Lale Devri, Payitahtın Kapısında’dır. Halit Fahri Ozansoy ise Millî Edebiyat dönemindedir; eseri Baykuş, Darülbedayi’de sahnelenen ilk yerli oyundur. Soyadları aynı, dönemleri ayrı, eserleri ayrıdır. Ayırmanın kolay yolu: Faik Ali → Servetifünun, Halit Fahri → Millî Edebiyat ve Baykuş.

İkinci karışma: Hüseyin Suat Yalçının Çürük Temeli Darülbedayi’de sahnelenen ilk oyundur — ama ilk yerli oyun değildir, o Baykuş’tur. İkisi ayrı kutularda verilir; sınav da ayrı ayrı sorar.

• Konuşma diline yakın bir dil kullanılmıştır.
• Tiyatro eserlerinin yanında tiyatroyla ilgili teorik yazılar ve eleştiriler yazılmıştır.
• İlk şehir tiyatrosu olan Darülbedayi-i Osmanî bu dönemde kurulmuştur.
• Tiyatro toplulukları oluşmaya başlamıştır.

İlk şehir tiyatrosu olan Darülbedayi-i Osmanî 1914’te kurulmuştur. Tiyatronun yönetimine Fransa’dan Andre Antoine getirilmiştir. Darülbedayi-i Osmanî sadece bir tiyatro değil, aynı zamanda tiyatro oyuncusu yetiştiren güzel sanatlar okuludur.

• Darülbedayi’de sahnelenen ilk oyun: Hüseyin Suat Yalçın — Çürük Temel.
• Darülbedayi’de sahnelenen ilk yerli oyun: Halit Fahri Ozansoy — Baykuş.

Dokuz sanatçı, kırka yakın eser. Aşağıdaki tabloda hem eser adı hem yazar aranabilir; açılır kutuyla aramayı tek sütuna daraltabilirsin.

Faruk Nafiz Çamlıbelin eserlerinde kaynak bir ayrım yapar: Kahraman manzum, Yayla Kartalı mensurdur. Öteki eserleri Canavar, Akın, Öz Yurttur. Bu ayrım tam olarak bu biçimde sorulur: “aşağıdakilerden hangisi manzum yazılmıştır”.

İkinci nokta: Musahipzade Celal bu dönemin en kalabalık listesine sahiptir ve eserlerinin çoğu Osmanlı tarihinden beslenir: Köprülüler, İstanbul Efendisi, Lale Devri, Yedekçi, Fermanlı Deli Hazretleri, Aynaroz Kadısı, Bir Kavuk Devrildi.