Aynen ve
eşit şekilde
aktarmak
Mitozun diğer bir amacı da ana hücredeki kalıtım maddesinin yavru hücrelere aynen ve eşit şekilde aktarılmasıdır. Mitoz, interfazın sonu ile başlayan ve birbirini takip eden evrelerden oluşur.
Mitoz; tek hücreli ökaryotlarda üremeyi sağlarken çok hücrelilerde organizmanın büyümesini, gelişmesini ve yıpranan kısımların onarılmasını sağlar. Ancak hücre gibi karmaşık bir yapının bölünmesi sadece ikiye ayrılma şeklinde gerçekleşen basit bir olay değildir.
Mitozun diğer bir amacı da ana hücredeki kalıtım maddesinin yavru hücrelere aynen ve eşit şekilde aktarılmasıdır. Mitotik evre kromozom yapısı ve sayısı değişmediğinden kalıtsal devamlılığı sağlar.
Mitotik evre, bölünme ile ilgili tüm hazırlıklar yapıldıktan sonra bölünmenin gerçekleştiği evredir. Farklı kromozom takımlarına sahip (n, 2n, 3n gibi) hücrelerde gerçekleşebilir.
Bazı hücre tiplerinin mitoz yeteneği yoktur. Örneğin, memelilerin kanında bulunan alyuvar hücreleri olgunlaşırken çekirdeklerini kaybeder. Bu hücreler mitoz geçiremediği için bir süre sonra ölür ve kemik iliği tarafından yeni alyuvar hücreleri üretilir.
| Hücre bölünmesi | Alt bölüm | Evreler |
|---|---|---|
| İnterfaz → Mitotik evre | 1. Mitoz (Karyokinez) | Profaz · Metafaz · Anafaz · Telofaz |
| 2. Sitokinez | Sitoplazma bölünmesi |
Kromozomların büyüklüğüne ve biçimine göre çiftler hâlinde görüntülenmesi yöntemine karyotip denir. Metafazda kromozomların karyotipi çıkarılarak varsa sayı ve şekil bakımından kromozom anormallikleri belirlenir. Bu yöntemle bazı kalıtsal hastalıkların erken teşhisi konulur.
Profaz, metafaz, anafaz ve telofaz olmak üzere dört evrede gerçekleşir. Bu ünitenin en kritik ayrımı metafaz ile anafaz arasındadır: metafazda kromozomlar ekvatoral düzlemde dizilir, anafazda kardeş kromatitler ayrılır. Düğmelerle evreleri gez ya da "Oynat" ile animasyonu izle.
Aynı yapıya profazda ve metafazda kromatit denir; ama kardeş kromatitler, kutuplara gitmek üzere ayrıldığında artık kromozom olarak adlandırılır. Yani ad değişimi bir madde değişimi değil, anafazda ayrılmanın sonucudur. Bu yüzden anafazda hücrenin kromozom sayısı geçici olarak iki katına çıkar.
Profazda meydana gelen olaylar, bitki hücrelerinde hayvan hücrelerine göre farklılıklar gösterir. Bunlardan biri mitotik iğ ipliklerinin oluşumunda görülür. Bitki hücrelerinde sentrozom olmadığı için iğ ipliklerini mikrotübül organize edici bölge oluşturur.
Çekirdek bölünmesinin ardından meydana gelen sitoplazma bölünmesine sitokinez denir. Sitokinez genellikle telofazla başlar ve mitozun bitişinden kısa bir süre sonra iki yavru hücre oluşur. Sitokinez bitki ve hayvan hücrelerinde farklıdır. İki düğmeyle iki hücreyi karşılaştır; bölünmenin hangi yönde ilerlediğine dikkat et.
| Karşılaştırma | Hayvan hücresi | Bitki hücresi |
|---|---|---|
| Sitokinez şekli | Boğumlanma | Orta lamel oluşumu |
| Görevli yapı | Mikroflamentlerin kasılması | Golgiden ayrılan kesecikler |
| Yön | Hücre zarının her iki yönde dıştan içe boğumlanması | Ortada başlayıp merkezden kenarlara doğru iki yönde zara değinceye kadar |
| Neden farklı? | Hücre duvarı yoktur | Hücre duvarı bulunduğu için boğumlanma gerçekleşmez |
| Sentrozom | Vardır, interfazda eşlenir | Yoktur; iğ ipliklerini mikrotübül organize edici bölge oluşturur |
İnterfazda DNA eşlendiğinden miktarı iki katına çıkar. Anafazda kardeş kromatitler ayrılarak kromozoma dönüştüğünden hücrenin kromozom sayısı geçici olarak iki katına çıkar. İki artış farklı evrelerde olur — kaydırağı evreler boyunca sürükleyip iki eğrinin nerede yükseldiğine bak.
İnterfazda DNA eşlendiğinden miktarı iki katına çıkar. Sitokinezin tamamlanmasıyla hücreler ayrılırken oluşan her hücreye eşit miktarda DNA aktarılır. Böylece yeni hücreler, bölünmeye giren ata hücreyle aynı miktarda DNA'ya sahip olur.
Anafazda kardeş kromatitler ayrılarak kromozoma dönüştüğünden hücrenin kromozom sayısı geçici olarak iki katına çıkar. Sitokinezde hücreler ayrıldığından her hücre başlangıçtaki ata hücrenin kromozom sayısına sahip olur.
Mitoz sonucu oluşacak hücre sayısı 2n ile hesaplanır (n = bölünme sayısı). Yani art arda 3 mitoz geçiren bir hücreden 23 = 8 hücre oluşur.
Memelilerin kanında bulunan alyuvar hücreleri olgunlaşırken çekirdeklerini kaybeder. Bu hücreler mitoz geçiremediği için bir süre sonra ölür ve kemik iliği tarafından yeni alyuvar hücreleri üretilir. Kan bağışından sonra vücudun açığı kapatması bu üretime dayanır.
Kromozomların büyüklüğüne ve biçimine göre çiftler hâlinde görüntülenmesi yöntemine karyotip denir. Metafazda kromozomların karyotipi çıkarılarak varsa sayı ve şekil bakımından kromozom anormallikleri belirlenir. Bu yöntemle bazı kalıtsal hastalıkların erken teşhisi konulur.
Ders kitaplarındaki kromozom fotoğrafları hep aynı evreden gelir çünkü metafaz, kromozomların en belirgin görüldüğü evredir ve kromozomlar ekvatoral düzlemde (metafaz plağı) yan yana dizilir.
Kök ucundaki hücreler bölünme hâlindedir ve bitki hücresi oldukları için sitokinezleri farklıdır: bitki hücrelerinde hücre duvarı bulunduğu için boğumlanma gerçekleşmez. Golgiden ayrılan keseciklerin orta lamel oluşturmasıyla sitoplazma bölünmesi sağlanır.
Mitoz; çok hücrelilerde organizmanın büyümesini, gelişmesini ve yıpranan kısımların onarılmasını sağlar. Yeni hücrelerin ana hücreyle aynı kalıtsal bilgiyi taşıması gerekir; bunu da kalıtım maddesinin yavru hücrelere aynen ve eşit şekilde aktarılması sağlar.
Mitoz; tek hücreli ökaryotlarda üremeyi sağlar. Aynı olay çok hücrelilerde büyüme ve onarım anlamına gelirken tek hücrelide doğrudan yeni bir birey demektir.
Mitoz sonucu oluşacak hücre sayısı 2ⁿ ile hesaplanır (n = bölünme sayısı). Bir hücre 4 kez bölünürse 2⁴ = 16 hücre olur. Sınavda en sık çıkan hesaplama budur.
Sentrozom yok, ama bölünme yine de oluyor: bitki hücrelerinde sentrozom olmadığı için iğ ipliklerini mikrotübül organize edici bölge oluşturur.
DNA miktarı interfazda (S evresinde), kromozom sayısı anafazda iki katına çıkar. İkisi de sitokinezle eski değerine döner. Soruda "geçici olarak iki katına çıkar" ifadesi görürsen kromozom sayısı ve anafaz aranıyordur.
28 sorudan oluşan bu test ile mitozun genel özellikleri ve evreleri ünitesini ne kadar kavradığını gör.
Mitoz; tek hücreli ökaryotlarda üremeyi sağlarken çok hücrelilerde organizmanın büyümesini, gelişmesini ve yıpranan kısımların onarılmasını sağlar.
Mitozun diğer bir amacı da ana hücredeki kalıtım maddesinin yavru hücrelere aynen ve eşit şekilde aktarılmasıdır. Mitoz, interfazın sonu ile başlayan ve birbirini takip eden evrelerden oluşur.
Mitotik evre, bölünme ile ilgili tüm hazırlıklar yapıldıktan sonra bölünmenin gerçekleştiği evredir. Farklı kromozom takımlarına sahip (n, 2n, 3n gibi) hücrelerde gerçekleşebilir. Kromozom yapısı ve sayısı değişmediğinden kalıtsal devamlılığı sağlar.
Memelilerin kanında bulunan alyuvar hücreleri olgunlaşırken çekirdeklerini kaybeder. Bu hücreler mitoz geçiremediği için bir süre sonra ölür ve kemik iliği tarafından yeni alyuvar hücreleri üretilir.
Kromatin iplikler kısalarak kromozom hâlini almaya başlar, çekirdekçikler kaybolur, çekirdek zarı ve ER parçalanmaya başlar, mitotik iğ iplikleri oluşur, her kromozom sentromerinden tutunmuş özdeş iki kromatitten oluşur, sentrozomlar zıt kutuplara gider, profaz sonuna doğru çekirdek zarı parçalanır.
İğ ipliklerine kinetokorlarından tutunmuş kromozomlar hücrenin ekvatoral düzleminde (metafaz plağı) yan yana dizilir. Metafaz, kromozomların en belirgin görüldüğü evredir.
Kardeş kromatitler ayrılarak zıt kutuplara çekilir; bu olay anafazın başlangıcı kabul edilir. Ayrıldıklarında artık kromozom olarak adlandırılır. Kromozomlar kutuplara ulaştığında anafaz tamamlanır.
Çekirdek zarının yeniden oluşmasıyla iki çekirdekli bir hücre oluşur, iğ iplikleri kaybolur, çekirdekçikler yeniden oluşur, kromozomlar kromatin ipliklere dönüşür ve çekirdek bölünmesi tamamlanır. Telofazın sonuna doğru bitkide orta lamel, hayvanda boğumlanma başlar.
Çekirdek bölünmesinin ardından meydana gelen sitoplazma bölünmesine sitokinez denir. Genellikle telofazla başlar ve mitozun bitişinden kısa süre sonra iki yavru hücre oluşur.
Hayvan hücrelerinde mikroflamentlerin kasılmasıyla hücre zarının her iki yönde dıştan içe boğumlanması sitoplazmayı ikiye böler.
Bitki hücrelerinde hücre duvarı bulunduğu için boğumlanma gerçekleşmez. Golgiden ayrılan keseciklerin orta lamel oluşturmasıyla sitoplazma bölünmesi sağlanır; lamel oluşumu ortada başlayıp merkezden kenarlara doğru iki yönde zara değinceye kadar devam eder.
Bitki hücrelerinde sentrozom olmadığı için iğ ipliklerini mikrotübül organize edici bölge oluşturur.
İnterfazda DNA eşlendiğinden miktarı iki katına çıkar. Sitokinezin tamamlanmasıyla her hücreye eşit miktarda DNA aktarılır; yeni hücreler ata hücreyle aynı miktarda DNA'ya sahip olur.
Anafazda kardeş kromatitler ayrılarak kromozoma dönüştüğünden hücrenin kromozom sayısı geçici olarak iki katına çıkar. Sitokinezde hücreler ayrıldığından her hücre başlangıçtaki ata hücrenin kromozom sayısına sahip olur.
Kromozomların büyüklüğüne ve biçimine göre çiftler hâlinde görüntülenmesi yöntemine karyotip denir. Metafazda karyotip çıkarılarak sayı ve şekil bakımından kromozom anormallikleri belirlenir; bu yöntemle bazı kalıtsal hastalıkların erken teşhisi konulur.
Mitoz sonucu oluşacak hücre sayısı 2ⁿ ile hesaplanır (n = bölünme sayısı).