Sırtta
birbirini takip
eden omurlar
Omurgalıların en ayırıcı özelliği, vücutlarının sırt kısmında birbirini takip eden omurlardan yapılmış bir omurgaya sahip olmalarıdır. Bütün omurgalılarda kapalı dolaşım sistemi görülür.
Balıktan memeliye kadar bütün omurgalılar için geçerli olanlar. Sınavda "omurgalıların tümünde" diye başlayan cümleler buradan çıkar.
Omurgalıların en ayırıcı özelliği, vücutlarının sırt kısmında birbirini takip eden omurlardan yapılmış bir omurgaya sahip olmalarıdır.
Omurgalı hayvanlarda kıkırdak veya kemikten yapılmış bir iç iskelet ile vücudun sırt kısmında bir sinir kordonu bulunur. (Omurgasızlarda sinir şeridi karın kısmındaydı.)
İlkel omurgalılarda iskelet kıkırdak hâlinde olup gelişmiş omurgalılara doğru gidildikçe kemikleşmeye başlar.
Bütün omurgalılarda kapalı dolaşım sistemi görülür. Kalp yapısı, balıklardan memelilere doğru gidildikçe gelişir. Kalpleri en az iki, en çok dört odacık ihtiva eder.
Suda yaşayanlar solungaç, karada yaşayanlar akciğer solunumu yapar. Alyuvar hücrelerinde solunum pigmenti olarak kana kırmızı renk veren hemoglobin bulunur.
Sindirim sistemleri, farklı birçok görevi yerine getiren özelleşmiş bölgeler içerir. Besinlerini katı parçalar hâlinde alıp çiğneyerek yutan omurgalıların otobur, etobur, hem otobur hem etobur olan türleri vardır.
Boşaltım organları böbrek, boşaltım atıkları amonyak, üre veya ürik asittir. Boşaltım ve üreme organı açıklıkları, tek veya ayrı ayrı olarak bulunur.
Omurgalıların tümü eşeyli yolla ürer. Balık ve iki yaşamlılarda dış döllenme; sürüngen, kuş ve memelilerde iç döllenme görülür. Bazılarında yavru bakımı vardır.
Omurgalı hayvanlar beş gruba ayrılarak incelenir: balıklar, iki yaşamlılar, sürüngenler, kuşlar, memeliler.
Düğmelerle beş sınıfı gez. Sağdaki panelde her sınıfın tanımı, altında ayırt edici ipucu var.
Kalp yapısı, balıklardan memelilere doğru gidildikçe gelişir. Kalpleri en az iki, en çok dört odacık ihtiva eder. Kaydırağı çek: odacık sayısı arttıkça kirli ve temiz kanın ayrılışını izle.
Bütün omurgalılarda kapalı dolaşım sistemi görülür — balık dâhil. Ama balığın kalplerinde sadece kirli kan bulunur. Kirli ve temiz kanın tamamen birbirinden ayrılması ise yalnız kuşlar ve memeliler için, dört odacıklı kalple birlikte söyleniyor. Kaydırakta yalnız bu iki durum var; ara sınıfların odacık sayısı bu ünitenin kapsamı dışında.
Balık ve iki yaşamlılarda dış döllenme; sürüngen, kuş ve memelilerde iç döllenme görülür. İki düğmeyle karşılaştır.
Embriyonel gelişimini tamamlamadan yumurtadan çıkan yavrulara larva adı verilir. Larvalar, başkalaşım geçirip ergin canlılara dönüşür. Bu iki yaşamlılara ait; sürüngenlerde kuluçkaya yatma, yavru bakımı ve başkalaşım görülmez.
Memelilerde çoğunlukla iç döllenme ve iç gelişme görülür. Birçoğunun ana rahminde, embriyonun beslenmesini sağlayan plasenta bulunur. Bazı türlerinde gelişimini tamamlamadan doğan yavru, gelişimini süt bezleri bulunan özel bir kesede tamamlar.
| Sınıf | Vücut örtüsü | Solunum | Döllenme · gelişme | Vücut ısısı | Örnek |
|---|---|---|---|---|---|
| Balıklar | Suyu geçirimsiz pullar | Solungaç; atık amonyak; kalp iki odacıklı, sadece kirli kan | Köpek balıkları gibi bazıları hariç dış döllenme ve dış gelişme; genelde yavru bakımı yok | Dış ortam sıcaklığına bağlı; kış uykusuna yatmaz | Alabalık, hamsi, sazan, levrek, köpek balığı, vatoz |
| İki yaşamlılar | Derileri daima nemli ve kaygan | Larvada solungaç, erginde akciğer ve deri; atık embriyonda amonyak, erginde üre | Döllenme ve embriyonel gelişme suda; larva başkalaşım geçirir | Kış uykusuna yatarlar | Kurbağa, ağaç kurbağası, semender, yılan balığı semenderi |
| Sürüngenler | Keratinden pullar ve kemiksi plakalar; deri (gömlek) değişimi | Akciğer | İç döllenme, dış gelişme; üremek için suya ihtiyaç duymaz; kuluçka, yavru bakımı, başkalaşım yok | Çevre sıcaklığına bağlı | Kertenkele, bukalemun, geko, timsah, yılan, su kaplumbağası |
| Kuşlar | Keratinden pul, tüy ve telek; çene gagaya dönüşmüş, dişleri yok | Akciğer + hava keseleri; kalp dört odacıklı, kirli-temiz kan tamamen ayrı | İç döllenme | Sabit | Penguen, kartal |
| Memeliler | Genelinde kıllardan oluşan kalın örtü; deride ter, yağ, süt bezleri | Alveollü akciğer + kaslı diyafram; kalp dört odacıklı; atık üre | Çoğunlukla iç döllenme ve iç gelişme; plasenta; çoğunlukla doğurur | Sıcakkanlı / sabit | Kanguru, ornitorenk, fil, ceylan, yarasa, maymun, fare, yunus, balina |
Kuşların uzun kemiklerinin içi hava odaları ile doludur. Bu özellik, iskeletin daha hafif olmasını sağlayarak uçmayı kolaylaştırır. Kuşların ön üyeleri, uçmayı sağlayan kanatlara dönüşmüştür. Bazı kuşlarda kanatlar körelmiştir. Arka üyeler ise yürümeye, yüzmeye, tırmanmaya, koşmaya ve eşmeye uyum göstermiştir. Koku alma duyuları körelmişse de görme ve işitme yetenekleri yüksektir.
İki ayrı yapı, benzer ad. Kuşta: soluk alıp vermeye yardımcı olan ve uçmayı kolaylaştıran akciğerlere bağlı hava keseleri vardır. Balıkta: çoğu balıkta suda batmadan kalmayı sağlayan hava kesesi bulunurken köpek balıklarında bulunmaz. Bu nedenle köpek balıkları batmamak için sürekli yüzmek zorundadır.
Çoğu balıkta suda batmadan kalmayı sağlayan hava kesesi bulunurken köpek balıklarında bulunmaz. Bu nedenle köpek balıkları batmamak için sürekli yüzmek zorundadır.
Embriyonel gelişimini tamamlamadan yumurtadan çıkan yavrulara larva adı verilir. Larvalar, başkalaşım geçirip ergin canlılara dönüşür. İki yaşamlılarda larva döneminde solungaç, ergin döneminde akciğer ve deri solunumu görülür.
Kertenkele ve yılanlarda pullu deri, büyümeyi engellediğinden zaman zaman yenilenir. Buna deri (gömlek) değişimi denir. Vücutları keratinden yapılmış pullarla ve kemiksi plakalarla kaplıdır.
Çene gagaya dönüşmüştür. Dişleri yoktur. Beslenme tipine göre gagaları; delmeye, parçalamaya veya yakalamaya uyum sağlayacak biçimde şekillenmiştir.
Kuşların uzun kemiklerinin içi hava odaları ile doludur. Bu özellik, iskeletin daha hafif olmasını sağlayarak uçmayı kolaylaştırır. Ayrıca akciğerlere bağlı hava keseleri soluk alıp vermeye yardımcı olur.
Memelilerde göğüs ile karın boşluğunu birbirinden ayıran ve solunuma yardımcı olan kaslı bir diyafram bulunur. Bu kas yalnız memelilerin ortak özelliği olarak geçiyor.
Bazı türlerinde gelişimini tamamlamadan doğan yavru, gelişimini süt bezleri bulunan özel bir kesede tamamlar. Kanguru (keseli memeli), ornitorenk (gagalı memeli) memeli grubuna örnektir.
İki net cümleyi ayır: Balıklar kış uykusuna yatmaz. İki yaşamlılar kış uykusuna yatarlar. Sınavda tam bu ikisi karşılaştırılır.
Vücut ısısı sabit olanlar: kuşlar ve memeliler. Vücut ısısı çevreye bağlı değişenler: balıklar ve sürüngenler. Dört odacıklı kalp ve kirli-temiz kanın tam ayrımı da aynı ikiliye — kuş ve memeliye — ait.
32 sorudan oluşan bu test ile Omurgalı hayvanlar ünitesini ne kadar kavradığını gör.
Omurgalıların en ayırıcı özelliği, vücutlarının sırt kısmında birbirini takip eden omurlardan yapılmış bir omurgaya sahip olmalarıdır. Kıkırdak veya kemikten yapılmış iç iskelet ile sırt kısmında bir sinir kordonu bulunur.
Bütün omurgalılarda kapalı dolaşım sistemi görülür. Kalp yapısı balıklardan memelilere doğru gidildikçe gelişir; kalpleri en az iki, en çok dört odacık ihtiva eder.
Suda yaşayanlar solungaç, karada yaşayanlar akciğer solunumu yapar. Alyuvar hücrelerinde solunum pigmenti olarak kana kırmızı renk veren hemoglobin bulunur.
Boşaltım organları böbrek, boşaltım atıkları amonyak, üre veya ürik asittir. Boşaltım ve üreme organı açıklıkları tek veya ayrı ayrı bulunur.
Omurgalıların tümü eşeyli yolla ürer. Balık ve iki yaşamlılarda dış döllenme; sürüngen, kuş ve memelilerde iç döllenme görülür. Bazılarında yavru bakımı vardır.
Kalpleri iki odacıklıdır ve kalplerinde sadece kirli kan bulunur. Kalpten pompalanan kan solungaçlarda temizlendikten sonra kalbe geri dönmeden vücuda gönderilir. Solungaç solunumu yapar, boşaltım atıkları amonyaktır, kış uykusuna yatmaz.
Köpek balığı, çekiç balığı, vatoz gibi türlerinde kıkırdaktan; hamsi, sazan, levrek gibi türlerinde kemikten yapılmış iç iskelet bulunur. Vücutları suyu geçirimsiz pullarla kaplıdır.
Tatlı sularda ve nemli karasal bölgelerde yaşar; döllenme ve embriyonel gelişme suda gerçekleşir. Larva döneminde solungaç, ergin döneminde akciğer ve deri solunumu görülür. Kış uykusuna yatarlar; boşaltım atığı embriyonel dönemde amonyak, erginde üredir.
Omurgalılar içerisinde karasal hayata uyum sağlayan ilk gruptur. Keratinden pullar ve kemiksi plakalarla kaplıdır; deri (gömlek) değişimi görülür. Akciğer solunumu, iç döllenme ve dış gelişme; kuluçkaya yatma, yavru bakımı ve başkalaşım görülmez.
Uçabilen türler bulunduran ilk gruptur. Keratinden pul, tüy ve teleklerle kaplıdır; çene gagaya dönüşmüş, dişleri yoktur. Akciğerlere bağlı hava keseleri vardır. Kalpleri dört odacıklı olup kirli ve temiz kan tamamen ayrılmıştır; vücut ısıları sabittir.
Sıcakkanlıdır; vücutları genelde kıllardan oluşan kalın bir örtüyle kaplıdır. Alveollü akciğer ve olgun alyuvarlarında çekirdek bulunmaması kanın oksijen taşıma kapasitesini yükseltir. Göğüs ile karın boşluğunu ayıran kaslı bir diyafram vardır. Dört odacıklı kalp, boşaltım atığı üredir.
Balıklar protein, esansiyel yağ, vitamin ve mineral kaynağıdır; boya ve kozmetik sanayisinde de kullanılır. Yılan, örümcek, akrep zehirlerinden ilaç ve antikor üretilir. Kuş gübresi fosfor, azot, potasyum açısından zengindir. Memelilerin eti, sütü, derisi ve kemikleri değerlidir.