İki gamet,
bir zigot:
şansa bağlı çeşitlilik
Genellikle farklı cinsiyete sahip aynı tür iki canlının iki haploit gametinin döllenmesiyle yeni yavrular meydana gelmesi olayına eşeyli üreme denir. Eşeyli üremenin temelini mayoz bölünme ve döllenme oluşturur.
Eşeysiz üremeden farkı tek cümlede toplanır: burada iki gamet birleşir ve sonuç önceden kestirilemez. Kritik tanımlar aşağıda.
Haploit (n kromozomlu) üreme hücrelerinin kalıtsal içeriğinin birleşmesine (çekirdek birleşmesi) döllenme denir.
Dişi bireyde oluşan gametlere yumurta, erkek bireyde oluşan gametlere sperm adı verilir.
Döllenmiş yumurtaya zigot denir. Zigot diploit (2n kromozomlu) bir hücredir. Zigot, mitozla embriyonik gelişim aşamalarını tamamlayarak yeni bireyi meydana getirir.
Döllenme olayında gametler şansa bağlı olarak bir araya geldiklerinden tür içi genetik çeşitlilik meydana gelir. Çeşitlilik ise değişen çevresel koşullarda türün neslini devam ettirme olasılığını artırır.
Bitkilerin, hayvanların, mantarların çoğunda ve bazı protistlerde çoğalma eşeyli üreme ile gerçekleşir.
Oluşan her yavruda anne ve babadan gelen genler bulunur. Her iki ebeveynin genetik karışımı olan yavrular ortaya çıkar.
Aşağıdaki canlandırmada adımları sırayla ilerlet: üreme ana hücresinden gamete, gametten zigota kadar kromozom sayısının nasıl önce yarıya inip sonra eski hâline döndüğünü izle.
Konu "eşeyli üreme" olunca her adıma mayoz demek kolay bir hatadır. Oysa mayoz yalnızca gametlerin oluşumunu sağlar; döllenmeden sonrası mitozdur: zigot, mitozla embriyonik gelişim aşamalarını tamamlayarak yeni bireyi meydana getirir. İkinci karışan nokta: eşeyli üreme ile iki ayrı bireyin bulunması aynı şey değildir — bazı canlılarda erkek ve dişi gamet, aynı canlı tarafından üretilebilir.
Eşeyli üreme birçok canlı türünde görülür. Düğmelerle üç durumu gez: bitkilerde çiçek, erselik canlılar ve kendini döllemeyi engelleyen uyumlar.
Bitkiler âleminin tohumlu bitkiler grubundaki çoğu bitki eşeyli ürer. Kapalı tohumlu bitkilerin üreme organı çiçektir. Birçok tohumlu bitkinin çiçeğinde erkek ve dişi organ birlikte bulunur. Örneğin; çarkıfelek, şeftali, süsen, orkide ve bezelye gibi bitkiler örnek verilebilir.
Üreme organlarında oluşturulan gametler döllendikten sonra oluşan tohumlar çimlenerek yeni bitkileri meydana getirir. Bitkide tohum oluşumu, eşeyli üremenin gerçekleştiğinin göstergesidir.
Bazı canlılarda erkek ve dişi gamet, aynı canlı tarafından üretilebilir. Böyle canlılara erselik canlılar (hermafrodit) denir. Örnek: toprak solucanı, güve, istiridye.
Tam çiçek yapısına sahip bu bitkilerin çok azı kendi kendini döller. Birçok erselik canlı kendini döllemeyi engelleyen adaptasyonlara sahiptir.
Hermafrodit birey yumurtayı ve spermi farklı zamanlarda üreterek aynı türün başka bir bireyi ile döllenmeye katılabilir. Bu sayede gerçekleşebilecek tür içi çeşitlilik olasılığı artar. Örneğin; toprak solucanı, yumurtayı ve spermi farklı zamanlarda üreterek hermafroditliğini kullanmaz. Farklı bir toprak solucanı ile çiftleşerek tür içi çeşitlilik olasılığını artırır.
Aşağıdaki canlandırmada iki üreme yolunu aynı popülasyonda çalıştır: çevre koşulu değiştiğinde hangisinin ayakta kaldığını izle.
| Eşeysiz üreme | Eşeyli üreme | |
|---|---|---|
| Genetik çeşitlilik | Genellikle tür içi genetik çeşitliliğe neden olmaz (mutasyon haricinde) | Tür içi genetik çeşitliliğe neden olur |
| Ata sayısı | Tek ata vardır | Genetik iki ata vardır |
| Temelindeki bölünme | Temelinde mitoz vardır | Temelinde mayoz vardır |
| Döllenme | Döllenme yoktur | Döllenme vardır |
| Değişen çevreye uyum | Genellikle türün değişen çevre şartlarına uyum olasılığı düşüktür | Türün değişen çevre şartlarına uyum olasılığı yüksektir |
Birey sayısının artması ve türün devamlılığının sağlanması eşeysiz ve eşeyli üremenin ortak özellikleridir.
Karşına rastgele sırayla bir ifade geliyor. Hangi üreme tipine ait olduğunu seç — bazıları ikisi için de doğru, dikkat.
Aynı türün üyelerisiniz ama hiçbiriniz aynı değilsiniz. Sebebi eşeyli üreme: döllenme olayında gametler şansa bağlı olarak bir araya geldiklerinden tür içi genetik çeşitlilik meydana gelir ve oluşan her yavruda anne ve babadan gelen genler bulunur.
Yediğin şeftalinin ortasındaki çekirdek aslında bir belge: bitkide tohum oluşumu, eşeyli üremenin gerçekleştiğinin göstergesidir. Şeftali zaten çiçeğinde erkek ve dişi organı birlikte taşıyan bitkilerden biridir.
Toprak solucanı hem yumurta hem sperm üretir — yani erselik (hermafrodit) bir canlıdır. Ama kendini döllemez: yumurtayı ve spermi farklı zamanlarda üreterek hermafroditliğini kullanmaz. Farklı bir toprak solucanı ile çiftleşerek tür içi çeşitlilik olasılığını artırır.
Hareket etmeyen bir canlının eş bulması zordur; bu yüzden bazı türler iki gameti de üretir. Güve, istiridye gibi hayvanlar erselik canlılara örnektir. Yine de birçok erselik canlı kendini döllemeyi engelleyen adaptasyonlara sahiptir.
Çiçek süs değil, üreme organıdır: kapalı tohumlu bitkilerin üreme organı çiçektir ve birçok tohumlu bitkinin çiçeğinde erkek ve dişi organ birlikte bulunur; çarkıfelek, şeftali, süsen, orkide ve bezelye gibi bitkiler örnek verilebilir.
Bakteriler eşeyli üremez; onlarda çeşitliliğin kaynağı farklıdır — prokaryotlarda mitoz, mayoz ve döllenme gerçekleşmez. Eşeysiz üremede tür içi genetik çeşitliliğe genellikle neden olmaz (mutasyon haricinde) kuralı burada işler: değişimi getiren mutasyondur.
Az sayıda bireyle kalan bir türde çeşitlilik daralır ve tür kırılganlaşır. Çeşitlilik, değişen çevresel koşullarda türün neslini devam ettirme olasılığını artırır ve eşeyli üreme canlının adaptasyon yeteneğini artırır.
Kalıtım konularında karşına çıkacak bezelye, çiçeğinde her iki organı taşıyan bitkilerden biridir: çarkıfelek, şeftali, süsen, orkide ve bezelye aynı listede geçer. Bu yapı, çaprazlamaların kontrollü yapılabilmesini kolaylaştırır.
Eşeysiz ile eşeyli üremenin ortak yanı sorulduğunda aranan cümle şudur: birey sayısının artması ve türün devamlılığının sağlanması eşeysiz ve eşeyli üremenin ortak özellikleridir. Çeşitlilik, döllenme, ata sayısı — bunların hepsi ayıran özelliklerdir.
22 sorudan oluşan bu test ile eşeyli üreme ünitesini ne kadar kavradığını gör.
Genellikle farklı cinsiyete sahip aynı tür iki canlının iki haploit gametinin döllenmesiyle yeni yavrular meydana gelmesi olayına eşeyli üreme denir. Eşeyli üremenin temelini mayoz bölünme ve döllenme oluşturur.
Haploit (n kromozomlu) üreme hücrelerinin kalıtsal içeriğinin birleşmesine (çekirdek birleşmesi) döllenme denir.
Dişi bireyde oluşan gametlere yumurta, erkek bireyde oluşan gametlere sperm adı verilir.
Döllenmiş yumurtaya zigot denir. Zigot diploit (2n kromozomlu) bir hücredir. Zigot, mitozla embriyonik gelişim aşamalarını tamamlayarak yeni bireyi meydana getirir.
Döllenme olayında gametler şansa bağlı olarak bir araya geldiklerinden tür içi genetik çeşitlilik meydana gelir. Çeşitlilik ise değişen çevresel koşullarda türün neslini devam ettirme olasılığını artırır.
Bitkilerin, hayvanların, mantarların çoğunda ve bazı protistlerde çoğalma eşeyli üreme ile gerçekleşir. Prokaryotlarda mitoz, mayoz ve döllenme gerçekleşmez.
Oluşan her yavruda anne ve babadan gelen genler bulunur. Her iki ebeveynin genetik karışımı olan yavrular ortaya çıkar.
Bazı canlılarda erkek ve dişi gamet, aynı canlı tarafından üretilebilir. Böyle canlılara erselik canlılar (hermafrodit) denir. Toprak solucanı, güve, istiridye örnek verilebilir.
Birçok erselik canlı kendini döllemeyi engelleyen adaptasyonlara sahiptir. Hermafrodit birey yumurtayı ve spermi farklı zamanlarda üreterek aynı türün başka bir bireyi ile döllenmeye katılabilir; bu sayede tür içi çeşitlilik olasılığı artar.
Toprak solucanı, yumurtayı ve spermi farklı zamanlarda üreterek hermafroditliğini kullanmaz. Farklı bir toprak solucanı ile çiftleşerek tür içi çeşitlilik olasılığını artırır.
Bitkiler âleminin tohumlu bitkiler grubundaki çoğu bitki eşeyli ürer. Kapalı tohumlu bitkilerin üreme organı çiçektir. Birçok tohumlu bitkinin çiçeğinde erkek ve dişi organ birlikte bulunur: çarkıfelek, şeftali, süsen, orkide, bezelye.
Üreme organlarında oluşturulan gametler döllendikten sonra oluşan tohumlar çimlenerek yeni bitkileri meydana getirir. Bitkide tohum oluşumu, eşeyli üremenin gerçekleştiğinin göstergesidir.
Eşeysiz üremede tek ata vardır, temelinde mitoz vardır, döllenme yoktur ve genellikle tür içi genetik çeşitliliğe neden olmaz (mutasyon haricinde). Eşeyli üremede genetik iki ata vardır, temelinde mayoz vardır, döllenme vardır ve tür içi genetik çeşitliliğe neden olur.
Eşeysiz üremede genellikle türün değişen çevre şartlarına uyum olasılığı düşüktür; eşeyli üremede yüksektir. Eşeyli üreme canlının adaptasyon yeteneğini artırır.
Birey sayısının artması ve türün devamlılığının sağlanması eşeysiz ve eşeyli üremenin ortak özellikleridir.