13,6 milyondan
85 milyona
bir asır
Türkiye’de nüfus miktarı sürekli artış göstermesine karşın nüfus artış hızında dalgalanmalar yaşanmaktadır. Yani nüfus hep arttı ama hep aynı hızda artmadı — bu ünitenin anahtarı bu ayrımdır.
Osmanlı Devleti’nde ilk nüfus sayımı 1831’de II. Mahmut Dönemi’nde yapılmıştır. Cumhuriyet Dönemi’nde modern anlamda ilk nüfus sayımı ise 1927’dedir. Aşağıdaki şeritte her durağı seçip o dönemde ne olduğunu okuyabilirsin.
Türkiye’de nüfus miktarı sürekli artmıştır; ama nüfus artış hızında dalgalanmalar yaşanmıştır. Artış hızının düşmesi nüfusun azaldığı anlamına gelmez — yalnızca daha yavaş arttığını gösterir.
Örnek: 2023 yılında nüfus artış hızı azalarak ‰1,1 olmuştur; buna rağmen aynı yıl nüfus miktarı 85 milyonu aşmıştır.
Temsilî haritada bir yeri seçtiğinde neden sık ya da seyrek nüfuslu olduğunu okuyabilirsin. Dikkat edeceğin şey şu: seyrek nüfuslu yerlerin sebebi çoğunlukla aynı üç başlıkta toplanıyor — engebe, iklim ve ulaşım.
| Çatalca-Kocaeli Platosu | Sanayi, ticaret, ulaşım |
| Bursa çevresi | Elverişli iklim, tarım, sanayi, ticaret |
| İzmir, Manisa, Aydın | Elverişli iklim, tarım, sanayi, ticaret, ulaşım |
| Ankara | İdari fonksiyonu, sanayi, ulaşım |
| Antalya çevresi | Elverişli iklim, tarım, turizm |
| Adana, Mersin, Hatay | Verimli tarım alanları, sanayi, ticaret |
| Gaziantep | Sanayi, ulaşım |
| Doğu Karadeniz kıyıları | Elverişli iklim |
| Zonguldak, Karabük | Madencilik, sanayi |
| Yıldız Dağları | Dağlık ve engebeli alanlar, ulaşım gelişmemiş |
| Biga Yarımadası (Çanakkale) | Engebeli alanlar, ulaşım gelişmemiş, ana yollara sapa kalması |
| Menteşe Yöresi (Muğla) | Dağlık ve engebeli alanlar, ulaşım gelişmemiş |
| Taşeli Platosu | Dağlık ve engebeli alanlar, karstik arazi yapısı |
| Tuz Gölü çevresi | Kuraklık, verimsiz topraklar |
| Sivas çevresi | Dağlık ve engebeli alanlar, iklim koşulları elverişsiz |
| Hakkâri çevresi | Dağlık-engebeli, iklim elverişsiz, ulaşım gelişmemiş |
| Erzurum-Kars Platosu | Dağlık-engebeli, iklim elverişsiz, ulaşım gelişmemiş |
| Sinop, Kastamonu | Gür bitki örtüsü, ulaşım gelişmemiş |
Türkiye’nin 2007 ve 2023 yılı nüfus piramitleri karşılaştırıldığında, doğurganlık ve ölüm oranlarındaki azalmaya bağlı olarak yaşlı nüfusun arttığı ve ortanca yaşın yükseldiği görülmektedir.
Çocuk nüfus (0-14 yaş) %21,4; çalışma çağındaki nüfus (15-64 yaş) %68,3; yaşlı nüfus (65 yaş ve üstü) %10,2 oranındadır.
Ortanca yaş, yeni doğan bebekten en yaşlıya kadar nüfusu oluşturan kişilerin yaşları küçükten büyüğe sıralandığında ortada kalan kişinin yaşıdır. Türkiye’de 2007’de 28,3 olan ortanca yaş, 2023’te 34’e yükselmiştir.
Nüfusun %49,9’u kadın, %50,1’i erkektir; bu oranlar kadın ve erkek nüfusun dengeli olduğunu gösterir. Savaşlar, göç durumu ve askerî birliklerin varlığı bu dengeyi bozabilir: göç veren illerde kadın, göç alan illerde erkek nüfus daha fazladır.
Türkiye’de beklenen yaşam süresi 2020-2022 döneminde 77,5’tir. Bu süre erkeklerde 74,8 iken kadınlarda 80,3 yıldır.
Türkiye’de 1927’de %10,5 olan okuryazar oranı 2023’te %97,6’ya yükselmiştir. Okuma yazma bilen oranı kadınlarda %96, erkeklerde %99,3’tür.
Cumhuriyetin ilk yıllarıyla bugün arasındaki en büyük iki değişim bunlar: çalışanların sektörü ve insanların yaşadığı yer. İkisi de aynı süreçle, sanayi ve hizmet sektörlerinin gelişmesiyle dönüştü.
15-64 yaş grubunda yer alan ve çalışan nüfusa aktif nüfus denir.
Cumhuriyetin ilk yıllarında çalışan nüfusun büyük bölümü tarım sektöründeyken sanayi ve hizmet sektörlerinde çalışma oranı bir hayli düşüktü. Günümüze kadar geçen süreçte tarım sektöründe çalışma oranı giderek azalmış, sanayi ve özellikle hizmet sektöründeki oran artmıştır. 2022 itibarıyla çalışan nüfusun %15,8’i tarım, %27,7’si sanayi, %56,5’i hizmet sektöründedir.
TÜİK’e göre köy ve beldelerde bulunan nüfus kırsal nüfus; ilçe ve il merkezlerindeki nüfus ise kentsel nüfus olarak değerlendirilir.
Cumhuriyetin ilk yıllarında tarımsal faaliyetlerin ön planda olması nedeniyle nüfusun yaklaşık %75’i kırsal kesimdeydi. Şehirlerde sanayi ve hizmet sektörlerinin gelişmesiyle iş imkânları artmış, köyden kente göç oranı yükselmiştir. Bu süreç 1980’li yıllarda kentsel nüfusun kırsal nüfusu geçmesine neden olmuş; kentsel nüfus oranı 2023’te %93’e çıkarken kırsal nüfus oranı %7’ye gerilemiştir.
Bu ünitedeki verilerin çoğu senin ailenin son üç kuşağının hikâyesi. Aşağıdaki kartlarda tanıdık gelenleri bulacaksın.
Ailenin bir köyden geldiğini duymuşsundur. 1950’den sonra köyden kente göç oranı arttı ve 1980’lerde kentsel nüfus kırsalı geçti. Bugün kırsal nüfus yalnızca %7.
Nüfus artık sokağa çıkma yasağıyla değil, senin de kaydının bulunduğu Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) ile sayılıyor; bu sisteme 2007’de geçildi.
Dedenin sınıf fotoğrafında 60 kişi, seninkinde 30 kişi varsa şaşırma: çocuk nüfus oranı %21,4’e gerilerken ortanca yaş 34’e yükseldi.
Antalya çevresinin sık nüfuslu olmasının sebebi konu özetinde üç kelime: elverişli iklim, tarım, turizm. Ankara’da ise sebep bambaşka: idari fonksiyon.
Nüfus haberlerindeki ‰ (binde) işareti yüzde değildir. 2023’te artış hızı ‰1,1 demek, nüfusun her 1.000 kişisine yaklaşık 1 kişi eklendi demektir — nüfus yine de artmıştır.
Türkiye’de beklenen yaşam süresi kadınlarda 80,3; erkeklerde 74,8 yıl. Aile içindeki bu fark, ülke ortalamasının aynısıdır.
Gördüğün ilanların çoğunun mağaza, kurye, çağrı merkezi, öğretmenlik gibi işler olmasının sebebi: çalışan nüfusun %56,5’i hizmet sektöründe.
Şehirden köye taşınan aileler artıyor. Türkiye’de nüfusun dağılışı yalnız doğal şartlarla değil, ulaşım, sanayi ve ticaretin gelişmesiyle de değişiyor.
1927’de %10,5 olan okuryazar oranı bugün %97,6. Yani bir asır önce her 10 kişiden 9’u okuma yazma bilmiyordu; bu ünitede öğrendiğin sayıların en çarpıcısı bu olabilir.
49 soruluk test · Türkiye’de nüfusun tarihsel seyri, dağılışı, yaş-cinsiyet yapısı ve kentleşme