Nerede
kalabalık,
nerede boş
Nüfusun dünya genelindeki dağılışı her yerde eşit değildir. Bazı yerler sık, bazı yerler seyrek nüfusludur; bazı yerlerde ise nüfus bulunmamaktadır. Bu ünitede hem bu dağılışın sebeplerini hem de bir ülkenin nüfusunu tek bakışta okutan nüfus piramitlerini göreceksin.
Genel olarak insanlık tarihi boyunca dünya nüfusu sürekli artış göstermiştir. Ama bu artış düz bir çizgi değil: nüfus sıçraması denilen belirgin artış dönemleri yaşanmıştır.
Herhangi bir alanda yaşayan nüfus ile o alanın yüz ölçümü arasındaki orana nüfus yoğunluğu denir.
Bir yerdeki toplam nüfusun yüz ölçüme oranına aritmetik nüfus yoğunluğu denir. Kişi/km² birimiyle yazılır.
Aritmetik yoğunluk bir ortalamadır: nüfusun ülke içinde nasıl dağıldığını göstermez. İki ülkenin aritmetik nüfus yoğunluğu aynı olsa bile birinde nüfus birkaç şehirde toplanmış, diğerinde eşit yayılmış olabilir. Yoğunluk hesabında nüfus artarsa yoğunluk artar, yüz ölçüm artarsa yoğunluk azalır.
Nüfusun yeryüzüne dağılışında etkili olan faktörler doğal ve beşerî olmak üzere ikiye ayrılır. Aşağıdaki gezginde her faktörü seçtiğinde okun hangi kutuya gittiğine bak: aynı faktör bazı koşulda nüfusu toplar, bazı koşulda dağıtır.
Aşağıdaki temsilî dünya şemasında her alanı seçip neden orada nüfus az ya da çok olduğunu okuyabilirsin. Dikkat: Ekvator çevresi sıcak olduğu hâlde seyrek nüfusludur — sebebi ayrı.
Büyük Sahra da Amazon Havzası da seyrek nüfusludur ama sebepleri birbirinin tam tersidir: Sahra’da yağış çok az, Amazon’da sıcaklık, nem ve yağış çok fazladır. Aynı şekilde ABD’nin doğusu ile Muson Asyası da yoğun nüfusludur; birinde nüfus şehirlerde, diğerinde büyük ölçüde kırsalda ve tarımda toplanmıştır.
Bir ülke ya da herhangi bir bölgedeki nüfusun cinsiyete göre çeşitli yaş gruplarına dağılımını gösteren grafiklere nüfus piramidi adı verilir. Piramitler hem günümüz hem geçmiş dönemdeki nüfus bilgilerini ortaya koyar; geleceğe dair çıkarım yapmaya da imkân sağlar.
Bir ülkenin nüfus piramidine bakılarak toplam nüfus miktarı, nüfusun yaş gruplarına dağılımı, bağımlı nüfus oranı, çalışma çağındaki nüfus oranı, cinsiyet durumu, nüfus artış hızı, doğum oranı, beklenen yaşam süresi ve gelişmişlik düzeyi hakkında doğrudan ya da dolaylı bilgiler elde edilebilir.
| Piramitte görülen | Anlamı |
|---|---|
| Taban geniş | Doğum oranı, çocuk nüfus ve nüfus artış hızı fazla |
| Taban dar | Doğum oranı, çocuk nüfus ve nüfus artış hızı az |
| Üst kısımda hızlı daralma | Yaşlı nüfus az, beklenen yaşam süresi kısa |
| Piramidin şekli zaman içinde değişmiş | Ülkenin nüfus özellikleri ve gelişmişlik düzeyi değişmiş |
Nüfus dağılışı, uydu görüntülerinden oyun haritalarına kadar her yerde karşına çıkıyor; bir kez fark edince artık göz ardı edemezsin.
Dünyanın geceleyin çekilmiş uydu fotoğrafında ışıkların toplandığı yerler yoğun nüfuslu alanlardır: Avrupa, ABD’nin doğusu, Güneydoğu Asya. Kapkaranlık kalan yerler ise Sahra, Sibirya ve Amazon.
Uçakla bir yolculukta dağların üstünden geçerken yerleşme neredeyse yoktur, ova görününce evler çoğalır. Sebep tek cümlelik: dünya nüfusunun %90’ı ova ve plato gibi düzlüklerde.
Sosyal medyada gördüğün basamak basamak pirinç tarlaları Muson Asyası’ndandır. Bölgenin dünyanın en kalabalık yeri olmasının sebebi de bu: tarıma uygun yağış ve sıcaklık şartları.
Sahra belgesellerinde kilometrelerce kimseye rastlanmaz; Amazon belgesellerinde de öyle. İkisi de seyrek nüfusludur ama biri çok kurak, diğeri çok yağışlı olduğu için.
Bir kasabanın “kömür sayesinde büyüdü” diye anlatılması, yer altı kaynaklarının nüfusu nasıl topladığını gösterir: maden yeni iş alanı doğurur, iş alanı nüfus çeker.
Turizm beldelerinin yıl içinde büyüyüp küçülmesi, turizmin beşerî bir faktör olarak nüfusu nasıl çektiğinin en görünür örneğidir.
Okulunda 9. sınıflar 12. sınıflardan kalabalıksa, listeyi alt alta çizdiğinde tabanı geniş bir piramit çıkar. Ülke ölçeğinde aynı şekil, yüksek doğum oranı demektir.
Ailende 65 yaş üstü kişi sayısı çocukluk çağındakilerden fazlaysa, ailenin piramidi arı kovanına benzer. Ülke ölçeğinde bu, ABD, İngiltere, Almanya gibi gelişmiş ülkelerin tablosudur.
İki ülkenin nüfusu eşit olabilir ama biri dar bir alana sıkışmışsa aritmetik nüfus yoğunluğu çok daha yüksektir. Nüfus miktarı ile yoğunluk aynı şey değildir.
44 soruluk test · nüfus yoğunluğu, dağılışı etkileyen faktörler, dünyada dağılış ve nüfus piramitleri