Cismi
nereye
koydun?
Özel ışınları biliyorsun. Şimdi onları kullanarak görüntünün yerini, boyunu, cinsini ve yönünü bulacaksın. Çukur aynada cismin yeri her şeyi değiştiriyor; tümsek aynada ise sonuç her zaman aynı.
Görüntünün belirlenebilmesi için en az iki yansıyan ışına ihtiyaç vardır. Yansıyan ışınların kendilerinin kesiştiği yerde cismin gerçek görüntüsü, uzantılarının kesiştiği yerde ise cismin sanal görüntüsü oluşur.
| Görüntü | Nasıl oluşur? | Perdeye düşer mi? |
|---|---|---|
| Gerçek görüntü | Aynadan yansıyan ışınların kendilerinin kesişmesi sonucu oluşan görüntü | Düşer |
| Sanal (zahiri) görüntü | Yansıyan ışınların uzantılarının kesişmesi sonucu oluşan görüntü | Sanal görüntüler perde ekranı üzerine düşürülemeyen görüntülerdir |
Sanal görüntünün diğer adları: zahiri, gerçek olmayan görüntü.
Görüntünün belirlenebilmesi için en az iki yansıyan ışına ihtiyaç vardır. Tek ışınla görüntü bulunamaz, çünkü bir doğru üzerindeki her nokta o ışını sağlar; kesişme noktasını belirlemek için ikinci bir ışın şarttır. Çizimde en pratik ikili: asal eksene paralel gelen ışın + tepe noktasına gelen ışın.
Cismi kaydırağıyla gezdir: iki ışın gerçek zamanlı çizilir, görüntünün yeri, boyu, cinsi ve yönü kutuda yazılır.
Aynadan çok uzaktaki cisim, sonsuzda kabul edilir. Sonsuzdaki cisimden asal eksene paralel gelen ışınlar, yansımalar sonrası odak noktasından (F) geçer. Görüntü odakta, nokta şeklinde, gerçektir.
Görüntü F-M arasında, gerçek, ters, cisimden küçük boyda oluşur.
Görüntü Merkezde, gerçek, ters, cisimle aynı boyda oluşur.
Görüntü merkezin dışında, gerçek, ters, cisimden büyük boyda oluşur.
Yansıyan ışınların kendisi veya uzantısı sonsuzda kesişeceğinden görüntü sonsuzdadır denir.
Görüntü aynanın arkasında, sanal, düz, cisimden büyük boyda oluşur.
Cisim odağın dışındayken aynaya yaklaştıkça görüntü aynadan uzaklaşır ve boyu büyür. (Cisim odakla ayna arasına girerse kural terse döner: görüntü sanal olur, aynaya yaklaşır ve küçülür.)
Aynı çukur aynanın önüne asal eksen üzerinde beş cisim (K, L, M, N, S) koyalım. Boyları hepsinde h olsun.
| CİSİM | Cismin Aynaya Uzaklığı | Görüntünün Aynaya Uzaklığı | Cismin Boyu | Görüntünün Boyu |
|---|---|---|---|---|
| K | 3f | 1,5f | h | h/2 |
| L | 2f | 2f | h | h |
| M | 1,5f | 3f | h | 2h |
| N | f | ∞ | h | — |
| S | f/2 | -f | h | 2h |
S satırındaki eksi işareti görüntünün aynanın arkasında olduğunu, yani sanal olduğunu gösterir. L satırı ise ezberlenmeye değer: cisim merkezdeyse görüntü de merkezdedir ve boylar eşittir.
Görüntü iki farklı konumda cisimden büyük çıkar, ama cinsleri zıt:
Soruda "görüntü büyük" ifadesi tek başına konumu belirlemez; ters mi düz mü sorusuna bakmak gerekir.
Cismi nereye koyarsan koy, tümsek aynada görüntü aynanın arkasında, F-T arasında, sanal, düz ve küçüktür. Değişen tek şey ne kadar küçük olduğu.
Sonsuzdaki cisimden tümsek aynaya gelen ışınlar birbirine ve asal eksene paralel kabul edildiğinden yansıyan ışınların uzantıları odak noktasında kesişir. Tümsek aynaya göre çok uzakta bulunan bir cismin görüntüsü aynanın arkasında, odakta, sanal ve noktasaldır.
Görüntü aynanın arkasında, F-T arasında, sanal, düz, cisimden küçük boyda oluşur.
Cisim tümsek aynadan uzaklaştıkça, görüntü de aynadan uzaklaşır ve görüntünün boyu küçülür.
Cisim tümsek aynaya yaklaştıkça, görüntü de aynaya yaklaşır ve görüntünün boyu büyür.
| Karşılaştırma | Çukur ayna | Tümsek ayna |
|---|---|---|
| Görüntünün cinsi | Cismin yerine göre gerçek ya da sanal | Her zaman sanal |
| Görüntünün yönü | Gerçekse ters, sanalsa düz | Her zaman düz |
| Görüntünün boyu | Küçük, eşit ya da büyük olabilir | Her zaman cisimden küçük |
| Görüntünün yeri | Aynanın önü ya da arkası | Her zaman aynanın arkasında, F-T arasında |
| Cisim aynaya yaklaşınca (odağın dışındayken) | Görüntü aynadan uzaklaşır ve boyu büyür | Görüntü aynaya yaklaşır ve boyu büyür |
Rastgele gelen cisim konumunu oku, görüntünün doğru tarifini seç.
Görüntünün gerçek mi sanal mı olduğu, o aynanın ne işe yaradığını belirliyor.
Uzakken yüzün merkezin dışındadır: Görüntü F-M arasında, gerçek, ters, cisimden küçük boyda oluşur. Kaşığı yaklaştırdığında bir noktada görüntü düzelir — odağı geçmiş olursun.
Çünkü büyütme ancak ayna ile odak arasında olur: Görüntü aynanın arkasında, sanal, düz, cisimden büyük boyda oluşur. Uzaklaştırırsan görüntü ters döner.
Sanal görüntüler perde ekranı üzerine düşürülemeyen görüntülerdir. Perdede bir şey görebiliyorsan orada ışınların kendileri kesişiyor demektir; yani görüntü gerçektir.
Yan aynalar tümsektir: Görüntü aynanın arkasında, F-T arasında, sanal, düz, cisimden küçük boyda oluşur. Küçük görünen araç, beyne "uzakta" diye yorumlanır; uyarı yazısı bu yüzden var.
Cisim tümsek aynadan uzaklaştıkça, görüntü de aynadan uzaklaşır ve görüntünün boyu küçülür. Koridorun ucundaki kişi bu yüzden neredeyse bir nokta gibi görünür.
Odağa. Çünkü sonsuzdaki cisimden asal eksene paralel gelen ışınlar, yansımalar sonrası odak noktasından (F) geçer. Görüntü odakta, nokta şeklinde, gerçektir. Güneşin görüntüsü orada oluşur, ısı orada toplanır.
Ayna dişe çok yakın tutulmalı: sadece ayna ile odak arasında büyük, düz ve sanal görüntü elde edilir. Biraz uzaklaşınca görüntü sonsuza kaçar (cisim odaktaysa görüntü sonsuzdadır) ve bir anlığına hiçbir şey seçilemez.
Ampul odağa konur, çıkan ışınlar paralel gider. Tersinden bakınca aynı düzenek sonsuzdaki cismin görüntüsünü odakta topluyor demektir; ikisi aynı çizimin iki yönü.
Çukur aynada boyların eşit olduğu tek yer merkezdir: Görüntü Merkezde, gerçek, ters, cisimle aynı boyda oluşur. Cisim de merkezde demektir; tabloda L satırı.
30 sorudan oluşan bu test ile "Küresel Aynalarda Görüntü Oluşumu" ünitesini ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında geri bildirim alacaksın.
Görüntünün belirlenebilmesi için en az iki yansıyan ışına ihtiyaç vardır.
Aynadan yansıyan ışınların kendilerinin kesişmesi sonucu oluşan görüntüye gerçek görüntü denir.
Uzantılarının kesişmesi sonucu oluşan görüntüye sanal (zahiri, gerçek olmayan) görüntü denir.
Sanal görüntüler perde ekranı üzerine düşürülemeyen görüntülerdir.
Sonsuzdaki cisimden paralel gelen ışınlar odaktan geçer; görüntü odakta, nokta şeklinde, gerçektir.
Görüntü F-M arasında, gerçek, ters, cisimden küçük boyda oluşur.
Görüntü merkezde, gerçek, ters, cisimle aynı boyda oluşur.
Görüntü merkezin dışında, gerçek, ters, cisimden büyük boyda oluşur.
Yansıyan ışınların kendisi veya uzantısı sonsuzda kesişeceğinden görüntü sonsuzdadır denir.
Görüntü aynanın arkasında, sanal, düz, cisimden büyük boyda oluşur.
Cisim odağın dışındayken aynaya yaklaştıkça görüntü aynadan uzaklaşır ve boyu büyür. Odakla ayna arasında kural terse döner.
Cisim 3f uzaklıkta ise görüntü 1,5f uzaklıkta ve boyu h/2 olur.
Cisim 2f (merkez) uzaklıkta ise görüntü de 2f uzaklıkta ve boyu h olur.
Cisim 1,5f uzaklıkta ise görüntü 3f uzaklıkta ve boyu 2h olur.
Cisim odakta ise görüntü sonsuzda; f/2 uzaklıkta ise görüntü -f konumunda (arkada) ve boyu 2h olur.
Çok uzaktaki cismin görüntüsü aynanın arkasında, odakta, sanal ve noktasaldır.
Görüntü aynanın arkasında, F-T arasında, sanal, düz, cisimden küçük boyda oluşur.
Cisim uzaklaştıkça görüntü de uzaklaşır ve küçülür; yaklaştıkça yaklaşır ve büyür.