Basit,
Türemiş
ve Birleşik
Fiiller yapılarına göre üçe ayrılır. Ayrımı yapan tek soru şu: fiil yapım eki almış mı, başka bir sözcükle kaynaşmış mı, yoksa kök hâlinde mi?
Basit ve türemiş fiili ayıran tek ölçüt yapım ekidir. Çekim eki almak fiili türemiş yapmaz — bu, en sık düşülen tuzaktır.
• Kök hâlinde olabilir.
• Çekim eki alabilir.
• Yapım eki almazlar.
Çocukluğumu yeniden yaşamak isterdim.
• Yapım eki alır.
• İsim ya da fiil kökünden türeyebilir.
Koşudan sonra çok susadım. → isim kökü
Bahçeye gelen kedileri kovaladı. → fiil kökü
"İsterdim" fiili kip eki ve kişi eki almış, uzun görünüyor — ama basit fiildir; çünkü yapım eki yoktur. "Susadım" ise "su" isminden türemiştir ve yapım eki içerir: türemiş. Yapıyı belirlerken çekim eklerini kenara ayır, geriye kalan gövdeye bak.
Birleşik fiil, en az iki sözcüğün anlam ve biçim bakımından farklı şekillerde kaynaşmasıyla oluşur. Üç ayrı yolla kurulur.
| Tür | Nasıl kurulur | Örnek |
|---|---|---|
| Kurallı birleşik fiil |
Yeterlik fiili: -e bil(mek) Tezlik fiili: -i ver(mek) Sürerlik fiili: -a kal(mak), -e gel(mek), -e dur(mak) Yaklaşma fiili: -e yaz(mak) |
Sonunda seni görmeye gelebildim. · Sorduğum her şeyi biliverdi. · Gidenlerin arkasından bakakaldım. |
| Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiil | İsim + et-, ol-, kıl-, eyle- | İhtiyacı olanlara yardım ettim. · Yaşadıkları onu güçlü kıldı. · Uzakları yakın eylerim senin için. |
| Anlamca kaynaşmış birleşik fiil | Mastar hâlindeki deyimler; bir sözcükle fiilin anlam olarak kaynaşmasıyla oluşanlar | Bu elbiseyi gözüme kestirmiştim. · İleri dağcılık eğitimine başvurdum. |
Gücü yetme, başarabilme anlamı katar.
Sonunda seni görmeye gelebildim.
Çabukluk anlamı katar.
Sorduğum her şeyi biliverdi.
İşin sürdüğünü bildirir.
Gidenlerin arkasından bakakaldım.
İşin az kalsın gerçekleşeceğini bildirir.
Merdivenden düşeyazdım.
Üç birleşik fiil türü de "iki sözcük" içerir; ayrımı yapan şey ikinci sözcüğün ne olduğu. Aşağıdaki ayrıştırıcı bunu adım adım gösteriyor.
Kurallı birleşik fiilde ikinci fiil anlamını yitirir ve yalnızca yeterlik, tezlik, sürerlik
ya da yaklaşma anlamı katar.
Gelebildim → "gelmeyi başardım" (yeterlik)
Bu soruyu bildim. → "bil-" burada gerçek anlamıyla, tek başına bir fiil.
İkinci sözcük et-, ol-, kıl-, eyle- ise yardımcı eylemle kurulan birleşik fiildir:
yardım ettim.
İki sözcük birlikte yeni bir anlam kazanmışsa (deyimleşmişse) anlamca kaynaşmış birleşik fiildir:
gözüme kestirmiştim, başvurdum.
Karışık sırayla gelen fiillerin yapısını işaretle; gerekçesini anında oku.
"Yapabilirim", "gidiverdim", "bakakaldım" — tek sözcükle hem işi hem de o işe dair niyetini anlatıyorsun.
"Bu kısmı ben yapabilirim."
Yeterlik fiili (-e bil): gücünün yettiğini söylüyorsun. "Yaparım" desen sadece söz verirdin.
"Sorduğum her şeyi biliverdi."
Tezlik fiili (-i ver) çabukluk katar. Burada "ver-" fiili kendi anlamını yitirmiştir.
"Gidenlerin arkasından bakakaldım."
Sürerlik fiili (-a kal) işin sürdüğünü bildirir: bakmayı bırakamadın.
"Merdivenden düşeyazdım."
Yaklaşma fiili (-e yaz): az kalsın oluyordu ama olmadı. Türkçenin en sık gözden kaçan kurallı birleşik fiili.
"İhtiyacı olanlara yardım ettim."
İsim + et-: yardımcı eylemle kurulan birleşik fiil. Aynı kalıp "ol-, kıl-, eyle-" ile de kurulur.
"İleri dağcılık eğitimine başvurdum."
"Baş" ve "vur-" kaynaşıp yeni bir anlam kazanmış: anlamca kaynaşmış birleşik fiil.
"Bu elbiseyi gözüme kestirmiştim."
Mastar hâlindeki deyimler de anlamca kaynaşmış birleşik fiildir; sözcükler tek tek kendi anlamlarını taşımaz.
"Koşudan sonra çok susadım."
"Su" isminden türemiş bir fiil. Türemiş fiiller isim ya da fiil kökünden türeyebilir.
"Çocukluğumu yeniden yaşamak isterdim."
"İsterdim" uzun görünse de basit fiildir: yalnızca çekim eki almış, yapım eki yok.
30 sorudan oluşan bu test ile "Fiilde Yapı" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Kök hâlinde olabilir, çekim eki alabilir, yapım eki almaz: "Çocukluğumu yeniden yaşamak isterdim."
İsim ya da fiil kökünden türeyebilir: susadım (isim kökü) · kovaladı (fiil kökü).
En az iki sözcüğün anlam ve biçim bakımından farklı şekillerde kaynaşmasıyla oluşur. Üç türlüdür.
-e bil · -i ver · -a kal, -e gel, -e dur · -e yaz. Gelebildim · biliverdi · bakakaldım · düşeyazdım.
Yardım ettim · güçlü kıldı · yakın eylerim.
Mastar hâlindeki deyimler ve bir sözcükle fiilin anlamca kaynaşmasıyla oluşanlar: gözüme kestirmek, başvurmak.