Kök,
Çekim Eki
ve Yapım Eki
Bir sözcüğü parçalarına ayırma sanatı: isim ve fiil kökleri, kökteş ve sesteş kökler, isim ve fiil çekim ekleri, dört tür yapım eki ve gövde. Sınavın belkemiği: hangi ek anlamı değiştirir, hangisi değiştirmez?
Kök: Bir sözcüğün aldığı tüm ekler çıkarıldıktan sonra geriye kalan anlamlı en küçük parçadır.
Kavramların, varlıkların ve duyguların adı olan köklerdir.
dağ · masa · bal · bina · neşe · insan
gözlemci → göz-le-m-ci (isim kökü)
DİKKAT: Yansıma sözcük kökleri isim köküdür: şırıltı, gürültü.
İş, oluş, hareket ve durum bildiren köklerdir.
koş- · bak- · uyu- · sev- · iç- · sür-
kazılarında → kaz-ı-lar-ı-n-da (fiil kökü)
DİKKAT: Sorularda geçen "sözcük kökünün türü" ifadesi, kökün isim mi yoksa fiil mi olduğunu buldurmaya yöneliktir.
Bazı kökler hem ad kökü hem de eylem kökü olarak kullanılabilir; bunlara ikili kök denir. Kökteş kök, aralarında anlam ilgisi bulunan isim ve fiil kökü olarak kullanılan sözcük kökleridir.
boya / boya- · ekşi / ekşi- · tat / tat-
Aralarında anlam ilgisi bulunmayan isim ve fiil kökü olarak kullanılan sözcük kökleridir.
yaz (mevsim) / yaz- (yazmak) · gül (çiçek) / gül- (gülmek)
Ayırt etme yolu: iki anlam arasında bir bağ kurabiliyorsan kökteş, kuramıyorsan sesteştir.
Çekim ekleri: Sözcükleri cümle içinde çekimleyerek sözcüklerin diğer sözcüklerle anlam ilgisi kurmasını sağlayan eklerdir.
Belirtme (yükleme): -ı, -i, -u, -ü → Arabayı temizledi.
Yönelme (yaklaşma): -e, -a → Arabaya bindi.
Bulunma (kalma): -de, -da, -te, -ta → Arabada bıraktı.
Ayrılma (çıkma/uzaklaşma): -den, -dan, -ten, -tan → Arabadan indi.
Bir sözcük hâl eklerinden hiçbirini almıyorsa yalın hâldedir.
-ın, -in, -un, -ün ekleridir: şiir-in dizeleri, sanatçı-n-ın yorumu.
DİKKAT: -dan, -den eki tamlayan eki yerine kullanılabilir:
Öğrencilerden bazıları ödevlerini zamanında teslim etmedi. (Öğrencilerin bazıları)
-ı, -i, -u, -ü ekleridir: ağacın dal-ı, yolun yarı-s-ı.
İyelik, aitlik, sahiplik bildirir.
DİKKAT: Belirtme hâli eki ile iyelik eki karıştırılmamalıdır:
Misafirler gelmeden evi güzelce temizledi. (belirtme) ·
Evi çok güzel bir bahçeye sahipti. (iyelik)
-lar, -ler eki cümleye çoğul anlamı dışında farklı anlamlar da katabilir:
aile: Dayımları yemeğe davet ettik.
abartma: Hasta ateşler içinde yanıyordu.
benzerlik: Bu ülke nice Fatihler yetiştirir.
saygı: Arif Beyler toplantıyı başlattı.
iğneleme: Emel Hanımlar derse yine geç geldi.
I. Haber (bildirme) kipleri:
Görülen geçmiş zaman: -dı, -di, -tı, -ti, -tu, -tü
Duyulan geçmiş zaman: -mış, -miş, -muş, -müş
Şimdiki zaman: -(i)yor · Gelecek zaman: -acak, -ecek
Geniş zaman: -r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür, -maz, -mez
II. Dilek (tasarlama) kipleri: Gereklilik: -meli, -malı · İstek: -e, -a, -eli, -alı ·
Dilek/şart: -se, -sa · Emir kipinin eki yoktur.
Eylemin kim tarafından yapıldığını gösteren eklerdir:
okudu-m / okudu-k · okudu-n / okudu-nuz · okudu / okudu-lar
DİKKAT: "-mez, -ar, -ecek, -miş" kip ekleri ile sıfat-fiil ekleri karıştırılmamalıdır:
Dönülmez akşamın ufkundayız. · Ütülenecek çamaşırları getir.
Bağlaç olan "de, da" ile hâl eki olan "-de, -da" karıştırılmamalıdır. Bağlaç her zaman ayrı yazılır ve ünsüz sertleşmesi kuralına uymaz.
"-de, -da, -den, -dan" ekleri eklendiği sözcüğün anlamını değiştiriyorsa yapım eki olur: gözde öğrenci, sıradan filmler.
Başına "onun" getirdiğinde anlamlı oluyorsa iyelik ekidir. Evi temizledi (belirtme) · (onun) Evi bahçeliydi (iyelik). Ayrıca ilgi zamiri olan "-ki" de isim çekim ekidir.
Yapım ekleri eklendiği sözcüğün anlamını, yapısını ve türünü değiştiren eklerdir. Çekim ekleri ise sözcüğü değiştirmez, yalnız cümledeki diğer sözcüklerle ilişkisini kurar. Aşağıdaki terazi bu ayrımı canlandırıyor.
-lık, -lik → suluk, kitaplık
-lı, -li → akıllı, lezzetli
-sız, -siz → suçsuz, tatsız
-cı, -ci → simitçi, saatçi
-ıncı, -inci → birinci, ikinci
-ar, -er → sarar-, yaşar-
-ımsa, -imse → benimse-, özümse-
-ık, -ik → acık-, gecik-
-a, -e → kana-, oyna-
-laş, -leş → dertleş-, kucaklaş-
-la, -le → gözle-, başla-
-dır, -dir → yazdır-, gezdir-
-ala, -ele → ovala-, eşele-
-ıl, -il → atıl-, sevil-
-ın, -in → gezin-, bakın-
-ır, -ir → kaçır-, içir-
-men, -man → öğretmen, okutman
-ık, -ik → yanık, çizik
-ak, -ek → kaçak, binek
-gı, -gi → sevgi, tutku
-ıcı, -ici → geçici, itici
Tüm fiilimsi ekleri (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) fiilden isim yapım ekleridir.
| Ölçüt | Yapım eki | Çekim eki |
|---|---|---|
| Ne yapar? | Sözcüğün anlamını, yapısını ve türünü değiştirir | Sözcüğü değiştirmez; diğer sözcüklerle anlam ilgisi kurmasını sağlar |
| Sonuç | Kök + yapım eki = gövde; sözcük türemiş olur | Sözcük basit kalır |
| Örnek | dağ-cı, dur-ak, say-gı-lı, bir-inci-lik, at-ıl-gan | kitap-lar-ım, yürü-yor-lar, ev-de, ev-in, okudu-m |
| Türler | İsimden isim, isimden fiil, fiilden fiil, fiilden isim | İsim çekim ekleri (hâl, tamlayan, tamlanan, çoğul) · Fiil çekim ekleri (kip, kişi) |
| Sıra | Türkçede ekler genellikle kök + yapım eki + çekim eki sırasıyla dizilir; ancak çekim ekinin yapım ekinden önce geldiği örnekler de vardır. | |
Bir sözcüğün yapım eki almış hâline gövde denir: Kök + Yapım Eki = Gövde
dağcı → dağ - cı · durak → dur - ak
saygılı → say-gı-lı · birincilik → bir-inci-lik · atılgan → at-ıl-gan
DİKKAT: Sorularda "gövdeden türemiş sözcük" ifadesiyle karşılaşıldığında en az iki tane yapım eki görülmelidir.
Kök + çekim eki: Öğrenciler sırayla geldiler.
Kök + yapım eki: Annesinden yeni kalemlik istedi.
Kök + yapım eki + çekim eki: Yolun başındaki arabacıya seslendi.
Diğer örnekler: Yoldaki taşları kaldırdılar. · Annemsiz bir yere gitmem. ·
Gelirken beni arayın.
Karışık sırayla gelen sözcüklerde sorulan özelliği doğru işaretle.
Farkında olmadan her gün onlarca yapım ve çekim eki kullanıyorsun; birkaçının hikâyesi burada.
"-cı / -ci" ekinin gücü
İsimden isim yapan -cı eki bir nesneyi meslek adına çevirir: simit → simitçi, saat → saatçi, dağ → dağcı. Anlamı değiştirdiği için yapım ekidir.
"Dayımlar geliyor"
Burada "-lar" çoğul değil aile anlamı katıyor. Aynı ek abartma (ateşler içinde), benzerlik (nice Fatihler), saygı (Arif Beyler) ve iğneleme anlamları da katabilir.
"Onun" testi
"-ı, -i" ekini almış ismin başına "onun" getir: anlamlı oluyorsa iyelik ekidir. (onun) Çantası ıslanmış (iyelik) ↔ Çantayı bana bıraktı (belirtme).
"Sınıfın gözde öğrencisi"
Buradaki "-de" bulunma eki değil; sözcüğün anlamını değiştirdiği için yapım eki olmuştur. Aynısı sıradan sözcüğünde de geçerlidir.
Bağlaç mı hâl eki mi?
Bağlaç olan "de, da" her zaman ayrı yazılır ve ünsüz sertleşmesine uymaz; hâl eki olan "-de, -da" ise bitişiktir ve sertleşir: sokakta.
"Ütülenecek çamaşırlar"
Buradaki "-ecek" gelecek zaman kip eki değil, sıfat-fiil ekidir; çamaşırı niteliyor. Kip ekleri ile sıfat-fiil ekleri karıştırılmamalıdır.
"Dönülmez akşamın ufkundayız"
"-mez" burada geniş zamanın olumsuzu değil, akşamı niteleyen sıfat-fiil ekidir. Aynı ekin iki ayrı görevi olabilir; karar cümledeki göreve göre verilir.
"Kalemlik" nasıl oluştu?
kalem (kök) + -lik (yapım eki) = kalemlik (gövde). Gövdeye bir çekim eki daha eklersen kalemliğinden olur. Yapım eki türetir, çekim eki cümleye bağlar.
"Gül" mü "gül-" mü?
Sesteş kökler kelime oyunlarının kaynağıdır: yaz (mevsim) / yaz- (yazmak), gül (çiçek) / gül- (gülmek). Aralarında anlam ilgisi yoktur; kökteş köklerde ise vardır: boya / boya-.
30 sorudan oluşan bu test ile "Biçim Bilgisi 1 (Kök, Çekim Ekleri ve Yapım Ekleri)" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Tüm ekler çıkarılınca kalan parçadır. İsim kökü (dağ, neşe) ve fiil kökü (koş-, sev-) olmak üzere ikiye ayrılır. Yansımalar isim köküdür.
Aralarında anlam ilgisi varsa kökteş (boya/boya-, tat/tat-), yoksa sesteştir (yaz/yaz-, gül/gül-).
Belirtme, yönelme, bulunma, ayrılma; -ın/-in tamlayan; -ı/-i tamlanan; -lar/-ler çoğul (aile, abartma, saygı anlamları da katar).
Haber kipleri (görülen/duyulan geçmiş, şimdiki, gelecek, geniş) ve dilek kipleri (gereklilik, istek, şart). Emir kipinin eki yoktur.
İsimden isim, isimden fiil, fiilden fiil, fiilden isim. Anlamı, yapıyı ve türü değiştirir. Bütün fiilimsi ekleri fiilden isim yapım ekidir.
dağcı, durak, saygılı, atılgan. "Gövdeden türemiş sözcük" denince en az iki yapım eki aranır.