AYT · ÜNİTE 2 · SİNİR SİSTEMİNİN BÖLÜMLERİ VE MERKEZÎ SİNİR SİSTEMİ

• • Merkezî sinir sisteminde ara nöronlar (bağlantı nöronları) yer alır. Ara nöronlar, duyu nöronlarından gelen duyusal bilgileri işler.
• • Ardından mevcut koşullar ve deneyimlere dayanarak uygun motor nöronları aktive eder; böylece kasların kasılmasını ve bezlerin salgı üretmesini teşvik eden tepki ortaya çıkar.
• • Motor nöronların hücre gövdesi ve dendritleri merkezî sinir sisteminin içindedir; aksonları çevresel sinir sisteminin kontrolündeki organlara uzanır.

• • Merkezî sinir sistemi, embriyonik bir yapı olan içi boş sinir kordonundan (nöral tüp) oluşur.
• • Embriyonik dönemdeki sinir kordonu boşluğu, beyin ve omurilik gelişirken omurilik kanalını ve beyin yarıklarını (ventrikül) oluşturur.
• • Omurilik kanalı ve ventriküller beyin omurilik sıvısı (BOS) ile doludur; ventriküller ependim hücreleri ile çevrilidir.
• • BOS, merkezî sinir sistemini korur; besler ve atıkların uzaklaştırılmasında görev alır.

Sağ yarım küre vücudun sol tarafıyla, sol yarım küre ise vücudun sağ tarafıyla iletişim kurar. Beyin yarım küreleri nasırlı cisim adı verilen çok sayıda akson bağlantısıyla oluşmuş yapıyla birbirine işlevsel olarak bağlıdır. Uç beyin; bilinçli davranışlar, hafıza, öğrenme ve duyu alımında rol oynar.

Embriyonik dönemin henüz dördüncü haftasında ön beyin, orta beyin ve arka beyin şekillenmeye başlar. Beşinci haftayla birlikte ön beyinde uç beyin ve ara beyin gelişir; arka beyin pons, beyincik ve omurilik soğanını oluşturacak şekilde farklılaşmaya başlar. Uç beynin diğer bölümlere göre orantısız ve hızlı büyümesi dış kısmın içe doğru kıvrılmasına neden olur; böylece beynin iki yarım küresi (korteks, beyin kabuğu) oluşur.

• • Hareketli bir cismin gözle takibinde baş ve göz hareketlerini koordine eden görme ile ilgili refleksleri düzenler. Yandan yaklaşan bir cismin görüntüsü henüz beyindeki görme merkezinde oluşmadan fark edilir ve baş o yöne çevrilir.
• • İşitme duyusunda elde edilen bilgi ya burada değerlendirilir ya da ön beyinde ilgili merkeze aktarılır. Beklenmedik bir anda yüksek bir ses şiddetine karşı irkilme refleksini düzenler.
• • Beyin ve beyincik ile bağlantıları koruyarak çizgili kasların hafif kasılması (kas tonusu) ve vücut duruşunun kontrolünde görev alır.
• • Dopamin salgılayan nöronlara sahiptir; bu nöronların dejenerasyonu Parkinson hastalığına neden olur.

• • Çevresel sinir sistemiyle orta beyin ve ön beyin arasında bilgi taşınmasını sağlayan köprü görevi görür.
• • Ponsun bazı aksonları beyinciğin sağ ve sol kısımlarını birbirine bağlar.
• • Omurilik soğanıyla yutma, kusma, dolaşım, solunum gibi fonksiyonların kontrolünde görev alır.
• • Omurilik soğanındaki solunum merkezlerini düzenleyerek normal solunum ritminin korunmasına yardımcı olur.

• • Omurilik, bir uyarıya karşı hızlı, istemsiz ve planlanmamış bir tepki oluşturarak vücudu koruyan refleks merkezidir.
• • Omurilik refleksleri beyinden bağımsız olarak gerçekleşir. Refleks, omurilik sinirlerince gerçekleştirildikten sonra beyne bilgi iletilir.
• • Refleks oluşurken sinir hücrelerinde impulsun izlediği yola refleks yayı denir.
• • Genellikle bir refleks yayı duyu reseptörleriyle başlar; duyu nöronu, ara nöronlar ve motor nöronlarla devam edip efektör organlarla sonlanır.
• • Basit bir refleks yayında duyu nöronları ara nöronlarla sinaps yapmadan doğrudan motor nöronlarla sinaps yapar.
• • Örnek: bir kişi elini sıcak bir yüzeye değdirirse acı duyusu daha beyne iletilmeden kol kaslarının kasılmasıyla elini geri çeker.

Diz kapağı refleksi, göz bebeği refleksi, emme refleksi gibi bazı refleksler doğuştan gelirken bisiklet sürme, araba kullanma gibi bazı refleksler sonradan öğrenme yoluyla kazanılabilir.

Reflekslerin kaçma, korunma ve hayatta kalma gibi önemli işlevleri vardır. Refleksler, sinir sisteminin sağlığı hakkında faydalı bilgiler sunduğundan hastalıkların teşhisinde sıklıkla kontrol edilir. Refleks yayı boyunca herhangi bir yerde hasar olması, refleksin gerçekleşmemesine ya da anormal olmasına neden olur. Doktor diz kapağının altındaki tendona küçük bir cisimle vurup bacağın öne fırlamasını kontrol eder; refleks gerçekleşmiyorsa bu, bel bölgesinde bir yaralanmanın ya da reflekste görev alan nöronlardaki bir hasarın göstergesi olabilir.

Sıcak bardağa değdiğinde elini daha acıyı hissetmeden çekersin. Kararı beyin değil omurilik verir; beyne bilgi refleks gerçekleştikten sonra gider.

Topu potaya atarken denge, zamanlama ve el-göz koordinasyonu gerekir; üçü de beyinciğin işidir. Beyincik, kaslara giden emirlerin kopyasını tutup hatalıları düzeltir.

Uyku-uyanıklık döngünü epitalamustaki epifiz bezinin salgıladığı melatonin ile hipotalamus birlikte düzenler. Sirkadiyen ritim bozulunca sabah kalkmak zorlaşır.

Heyecan ve stres durumunda “savaş ya da kaç” tepkisini hipotalamus oluşturur; hipofiz bezini kontrol ederek otonom sinir sisteminin aktivitelerini denetler.

İşitsel duyumların yorumlanması ve işitsel-görsel deneyimlerin depolanması şakak lobunun (temporal lop) görevidir. Şarkının ilk saniyesinde “bu şu” demen bu yüzdendir.

Sözel iletişim, planlama ve karar verme ön lopta (frontal lop); konuşmayı anlama ve sözcükleri formüle etme yan lopta (paryetal lop). Sunumda ikisi birlikte çalışır.

Yandan yaklaşan bir cismin görüntüsü henüz görme merkezinde oluşmadan fark edilir ve baş o yöne çevrilir. Bu refleksi orta beyin düzenler.

Sınıfta kapı çarpınca yerinden sıçraman irkilme refleksidir; bunu da orta beyin düzenler. Hıçkırık ve hapşırık ise omurilik soğanının işidir.

Sağ elinle yazarken çalışan sol yarım küredir; çünkü sinirler omurilik soğanında çapraz yapar. İki yarım küre nasırlı cisimle birbirine bağlıdır.