Canlılar rastgele değil, kuşaklar hâlinde dağılır
Ekvator’dan kutba doğru yürüsen bitki örtüsü sırayla değişir: yağmur ormanı, savan, çöl, çalı, yaprak döken orman, iğne yapraklı orman, tundra, kutup. Aynı sırayı bir dağın eteğinden zirvesine tırmanırken de görürsün. Bu düzeni kuran şey sıcaklık ve yağıştır; benzer yetişme şartlarının bir araya getirdiği bitki–hayvan topluluklarına biyom denir. Bu ünitede önce biyoçeşitliliği yöneten üç faktör grubunu (fiziki, paleocoğrafya, biyolojik), sonra yeryüzünün on iki biyomunu tek tek inceleyeceğiz.
Biyosfer: Canlıların doğal ortam içinde yaşadığı küre olan biyosfer; litosfer, atmosfer ve hidrosfer ile etkileşim hâlindedir.
Canlıların doğal ortam içinde yaşadığı küredir. Kendi başına duran bir katman değildir; taş küre (litosfer), hava küre (atmosfer) ve su küre (hidrosfer) ile sürekli alışveriş hâlindedir. Bir bitki kökünü litosfere salar, karbondioksiti atmosferden alır, suyunu hidrosferden çeker — üç kürenin kesiştiği yerde yaşar.
Bir bölgedeki çeşitli özelliklere sahip bitki ve hayvan türleri ile mikroorganizmaların sayısını ve bu canlıların birbirleriyle olan ilişkilerine biyoçeşitlilik denir.
Tanımın iki ayağı var ve sınavda ikincisi atlanıyor: yalnız tür sayısı değil, o türlerin birbirleriyle olan ilişkileri de biyoçeşitliliğe dâhildir.
Dört düğme dört küreyi gezdirir. Canvasta üç küre (litosfer, atmosfer, hidrosfer) üst üste binen halkalar hâlinde çizilir; ortadaki kesişim alanı biyosferdir. Seçilen küre yanar ve biyosfere hangi kanaldan bağlandığını gösteren ok canlanır — okun üstündeki nokta akış yönünde ilerler.
Biyoçeşitliliğin yeryüzüne dağılışını etkileyen faktörler üç grupta toplanır. Bu şemanın tamamını ezberlemek gerekir, çünkü sorular çoğu zaman "hangi gruptandır" diye sorar.
İklim · Yeryüzü Şekilleri · Sular · Toprak Yapısı
Kıtaların Kayması · İklim Değişikliği
İnsan · Diğer canlılar
Dört faktörün dördü de sonuçta aynı iki değişkeni yönetir: canlının bulabildiği ısı ve su.
Sıcaklık ve yağış, karalarda yaşayan canlıların dağılışını etkileyen en önemli iklim elemanlarıdır. Sıcaklık ve yağışın fazla olduğu iklim bölgelerinde biyoçeşitlilik fazladır. Sıcaklık ve yağış dışında ışık ve rüzgâr faktörü de canlıların dağılışını etkiler.
Yükseltiye bağlı olarak sıcaklığın azalması ve bir noktaya kadar yağışın artması, bitki ve hayvan türlerinin bir dağ yamacı boyunca değişmesini sağlar. Yeryüzü şekillerinin engebeli olduğu bölgelerde iklim kısa mesafelerde değiştiği için bitki ve hayvan türleri değişmektedir.
Su, canlılar için büyük öneme sahiptir. Bu nedenle su kaynakları ve çevresinde biyoçeşitlilik fazladır.
Bitkiler, ihtiyaç duyduğu besin maddelerinin ve suyun önemli bir kısmını topraktan temin eder. Bazı canlı türleri yaşamlarının bir bölümü veya tamamını toprakta sürdürür.
İki kaydırak: birincisi yıllık ortalama sıcaklığı (−20 °C ↔ 30 °C), ikincisi yıllık yağış miktarını (0 ↔ 3000 mm) değiştirir. Canvastaki beyaz nokta seçtiğin ikiliyi gösterir; arkadaki renkli alanlar biyom bölgeleridir. Nokta hangi alana düşerse o biyom yanar ve altta o biyomun tanımı yazılır. Sağdaki dikey çubuk biyoçeşitlilik göstergesi: sıcaklık ve yağış birlikte arttıkça yükselir — çünkü sıcaklık ve yağışın fazla olduğu iklim bölgelerinde biyoçeşitlilik fazladır. Yağışı 200 mm’nin altına indirdiğinde nokta çöl alanına düşer; çöl için verilen sınır tam olarak budur.
Kaydırak seni deniz seviyesinden 4500 metreye kadar yamaç boyunca yukarı taşır. Solda dağın kesiti çizilir, bulunduğun yükselti işaretlenir; sağda o yükseltideki sıcaklık ve bitki örtüsü yazılır. Yükseltiye bağlı olarak sıcaklığın azalması ve bir noktaya kadar yağışın artması, bitki ve hayvan türlerinin yamaç boyunca değişmesini sağlar — kaydırağı yukarı sürdükçe sıcaklık çubuğunun kısaldığını, yağış çubuğunun ise önce uzayıp sonra kısaldığını göreceksin. "Bir noktaya kadar" ifadesi işte bu tepe noktasını anlatır.
Değişen iklim koşulları bazı canlıların yeni yaşam alanı bulmak için göç etmelerine, bazılarının yayılış alanlarının daralmasına, bazılarının da nesillerinin tükenmesine sebep olmuştur.
Üç sonuç, üç ayrı sonuçtur: göç, daralma, yok oluş. Soru bu üçlüyü sıklıkla ayrı şıklar hâlinde verir.
Jeolojik zamanlarda meydana gelen yer kabuğu hareketlerine bağlı olarak kıta ve denizlerin dağılışında önemli değişiklikler meydana gelmiştir. Meydana gelen bu olaylar canlıların dağılışını etkilemiş, farklı türlerin birbirleriyle etkileşime girmesini sağlamıştır.
İnsanların yeryüzündeki bitki ve hayvanların dağılışına etkisi genelde olumsuz olmakla birlikte olumlu etkileri de olabilmektedir. Avcılık, bitki örtüsünün ve doğal yaşam alanlarının tahribi olumsuz sonuçları doğuran başlıca faaliyetlerdir. Nesli tükenmekte olan hayvanların koruma altına alınması, doğal koruma alanlarının oluşturulması, biyoçeşitliliğin azalmasını önleyici yasalar çıkarılması, bölgesel ve küresel ölçekte sözleşmeler imzalanması biyoçeşitlilik üzerinde insanların olumlu etkileri sayılabilir.
Ekosistemin bir unsuru olan canlılar aynı zamanda diğer canlılarla karşılıklı etkileşim hâlindedir. Yeryüzünde bitkilerin gür ve çeşitli olduğu alanlarda hayvan türlerinin de çeşitlendiği görülmektedir.
Sekiz düğme, şemadaki sekiz faktörün tamamı. Her seçimde canvasta o faktörün biyoçeşitlilik üzerindeki etkisi çizilerek anlatılır: iklimde sıcaklık–yağış ikilisi, yer şekillerinde engebeli ve düz arazi yan yana, sularda su kaynağının çevresinde yoğunlaşan canlılar, toprakta kök derinliği, kıtaların kaymasında ayrılan iki kıta, iklim değişikliğinde göç–daralma–yok oluş oku, insanda olumsuz ve olumlu tarafın terazisi, diğer canlılarda bitki örtüsü ile hayvan sayısının birlikte artışı. Üstteki renkli etiket o faktörün hangi gruba ait olduğunu söyler.
Sınavda en çok yanılan yer: "insan biyoçeşitliliği yalnız azaltır" demek. Doğrusu farklı — etki genelde olumsuzdur ama olumlu etkiler de vardır. Olumsuz taraf avcılık ve bitki örtüsü ile doğal yaşam alanlarının tahribi; olumlu taraf koruma altına alma, doğal koruma alanı oluşturma, yasa çıkarma ve sözleşme imzalama. "Sözleşme imzalamak" da olumlu etkiler arasında sayılır — bu madde şıkta çıktığında çoğu kişi işaretlemekten çekinir.
Benzer yetişme şartlarına sahip bitki ve hayvan topluluklarını içinde barındıran bölgelere biyom denir. Her biyomun kendine özgü bitki örtüsü ve hayvan türü olmakla beraber biyomlar, daha çok bitki örtüsüne göre adlandırılmaktadır.
On iki düğme, on iki biyom. Canvasın solunda bir enlem çubuğu vardır (Ekvator altta 0°, kutup üstte 90°); seçtiğin biyomun görüldüğü enlem kuşağı çubuk üzerinde yanar — savanı seçince 10°–20° kuşağı, çalı biyomunu seçince 30°–40° kuşağı işaretlenir. Ortada o biyomun bitki örtüsü silüeti çizilir: uzun boylu geniş yapraklı ağaçlar, iğne yapraklı sivri taçlar, bodur çalılar, kaktüs, ot toplulukları ya da buzul örtüsü. Sağdaki iki çubuk o biyomun sıcaklık ve yağış düzeyini karşılaştırır. Su biyomlarında enlem çubuğu yerine derinlik kesiti çizilir. Altta tanım, bitki örtüsü ve hayvan listesi tam hâliyle yazılır.
Bu canvas Ekvator’dan kutba doğru bir kesit çizer ve kara biyomlarını sırayla yerleştirir. Kaydırağı sürüklediğinde bir işaretçi Ekvator’dan (0°) kutba (90°) doğru yürür; hangi kuşağa girersen o biyom yanar ve altta adı yazılır. Bu sıra ezberlenmesi gereken bir sıradır: tropikal yağmur ormanı → savan → çöl → çalı → yaprak döken orman → iğne yapraklı orman → tundra → kutup.
| Ölçüt | Tropikal Yağmur Ormanı | Yaprak Döken Orman | İğne Yapraklı Orman |
|---|---|---|---|
| Konum | Ekvator ve çevresi | Ilıman iklim bölgeleri | Sert karasal iklim bölgeleri |
| İklim | Her mevsim sıcak ve yağışlı | Nem ve yağış fazla; kış ılık, yaz serin | Kış uzun ve soğuk, yaz kısa ve serin |
| Bitki örtüsü | Yıl boyu yeşil, uzun boylu, geniş yapraklı ağaçlar | Sonbaharda yaprak döken ağaçlar; orman altı florası zengin | Soğuğa dayanıklı iğne yapraklı tayga (boreal) ormanları |
| Hayvanlar | Orangutan, kaplan, goril, yılan, leopar, kertenkele, kuş, kelebek, böcek | Boz ayı, sincap, geyik, çakal, tilki, kartal, tavşan, yılan | Kurt, samur, vizon, geyik, vaşak, kunduz, boz ayı |
| Biyoçeşitlilik | En fazla | Orta | Az |
İkisi de soğuk, ikisi de kutuplara yakın — ama ayıran ölçüt sıcaklığın 0 °C’yi geçip geçmediğidir. Kutup biyomunda sıcaklık yıl boyunca 0 °C’nin altındadır ve bitki örtüsü yoktur. Tundrada ise sıcaklık birkaç ay 0 °C’nin üstüne çıkar, toprak kışın donup yazın çözülür ve yüzeydeki buzların çözülmesiyle ot, yosun, liken ve yer yer çalılar ortaya çıkar. "Bitki örtüsü yok" ifadesi yalnız kutup biyomu içindir. Ayrıca tundra biyomu yüksek dağlık alanlarda da görülür; yalnız kutup çevresine ait değildir.
İkisi de ot biyomudur, ikisinde de ağaç azdır. Ayrım enlem ve otun boyu: savan her iki yarım kürede 10°–20° enlemleri arasında görülür ve otları uzun boyludur, aralarında kuraklığa dayanıklı çalılar ve küçük gruplar hâlinde ağaçlar bulunur. Ilıman çayırlar ise orta kuşakta, yağışın az olduğu ve belirli mevsimlerde toplandığı yarı kurak bölgelerdedir; bitki örtüsü kısa boylu ot topluluklarıdır (bozkır, çayır, preri). Zebra–zürafa–fil savan, bizon–lama–kanguru ılıman çayırdır.
Deniz ve okyanus gibi tuzlu sulardan oluşur. Tuzlu su biyomlarında canlı türlerinin dağılımında derinlik, ışık, sıcaklık ve basınç etkilidir. Bu biyomlarda yosun, yunus, balina, midye, yengeç, denizanası, ahtapot, denizyıldızı, hayvansal planktonlar, mercanlar, balık türleri vb. canlılar görülür.
Akarsu ve tatlı su göllerinden oluşan bu biyom; balıklar, kurbağalar, böcekler gibi hayvan türleri ile saz, kamış, nilüfer, bitkisel plankton vb. bitki türlerine sahiptir.
Tuzlu su biyomunda dağılışı belirleyen dört etken — derinlik, ışık, sıcaklık ve basınç — dördü birden sorulabilir; "tuzluluk" bu dörtlünün içinde yoktur, çünkü biyomun tanımı zaten tuzlu su üzerine kuruludur.
Biyom kelimesi sınav kitabında kalıyor gibi görünür; oysa izlediğin belgeselde, gittiğin yaylada ve akvaryum dükkânının vitrininde tam olarak bu ünite var.
Ekranda zebra, zürafa ve aslan aynı karede görünüyorsa o sahne bir savan sahnesidir: zebra, zürafa, fil, aslan, timsah, antilop, sırtlan, gergedan, su aygırı, çakal, deve kuşu savan biyomunun hayvanlarıdır. Arka planda tek tük duran ağaçlar da tesadüf değil — savanda ağaçlar küçük gruplar hâlinde bulunur.
Karadeniz’de yayla yolunda arabayla yükseldikçe önce fındık bahçeleri, sonra kayın ormanı, sonra köknar-ladin, en üstte çıplak çayır görürsün. Bu, sayfadaki dağ yamacı kesitinin gerçeğidir: yükseltiye bağlı olarak sıcaklığın azalması ve bir noktaya kadar yağışın artması, bitki ve hayvan türlerinin bir dağ yamacı boyunca değişmesini sağlar.
Ekim ayında okul bahçesinden topladığın sarı-kırmızı yapraklar seni doğrudan yaprak döken orman biyomuna koyar: orman altı florası bakımından zengin olup sonbaharda yapraklarını döken ağaçlardan oluşan ormanlara sahiptir ve kışların ılık, yazların serin geçtiği ılıman iklim bölgelerinde görülür.
Pencere kenarındaki kaktüsü haftada bir sulaman boşuna değil: kaktüs çöl biyomunun bitkisidir ve çöl, yıllık yağış miktarının 200 mm’nin altında olduğu alanlarda görülür. Yanına koyacağın "arkadaş" da yine çölden olmalı — kurakçıl otlar ve çalılar.
Şnorkelle baktığında balıkların hep ilk birkaç metrede olması bir kural sonucudur: tuzlu su biyomlarında canlı türlerinin dağılımında derinlik, ışık, sıcaklık ve basınç etkilidir. Işık azaldıkça, basınç arttıkça tür sayısı düşer.
Dükkânda "tatlı su" ve "tuzlu su" akvaryumlarının ayrı reyonlarda olması biyom ayrımıdır. Tatlı su tarafında balıklar, kurbağalar, böcekler ile saz, kamış, nilüfer, bitkisel plankton; tuzlu su tarafında midye, yengeç, denizanası, ahtapot, denizyıldızı, mercanlar bulunur.
Antalya’da kışın maç oynanırken İskandinavya’da sahanın karla kaplı olması çalı biyomu ile iğne yapraklı orman biyomunun farkıdır: çalı biyomu yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı geçen Akdeniz iklim bölgelerinde, iğne yapraklı orman biyomu kışların uzun ve soğuk geçtiği sert karasal iklim bölgelerinde görülür.
Bir hayvanın koruma altına alınması haberi, insanın biyoçeşitlilik üzerindeki olumlu etkilerindendir: nesli tükenmekte olan hayvanların koruma altına alınması, doğal koruma alanlarının oluşturulması, biyoçeşitliliğin azalmasını önleyici yasalar çıkarılması, bölgesel ve küresel ölçekte sözleşmeler imzalanması aynı listede sayılır.
Doğa kulübüyle gidilen göl kenarında kuş sayısının bahçedekinden çok fazla olması şaşırtıcı değil: su kaynakları ve çevresinde biyoçeşitlilik fazladır. Gölün kıyısındaki sazlık da tatlı su biyomunun tipik bitkisidir.
Rastgele bir ipucu gelir — bir hayvan listesi, bir iklim tarifi ya da bir enlem aralığı — sen biyomu seçersin. Cevabın ardından o biyomun ayırt edici cümlesi yazılır.
43 soruluk test · biyosfer ve biyoçeşitlilik tanımları, fiziki (doğal) faktörler, paleocoğrafya faktörleri, insanın olumlu ve olumsuz etkileri, biyom kavramı ve on iki biyomun konumu, iklimi, bitki örtüsü ile hayvan türleri
Biyosfer: Canlıların doğal ortam içinde yaşadığı küre olan biyosfer; litosfer, atmosfer ve hidrosfer ile etkileşim hâlindedir. Biyoçeşitlilik: Bir bölgedeki çeşitli özelliklere sahip bitki ve hayvan türleri ile mikroorganizmaların sayısını ve bu canlıların birbirleriyle olan ilişkilerine biyoçeşitlilik denir.
İklim: Sıcaklık ve yağış, karalarda yaşayan canlıların dağılışını etkileyen en önemli iklim elemanlarıdır. Sıcaklık ve yağışın fazla olduğu iklim bölgelerinde biyoçeşitlilik fazladır. Sıcaklık ve yağış dışında ışık ve rüzgâr faktörü de canlıların dağılışını etkiler. Yeryüzü Şekilleri: Yükseltiye bağlı olarak sıcaklığın azalması ve bir noktaya kadar yağışın artması, bitki ve hayvan türlerinin bir dağ yamacı boyunca değişmesini sağlar. Yeryüzü şekillerinin engebeli olduğu bölgelerde iklim kısa mesafelerde değiştiği için bitki ve hayvan türleri değişmektedir. Sular: Su kaynakları ve çevresinde biyoçeşitlilik fazladır. Toprak: Bitkiler, ihtiyaç duyduğu besin maddelerinin ve suyun önemli bir kısmını topraktan temin eder.
İklim Değişikliği: Değişen iklim koşulları bazı canlıların yeni yaşam alanı bulmak için göç etmelerine, bazılarının yayılış alanlarının daralmasına, bazılarının da nesillerinin tükenmesine sebep olmuştur. Kıtaların Kayması: Jeolojik zamanlarda meydana gelen yer kabuğu hareketlerine bağlı olarak kıta ve denizlerin dağılışında önemli değişiklikler meydana gelmiştir. İnsan Faaliyetleri: Avcılık, bitki örtüsünün ve doğal yaşam alanlarının tahribi olumsuz sonuçları doğuran başlıca faaliyetlerdir. Nesli tükenmekte olan hayvanların koruma altına alınması, doğal koruma alanlarının oluşturulması, biyoçeşitliliğin azalmasını önleyici yasalar çıkarılması, bölgesel ve küresel ölçekte sözleşmeler imzalanması olumlu etkilerdir. Diğer Canlılar: Yeryüzünde bitkilerin gür ve çeşitli olduğu alanlarda hayvan türlerinin de çeşitlendiği görülmektedir.
Benzer yetişme şartlarına sahip bitki ve hayvan topluluklarını içinde barındıran bölgelere biyom denir. Her biyomun kendine özgü bitki örtüsü ve hayvan türü olmakla beraber biyomlar, daha çok bitki örtüsüne göre adlandırılmaktadır.
Tropikal Yağmur Ormanları Biyomu: Her mevsimin sıcak ve yağışlı geçtiği, biyoçeşitliliğin fazla olduğu Ekvator ve çevresinde görülür. Yıl boyunca yeşil kalabilen uzun boylu ve geniş yapraklı ağaçlardan oluşan bitki örtüsüne sahiptir. Orangutan, kaplan, goril, yılan, leopar, kertenkele, kuş, kelebek, böcek türleri burada görülen hayvan türleridir. Yaprak Döken Orman Biyomu: Yıl boyunca nem ve yağışın fazla olduğu kışların ılık, yazların serin geçtiği ılıman iklim bölgelerinde görülür. Orman altı florası bakımından zengin olup sonbaharda yapraklarını döken ağaçlardan oluşan ormanlara sahiptir. Boz ayı, sincap, geyik, çakal, tilki, kartal, tavşan, yılan vb. hayvan türleri görülür. İğne Yapraklı Orman Biyomu: Kışların uzun ve soğuk, yazların kısa ve serin geçtiği sert karasal iklim bölgelerinde görülür. Soğuğa dayanıklı iğne yapraklı ağaçlardan oluşan tayga (boreal) ormanlarına sahiptir. Kurt, samur, vizon, geyik, vaşak, kunduz, boz ayı vb. hayvan türleri görülür.
Çalı Biyomu: Orta kuşağın 30°- 40° enlemleri çevresinde yer alan, yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı geçen Akdeniz iklim bölgelerinde görülür. Bitki örtüsü bodur ağaç ve çalılardan oluşur. Çakal, yaban koyunu, yaban keçisi, tavşan, puma, tilki, karaca, kokarca vb. hayvan türleri görülür. Savan Biyomu: Her iki yarım kürede yaklaşık 10°- 20° enlemleri arasında görülür. Uzun boylu ot toplulukları ile kuraklığa dayanıklı çalı ve küçük gruplar hâlinde bulunan ağaçlar bitki örtüsünü oluşturur. Zebra, zürafa, fil, aslan, timsah, antilop, sırtlan, gergedan, su aygırı, çakal, deve kuşu vb. hayvan türleri görülür. Çöl Biyomu: Dönenceler çevresinde ve orta kuşağın denizden uzak iç kesimlerinde yıllık yağış miktarının 200 mm’nin altında olduğu alanlarda görülür. Seyrek olarak kurakçıl otlar, çalılar ve kaktüsler bitki örtüsünü oluşturur. Deve, yılan, kertenkele, karınca, çöl faresi, çöl tilkisi, akrep vb. hayvan türleri görülür.
Kutup Biyomu: Sıcaklığın yıl boyunca 0 °C’nin altında olduğu, buzul örtüleriyle kaplı kutup bölgelerinde görülür. Bitki örtüsü yoktur. Kutup ayısı, kutup tilkisi, fok, penguen vb. hayvan türleri görülür. Dağ Biyomu: Himalaya, And, Alp, Kayalık vb. dağların yüksek kesimleriyle düşük sıcaklık şartlarının hâkim olduğu alanlarda görülür. İğne yapraklı ormanlar, alpin çayırlar bitki örtüsünü oluşturur. Dağ keçisi, Tibet öküzü, kartal, kar tavşanı, kurt, kar parsı vb. hayvan türleri görülür. Tundra Biyomu: Sıcaklığın birkaç ay 0 °C’nin üstüne çıktığı, toprağın kışın donup yazın çözüldüğü tundra iklim bölgesinde ve yüksek dağlık alanlarda görülür. Yazın toprağın üst kısmındaki buzların çözülmesiyle ortaya çıkan ot, yosun, liken ve yer yer çalılar bitki örtüsünü oluşturur. Kutup tilkisi, baykuş, ren geyiği, misk öküzü, kurt, karibu, palyaço ördek vb. hayvan türleri görülür.
Ilıman Çayırlar Biyomu: Orta kuşakta yıllık yağış miktarının az olduğu, yağışın belirli mevsimlerde toplandığı yarı kurak iklim bölgelerinde görülür. Bozkır, çayır ve preri gibi kısa boylu ot toplulukları bitki örtüsünü oluşturur. Lama, bizon, geyik, kanguru, ceylan, bufalo, tavşan, çakal vb. hayvan türleri görülür. Tuzlu Su Biyomları: Deniz ve okyanus gibi tuzlu sulardan oluşur. Tuzlu su biyomlarında canlı türlerinin dağılımında derinlik, ışık, sıcaklık ve basınç etkilidir. Bu biyomlarda yosun, yunus, balina, midye, yengeç, denizanası, ahtapot, denizyıldızı, hayvansal planktonlar, mercanlar, balık türleri vb. canlılar görülür. Tatlı Su Biyomları: Akarsu ve tatlı su göllerinden oluşan bu biyom; balıklar, kurbağalar, böcekler gibi hayvan türleri ile saz, kamış, nilüfer, bitkisel plankton vb. bitki türlerine sahiptir.