Kaynak zenginliği tek başına zenginlik değildir
Bir taş parçası Paleolitik Çağ’da kesici alet, bugün süs eşyası ve inşaat malzemesidir. Aynı kaynak, insanın bilgisi değiştikçe başka bir şeye dönüşür. Bu ünitede doğal kaynağın tanımını, yenilenebilir–yenilenemeyen ayrımını, kaynakların ilk çağlardan bugüne kullanım biçimini ve en önemlisi şunu göreceğiz: aynı kaynağa sahip iki ülkeden biri zengin, öteki fakir olabiliyor. Farkı yaratan teknoloji, iş gücü ve sermaye birikimi. Sınav bu ünitede en çok "kaynağı bol ama yoksul" ile "kaynağı kıt ama zengin" ülkeleri sorar.
Oluşumunda teknolojinin ve insan aklının rolü olmayan, mal ve hizmetlerin üretimi için gerekli olan kaynaklara doğal kaynak denir.
Kaynağın oluşumunda teknolojinin ve insan aklının rolü olmayacak. Kömür milyonlarca yılda kendiliğinden oluştu; onu çıkarmak için makine kullanmamız kömürü "yapay" yapmaz. Ayrımı oluşum aşamasında ara, kullanım aşamasında değil.
Kaynak, mal ve hizmetlerin üretimi için gerekli olacak. Bir madde ne kadar doğal olursa olsun üretimde bir işe yaramıyorsa ekonomik anlamda doğal kaynak sayılmaz. Bu yüzden aynı taş, Paleolitik Çağ’da da bugün de kaynaktır ama işlevi değişmiştir.
Kaynak kutuları rastgele dizilir; birine tıkladığında kutu doğru sütuna uçar. Sol sütun yenilenebilir (tükenmeyen), sağ sütun yenilenemeyen (tükenebilen) kaynaklardır. Sağ üstteki sayaç kaç kutuyu doğru yerleştirdiğini gösterir; yanlış yerleştirme kutuyu kırmızı yakıp yerine geri gönderir. Yenilenebilir sütunda sekiz kaynak var: güneş, rüzgâr, su, dalga, hayvanlar, orman, toprak, jeotermal. Yenilenemeyen sütunda dört tane: madenler, petrol, kömür, doğal gaz.
Güneş · Rüzgâr · Su · Dalga · Hayvanlar · Orman · Toprak · Jeotermal
Şemadaki sıra iki sütun hâlinde verilir: sol sütunda güneş, rüzgâr, su, dalga; sağ sütunda hayvanlar, orman, toprak, jeotermal. Toplam sekiz kalem.
Madenler · Petrol · Kömür · Doğal gaz
Dördü de yer altından çıkar ve çıkarıldıkça azalır. Petrol, kömür ve doğal gaz aynı zamanda fosil yakıt grubudur; madenler ise yakıt değildir ama yine tükenebilen sınıftadır.
Orman ve hayvanlar kesilip tüketilebildiği hâlde şemada yenilenebilir sütundadır. Sebep şu: bu kaynaklar kendini yeniden üretebilir — ağaç büyür, hayvan çoğalır. Petrolün ya da kömürün insan ömrü ölçeğinde böyle bir yenilenmesi yoktur. Yani ölçüt "biter mi bitmez mi" değil, kendi kendini yenileyebilir mi. Aynı sebeple toprak da yenilenebilir sütundadır, ama erozyonla kaybedilen toprağın geri gelmesi çok uzun sürer.
Hikâye şu: kaynaklar değişmedi, insanın onlardan yararlanma biçimi değişti. Aşağıdaki gezgin her kaynak için "eskiden" ve "bugün" satırlarını yan yana koyar.
On iki düğme, on iki kaynak. Canvasta bir zaman oku vardır: solda Paleolitik / Neolitik / ilk çağlar, sağda günümüz. Seçtiğin kaynağın eski kullanımı sol kutuda, bugünkü kullanımı sağ kutuda çizilir; ok üzerinde akan nokta iki kullanım arasındaki geçişi gösterir. Kutuların rengi kaynağın türünü söyler — yeşilimsi ana renk yenilenebilir, üçüncü renk yenilenemeyen kaynaktır. Alt şerit o kaynağın bugünkü kullanım alanlarını madde madde yazar.
Kutuya "enerji", "sanayi", "yenilenemeyen" ya da bir kaynak adı yazarak süz. Sınav tekrarında bütün tabloyu okumak yerine aradığın satırı bul.
XIX. yüzyılın en önemli enerji kaynağı olan kömür, XX. yüzyılda yerini petrole bırakmıştır. Bu iki yüzyıl ve iki kaynak sınavda doğrudan sorulur: XIX. yüzyıl → kömür, XX. yüzyıl → petrol.
Kömür ayrıca Sanayi Devrimi’ni başlatan maden olarak anılır ve Sanayi Devrimi’yle birlikte demir-çelik üretiminde yaygın kullanılmıştır.
Diğer fosil yakıtlara göre daha temiz bir enerji kaynağıdır. Kullanım alanları: konutların ısıtılması, endüstriyel üretim, elektrik üretimi, ulaşım ve mutfak.
"En temiz enerji kaynağı" değil, diğer fosil yakıtlara göre daha temiz. Karşısına güneş ya da rüzgâr konursa doğal gaz temiz sayılmaz — karşılaştırma her zaman fosil yakıtlar arasındadır.
Günümüzde ülkelerin kalkınmasında sahip oldukları zengin kaynaklar, teknoloji, iş gücü ve sermaye birikiminin önemi fazladır. Yani kalkınmanın dört ayağı var ve kaynak bunlardan yalnız biri.
İki kaydırak var: yatay eksen ülkenin kaynak zenginliğini, dikey eksen teknoloji ve sermaye birikimini değiştirir. İşaretçi düzlemde gezdikçe hangi bölgeye düştüğünü ve o bölgenin örnek ülkelerini gösterir. Dört bölge şudur: sağ üst kaynak + teknoloji (ABD, Kanada, Rusya, Güney Afrika), sağ alt kaynak var, teknoloji-sermaye yok (Nijerya, Türkmenistan, Venezuela, Irak, İran, Cezayir), sol alt ikisi de yok (Afrika Kıtası’ndaki bazı ülkeler, Moğolistan), sol üst kaynak kıt ama teknoloji var (İsviçre, Japonya, Güney Kore, Tayvan, Hong Kong, Singapur). Sağ alttaki ülkeler kaynaklarını işlemeden veya yarı işlenmiş ihraç ettikleri için zenginleşemez; sol üsttekiler ise kaynağı bol pek çok ülkeyi ekonomik gelişmişlikte geride bırakmıştır.
ABD, Kanada, Rusya ve Güney Afrika gibi gelişmiş ülkelerin mevcut kaynaklarını bilinçli bir şekilde kullandığı görülebilir.
Mevcut kaynaklar bakımından zengin olan ancak sermaye ve teknolojinin yetersizliği nedeniyle sahip oldukları kaynakları işlemeden veya yarı işlenmiş şekilde ihraç etmekte olan Nijerya, Türkmenistan, Venezuela, Irak, İran ve Cezayir gibi çok sayıda ülke ekonomik yönden yeterince gelişmemiştir.
Sahip oldukları sınırlı kaynakların yanı sıra bilim ve teknolojideki yetersizlik, ham maddenin dışarıdan temini, iş gücü ve sermayenin azlığı gibi nedenlerle Afrika Kıtası’ndaki bazı ülkelerle Moğolistan’ın örnek verilebileceği toplumlarda refah seviyesi düşük, üretim de sınırlıdır.
Sahip olduğu kaynaklar açısından fakir ülkeler, bazen zengin kaynaklara sahip ülkelere göre ekonomik yönden daha iyi bir seviyede olmaktadır. İsviçre, Japonya, Güney Kore, Tayvan, Hong Kong ve Singapur gibi ülkeler; petrol, doğal gaz ve madenler bakımından zengin çok sayıda ülkeyi ekonomik gelişmişlik yönünden geride bırakmıştır.
| Grup | Kaynak | Teknoloji-sermaye | Sonuç | Örnek ülkeler |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Zengin | Yeterli | Kaynağı bilinçli kullanır, gelişmiştir | ABD, Kanada, Rusya, Güney Afrika |
| 2 | Zengin | Yetersiz | Kaynağı işlemeden veya yarı işlenmiş ihraç eder, yeterince gelişmemiştir | Nijerya, Türkmenistan, Venezuela, Irak, İran, Cezayir |
| 3 | Sınırlı | Yetersiz | Refah seviyesi düşük, üretim sınırlı | Afrika Kıtası’ndaki bazı ülkeler, Moğolistan |
| 4 | Fakir | Yeterli | Kaynağı zengin birçok ülkeyi gelişmişlikte geride bırakır | İsviçre, Japonya, Güney Kore, Tayvan, Hong Kong, Singapur |
Türkiye bor, mermer ve krom gibi madenler bakımından oldukça zengindir. Ancak petrol, doğal gaz ve taş kömürü bakımından aynı zenginliğe sahip değildir. Bu tek cümle, ünitenin en çok sorulan bilgisidir: üç zengin, üç fakir.
Çubuklar Türkiye’nin kaynak durumunu iki gruba ayırır: yukarı doğru uzayan yeşil çubuklar zengin olduğumuz kaynakları (bor, mermer, krom), aşağı doğru inen kırmızı çubuklar yeterli olmadığımız kaynakları (petrol, doğal gaz, taş kömürü) gösterir. Yanındaki üç turuncu çubuk ise coğrafyamızın verdiği avantajları temsil eder: engebeli arazi ve çok sayıda akarsu → hidroelektrik; genç arazi → jeotermal; coğrafi konum → rüzgâr ve güneş. Bir çubuğa tıkladığında altta o kaynağın açıklaması çıkar.
Enerji kaynaklarına olan talebin bir kısmı ithalat yoluyla karşılanırken bir kısmı da su, rüzgâr ve güneş gibi alternatif kaynakların değerlendirilmesiyle karşılanmaktadır.
İki yol var ve ikisi de geçerli: ithalat ve alternatif (yenilenebilir) kaynaklar. "Tamamı ithal ediliyor" diyen şık yanlıştır.
Türkiye’de topraklardan elde edilen bazı ürünler ekonomide çok önemli bir yere sahiptir. Bunların yanı sıra topraklar, sanayide ham madde olarak pek çok alanda kullanılmaktadır. Türkiye’de orman ve otlakların varlığı da ekonomiye önemli katkılar sunmaktadır.
Türkiye’nin engebeli yeryüzü şekilleri ile çok sayıda akarsuya sahip olması, hidroelektrik üretim potansiyelini artırmıştır.
Sebep iki tanedir ve birlikte verilir: engebe (eğim, yani düşü) ve akarsu sayısı (debi). Yalnız birini veren şık eksik kalır.
Türkiye’nin aynı zamanda genç bir araziye sahip olması jeotermal enerji kaynaklarını artırmıştır. Türkiye’nin coğrafi konumu, rüzgâr ve güneş enerjisi potansiyelini yükseltmiştir.
Sebep–sonuç eşleşmesi ezberlenmeli: genç arazi → jeotermal, coğrafi konum → rüzgâr ve güneş, engebe + akarsu → hidroelektrik.
Bu ünitede "zengin" sözcüğü iki ayrı anlamda geçiyor ve sorular tam olarak bunu karıştırır. Kaynak bakımından zengin olmak, yer altında ve üstünde çok kaynak bulunması demektir. Ekonomik yönden zengin olmak ise o kaynağın işlenip değer üretmesi demektir. Venezuela birincisidir, ikincisi değildir; Japonya ikincisidir, birincisi değildir. Soruda "zengin kaynaklara sahip olduğu hâlde…" ifadesini gördüğünde aranan cevap neredeyse her zaman sermaye ve teknoloji yetersizliğidir.
Bu ünitenin bütün kavramları gün içinde elinin altında duruyor — telefonunda, kaleminde, kantinden aldığın şeyde.
Prizden gelen elektriğin nereden geldiği bu ünitenin konusu. Türkiye o elektriği kısmen ithal fosil yakıtla, kısmen de su, rüzgâr ve güneş gibi alternatif kaynaklarla üretiyor. Kural tam olarak şu: enerji kaynaklarına olan talebin bir kısmı ithalat yoluyla karşılanırken bir kısmı da su, rüzgâr ve güneş gibi alternatif kaynakların değerlendirilmesiyle karşılanmaktadır.
Merdiven basamağı, pencere denizliği, mutfak tezgâhı — hepsi Türkiye’nin en zengin olduğu üç madenden birinin ürünü: Türkiye bor, mermer ve krom gibi madenler bakımından oldukça zengindir. Bu üçlüyü aklında tutmanın en kolay yolu, üçünün de günlük hayatta karşına çıktığı yeri hatırlamak.
Isıya dayanıklı cam kaplarda, temizlik ürünlerinde ve cam yününde bor bileşikleri kullanılır. Bor Türkiye’nin en güçlü olduğu madenlerden biri; kullanım alanı çok geniştir — cam, cam yünü, porselen, hijyen ve temizlik ürünleri bunlardan yalnız birkaçı.
Evdeki kombinin çalışması doğal gazın kullanım listesinin ilk maddesi: konutların ısıtılması. Ötekiler endüstriyel üretim, elektrik üretimi, ulaşım ve mutfak. Doğal gaz diğer fosil yakıtlara göre daha temiz bir enerji kaynağıdır.
Tatil yolunda gördüğün türbin dizisi, "son yıllarda oldukça önem kazanan bir kaynak" sayılan rüzgârdır. Aynı rüzgâr ilk çağlarda yel değirmenlerini, Sanayi Devrimi’ne kadar da yelkenli gemileri hareket ettiriyordu. Kaynak aynı, kullanım biçimi değişti.
Kaplıca ve ılıca tesisleri jeotermal kaynakların ilk akla gelen kullanımı ama tek kullanımı değil: sera ve konutların ısıtılması, elektrik üretimi de aynı listede. Türkiye’de jeotermalin bol olmasının sebebi genç bir araziye sahip olmamızdır.
Defterin hammaddesi orman. Kaynak ormanların bugünkü kullanım alanlarını sayarken kâğıdı da içine alır: ısınma, enerji üretimi, mobilya, ilaç, kozmetik ve kâğıt üretimi. Paleolitik Dönem’de aynı orman meyve toplama ve ağaç kovuklarında barınma demekti.
Kışın market rafındaki domates, güneş enerjisinin kullanım alanlarından birine bağlı: konut, iş yeri ve seraların ısıtılması. Aynı güneş, tarım ürünlerinin kurutulmasında da kullanılıyor — kuru kayısı ve kuru üzüm bunun ürünü.
"Petrolü olan ülke zengindir" cümlesi bu ünitenin çürüttüğü tam da o düşünce. İsviçre, Japonya, Güney Kore, Tayvan, Hong Kong ve Singapur gibi ülkeler; petrol, doğal gaz ve madenler bakımından zengin çok sayıda ülkeyi ekonomik gelişmişlik yönünden geride bırakmıştır. Farkı yaratan teknoloji, iş gücü ve sermaye birikimi.
Rastgele bir kaynak ya da ülke gelir; onu doğru sınıfa yerleştirmen istenir. Yanlışta doğru cevap ve gerekçe hemen yazılır.
43 soruluk test · doğal kaynak tanımı, yenilenebilir ve yenilenemeyen kaynak sütunları, kaynakların Paleolitik Çağ’dan bugüne kullanımı, dört ülke grubu ve Türkiye’nin kaynak profili
Oluşumunda teknolojinin ve insan aklının rolü olmayan, mal ve hizmetlerin üretimi için gerekli olan kaynaklara doğal kaynak denir. Yenilenebilir (tükenmeyen) doğal kaynaklar: güneş, rüzgâr, su, dalga, hayvanlar, orman, toprak, jeotermal. Yenilenemeyen (tükenebilen) doğal kaynaklar: madenler, petrol, kömür, doğal gaz.
Taşlar: Paleolitik Çağ’da avcılık ve toplayıcılık yaparak yaşayan insanlar, avlanmak ve hayvanlardan korunmak amacıyla taştan kesici ve delici aletler yapmışlardır. Günümüzde ise taşlardan süs eşyası yapımı ve inşaat sektörü gibi alanlarda yararlanılmaktadır. Hayvanlar: Paleolitik Çağ’da avcılıkla yaşamını devam ettiren insanlar için hayvanlar önemli bir besin kaynağı iken Neolitik Çağ’dan itibaren gücünden ve çeşitli ürünlerinden de yararlanılan bir kaynak olmuştur. Topraklar: Neolitik Çağ’da başlayan tarımsal faaliyetler ile birlikte topraklar ekonomik yönden değerli hâle gelmiştir. Toprak, eskiden olduğu gibi günümüzde de çanak çömlek yapımından ev yapımına kadar birçok alanda kullanılan oldukça önemli bir kaynaktır. Ormanlar: Paleolitik Dönem’de toplayıcılık yapan insanlar için ormanlar ağaçların meyvelerinden faydalanma ve ağaç kovuklarını sığınak olarak kullanmak için önemli bir kaynak durumundaydı. Ormanlar günümüzde ısınma, enerji üretimi, mobilya, ilaç, kozmetik ve kâğıt üretimi gibi geniş bir kullanım alanına sahiptir.
Rüzgâr: Rüzgârlar ilk çağlarda yel değirmenlerinin, Sanayi Devrimi’ne kadar da yelkenli gemilerin hareket ettirilmesinde yaygın olarak kullanılmıştır. Yenilenebilir enerji kaynağı olan rüzgâr son yıllarda oldukça önem kazanan bir kaynak hâline gelmiştir. Su: Geçmişte genellikle tarım, içme suyu gibi alanlarda kullanılan su kaynakları günümüzde enerji üretiminde oldukça önemli bir yere sahiptir. Ayrıca turizm, balıkçılık, ulaşım ve sanayi gibi alanlarda da kullanılır. Güneş: Günümüzde konut, iş yeri ve seraların ısıtılması, sıcak su temini, tarım ürünlerinin kurutulması gibi birçok alanda kullanılan bu enerji kaynağı elektrik enerjisine çevrilebilmektedir. Madenler: Paleolitik Çağ’da taşlardan yapılan kesici ve delici aletler, zamanla yerini metalik madenlerden yapılanlara bırakmıştır.
Petrol: XIX. yüzyılın en önemli enerji kaynağı olan kömür, XX. yüzyılda yerini petrole bırakmıştır. Günümüzde petrol; motorlu araçlarda, termik santrallerde elektrik üretiminde, kara yolu yapımında, petrokimya sanayisinde ham madde ve enerji kaynağı olarak kullanılmaktadır. Kömür: Sanayi Devrimi’ni başlatan bu maden, Sanayi Devrimi’yle birlikte demir-çelik üretiminde yaygın olarak kullanılmıştır. Kömür; günümüzde konutların ısıtılması, demir-çelik sanayisi, termik santrallerde elektrik üretimi gibi birçok alanda kullanılmaktadır. Doğal Gaz: Diğer fosil yakıtlara göre daha temiz bir enerji kaynağıdır. Günümüzde bu kaynak konutların ısıtılması, endüstriyel üretim, elektrik üretimi, ulaşım ve mutfak gibi alanlarda yaygın olarak kullanılmaktadır. Jeotermal Kaynaklar: Sağlık turizmine yönelik kaplıca ve ılıca gibi tesislerde kullanımının yanı sıra sera ve konutların ısıtılması, elektrik üretimi gibi oldukça geniş bir kullanım alanına sahiptir.
Günümüzde ülkelerin kalkınmasında sahip oldukları zengin kaynaklar, teknoloji, iş gücü ve sermaye birikiminin önemi fazladır. ABD, Kanada, Rusya ve Güney Afrika gibi gelişmiş ülkelerin mevcut kaynaklarını bilinçli bir şekilde kullandığı görülebilir. Mevcut kaynaklar bakımından zengin olan ancak sermaye ve teknolojinin yetersizliği nedeniyle sahip oldukları kaynakları işlemeden veya yarı işlenmiş şekilde ihraç etmekte olan Nijerya, Türkmenistan, Venezuela, Irak, İran ve Cezayir gibi çok sayıda ülke ekonomik yönden yeterince gelişmemiştir. Sahip oldukları sınırlı kaynakların yanı sıra bilim ve teknolojideki yetersizlik, ham maddenin dışarıdan temini, iş gücü ve sermayenin azlığı gibi nedenlerle Afrika Kıtası’ndaki bazı ülkelerle Moğolistan’ın örnek verilebileceği toplumlarda refah seviyesi düşük, üretim de sınırlıdır. Sahip olduğu kaynaklar açısından fakir ülkeler, bazen zengin kaynaklara sahip ülkelere göre ekonomik yönden daha iyi bir seviyede olmaktadır. İsviçre, Japonya, Güney Kore, Tayvan, Hong Kong ve Singapur gibi ülkeler; petrol, doğal gaz ve madenler bakımından zengin çok sayıda ülkeyi ekonomik gelişmişlik yönünden geride bırakmıştır.
Türkiye bor, mermer ve krom gibi madenler bakımından oldukça zengindir. Ancak petrol, doğal gaz ve taş kömürü bakımından aynı zenginliğe sahip değildir. Enerji kaynaklarına olan talebin bir kısmı ithalat yoluyla karşılanırken bir kısmı da su, rüzgâr ve güneş gibi alternatif kaynakların değerlendirilmesiyle karşılanmaktadır. Türkiye’de topraklardan elde edilen bazı ürünler ekonomide çok önemli bir yere sahiptir. Bunların yanı sıra topraklar, sanayide ham madde olarak pek çok alanda kullanılmaktadır. Türkiye’de orman ve otlakların varlığı da ekonomiye önemli katkılar sunmaktadır. Türkiye’nin engebeli yeryüzü şekilleri ile çok sayıda akarsuya sahip olması, hidroelektrik üretim potansiyelini artırmıştır. Türkiye’nin aynı zamanda genç bir araziye sahip olması jeotermal enerji kaynaklarını artırmıştır. Türkiye’nin coğrafi konumu, rüzgâr ve güneş enerjisi potansiyelini yükseltmiştir.
Yenilenebilir sekiz, yenilenemeyen dört kalemdir. Kömür XIX., petrol XX. yüzyılın en önemli enerji kaynağıdır. Doğal gaz diğer fosil yakıtlara göre daha temizdir. Türkiye bor, mermer, kromda zengin; petrol, doğal gaz, taş kömüründe değil. Engebe + akarsu → hidroelektrik, genç arazi → jeotermal, coğrafi konum → rüzgâr ve güneş. Kaynağı bol olduğu hâlde gelişememenin sebebi sermaye ve teknoloji yetersizliğidir.