AYT COĞRAFYA · ÜNİTE 25 · TÜRKİYE’NİN İŞLEVSEL BÖLGELERİ

Coğrafya ve diğer planlama disiplinleri, çeşitli analizler yaparak mekânı ve mekânsal ilişkileri tanımaya çalışır. Bu nedenle bilim insanları, dünyayı daha iyi tanımak ve tanıtmak için yeryüzünün benzerlik gösteren alanlarını tespit ederek bölge kavramını oluşturmuştur.

Oluşturulan bölgeler de şekilsel ve işlevsel (fonksiyonel) bölgeler şeklinde sınıflandırılmıştır.

Dikkat edilmesi gereken şu: bölge doğada hazır bulunan bir şey değil, bilim insanlarının oluşturduğu bir kavramdır. Bu açıkça belirtilir — “bölge kavramını oluşturmuştur”. Amaç da bellidir: dünyayı daha iyi tanımak ve tanıtmak. Bölge sınırları bu yüzden değişebilir; değişmesi bir hata değil, amacın değişmesinin sonucudur.

İki kutu ve aradaki çift ok. Ayrım tek cümlede duruyor: şekilsel bölgeler mekândaki tek bir unsurun türdeşliğine göre oluşturulurken işlevsel bölgeler mekânsal yapıyı ve mekân üzerinde yürütülen ekonomik ve kültürel faaliyetleri daha iyi organize edebilmek amacıyla oluşturulur. Panonun altındaki not, ayrımın gerçek ölçütünü veriyor: şekilselde sınırı benzerlik, işlevselde amaç belirler.

Konya aynı anda bir yönetsel bölgedir (il), bir hizmet bölgesinin içindedir (DSİ, Orman Genel Müdürlüğü, Meteoroloji Genel Müdürlüğü bölgeleri), bir istatistiki bölgedir (Düzey 3 kapsamında) ve bir planlama bölgesinin içindedir (KOP). Bunlar birbiriyle çelişmez — çünkü her biri ayrı bir amaçla çizilmiştir.

Şekilsel bölgede bu mümkün değildir: bir yer ya tek unsurun türdeş olduğu alanın içindedir ya değildir. İşlevsel bölgeleri diğerlerinden ayıran en önemli fark, sınırlarının amaca göre belirlenebilmesi ve bir yönetim merkezinin bulunmasıdır.

Genellikle tek merkezi olan işlevsel bölgelerde yönetim, planlama, eğitim, sağlık, barınma, ulaşım, ticaret, istatistik vb. faaliyetler bu merkez etrafında organize edilir. Canvasta merkezde bölge merkezi, çevresinde bu sekiz faaliyet duruyor. Bir kola bastığında o faaliyetin merkezle nasıl bağ kurduğu altta açılıyor. Merkezin rolü ayrıca tanımlıdır: bölge merkezi, hizmet koluna bağlı yürütülen faaliyetlerin kontrol edildiği ve düzenlendiği bir odak konumundadır.

İşlevsel bölgeleri diğerlerinden ayıran en önemli fark, sınırlarının amaca göre belirlenebilmesi ve bir yönetim merkezinin bulunmasıdır.

Genellikle tek merkezi olan işlevsel bölgelerde yönetim, planlama, eğitim, sağlık, barınma, ulaşım, ticaret, istatistik vb. faaliyetler bu merkez etrafında organize edilir.

Bölge merkezi, hizmet koluna bağlı yürütülen faaliyetlerin kontrol edildiği ve düzenlendiği bir odak konumundadır.

İşlevsel bölgeler, ekonomik ve kültürel açıdan diğer bölgelerle etkileşim gösteren dinamik bir yapıya sahiptir.

Bu bölgelerin belirlenmesinde asıl amaç daha iyi hizmet sunmaktır. Bu nedenle oluşturulan bölgelerde istatistiki veriler derlenip sunulur, projeler hazırlanır, belirli hizmetler ve yönetimler organize edilir.

Beş özelliğin hepsi tek bir cümleyle toplanabilir: işlevsel bölge, bir hizmeti daha iyi sunmak için çizilir. “Asıl amaç daha iyi hizmet sunmaktır” cümlesi bu ünitenin anahtarıdır; dört türün dördü de bu amacın farklı biçimleridir. Dinamik yapı ifadesi de önemlidir: bölge kapalı bir kutu değildir, öteki bölgelerle ekonomik ve kültürel etkileşim içindedir.

Her satırda bir özellik, sütunlarda iki bölge tipi var. Her satırda tam bir doğru sütun bulunuyor; hücreye tıklayarak işaretle, sonra Denetle’ye bas.

Her düğme bir türü açıyor. Şematik Türkiye kutusunda o türün örnekleri işaretleniyor: yönetselde birkaç il merkezi, hizmette bölge müdürlüğü merkezleri, istatistikide Düzey 2 gruplarına örnek iller, planlamada GAP, DAP, DOKAP ve KOP’un kapsadığı alanlar. Altta o türün tanımı, örnekleri ve varsa sayıları yazıyor. Aynı ilin birden çok düğmede işaretlenmesi tesadüf değil — bir yer aynı anda birden çok işlevsel bölgenin içinde olabilir.

Mekânsal gelişim farklılıklarının azaltılması için bölgesel kalkınma politikasının uygulandığı sahalar, planlama bölgesi olarak adlandırılır.

GAP, DAP, DOKAP, KOP gibi entegre projelerin kapsadığı illere göre belirlenen bölgeler örnek verilebilir.

Kalkınma ajansları, bu bölgelerde Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının eş güdümünde çalışmalar yürüten kuruluşlardır. Bu kuruluşlar, bölgeler arası eşitsizliklerin azaltılması ve bölgesel kalkınmanın sağlanması için kurumlar arası iş birliğini destekleyerek yerel potansiyelin açığa çıkmasını sağlamaktadır.

Üç bilgi birlikte tutulmalı: amaç mekânsal gelişim farklılıklarını azaltmak, araç entegre projeler (GAP, DAP, DOKAP, KOP), kurum kalkınma ajansları — ve ajansların bağlı çalıştığı bakanlık Sanayi ve Teknoloji Bakanlığıdır. Sınırın nasıl çizildiği de yazılı: projelerin kapsadığı illere göre.

Arama kutusuna “DSİ”, “kalkınma” ya da “TÜİK” yazarak süzebilirsin; sütun süzgeciyle yalnız amaç sütununda da arayabilirsin.

Ülkeler, ekonomik ve sosyokültürel yönden kalkınmak için planlamalar yapar. Yapılan planlamaların başarıya ulaşabilmesi için bilimsel yöntem ve tekniklere uygun şekilde tutulan bilgilerle istatistiki bölgeler oluşturulur.

Türkiye’de istatistiki verileri toplama görevi yasalarla Türkiye İstatistik Kurumuna (TÜİK) verilmiştir. TÜİK tarafından yapılan bölge sınıflandırması, Türkiye’nin tamamını kapsamakta ve üç aşamadan oluşmaktadır.

İki ayrıntı sınavda geçer: görev yasalarla TÜİK’e verilmiştir (kendiliğinden üstlenilmiş bir iş değil) ve sınıflandırma Türkiye’nin tamamını kapsar (bazı iller dışarıda kalmaz).

Canvasta üç basamaklı bir piramit var; en altta Düzey 3, ortada Düzey 2, tepede Düzey 1. Kaydırağı aşağıdan yukarı çektiğinde tabandaki 81 kutucuk önce 26 gruba, sonra 12 gruba toplanıyor — böylece “gruplandırma” ilişkisi gözle görülüyor. Tanımlar şöyle: “Düzey 3” kapsamında yer alan istatistiki bölgeler, il düzeyinde olup 81 adettir. “Düzey 2” grubuna ait istatistiki bölgeler; ekonomik, sosyal, coğrafi yönden benzerlik gösteren iller dikkate alınarak belirlenmiş olup 26 adettir. “Düzey 1” sınıfına dâhil olan istatistiki bölgeler ise “Düzey 2” İstatistiki Bölge Birimlerinin gruplandırılması sonucu tanımlanmış olup 12 adettir.

Sayıların yönü ters gider ve karıştırılan tam budur: Düzey 3 = 81 (en küçük birim, il düzeyinde), Düzey 2 = 26, Düzey 1 = 12 (en büyük birim). Yani numara büyüdükçe bölge sayısı artar, bölgenin büyüklüğü küçülür.

Kurulma yönü de belli: Düzey 1, Düzey 2 İstatistiki Bölge Birimlerinin gruplandırılması sonucu tanımlanmıştır. Yani aşağıdan yukarı kurulmuştur — önce iller, sonra il grupları, sonra grup grupları. Düzey 2’nin ölçütü de ayrıca verilmiş: ekonomik, sosyal, coğrafi yönden benzerlik gösteren iller.

Sınırları ve sayıları değişmekle birlikte 1923 yılında 55, 1950’de 62, 1980’de 67 olan il sayısı şu an 81’dir. Düğmelerle şeridi gezdiğinde o yıla ait il sayısı hem rakamla hem çubukla yazılıyor. Bu dört sayı ünitenin en doğrudan sınav malzemesidir; “sınırları ve sayıları değişmekle birlikte” ifadesi de önemlidir — yönetsel bölgelerin sınırı sabit değildir, çünkü işlevsel bölgelerde sınırı amaç belirler.

Rastgele bir örnek, bir kurum ya da bir sayı gelir; hangi işlevsel bölge türüne ya da hangi düzeye ait olduğunu seçersin.