AYT COĞRAFYA · ÜNİTE 26 · TÜRKİYE’NİN BÖLGESEL KALKINMA PROJELERİ

Türkiye’de bölgeler arası ekonomik ve sosyal farklılıkları gidermek için bölgesel kalkınma çalışmaları başlatılmıştır. Ekonomik ve sosyal kalkınma için gerekli her türlü kaynağın, nüfus ve ekonomik faaliyetlerin ülkenin her yerinde dengeli dağılması hedeflenmiştir.

Cümlede iki ayrı şey var ve ikisi de sınavda işe yarar. Sorun: bölgeler arası ekonomik ve sosyal farklılık. Hedef: kaynağın, nüfusun ve ekonomik faaliyetlerin dengeli dağılması. Yani amaç yalnız “bölgeyi zenginleştirmek” değil, ülke ölçeğinde dengeyi kurmaktır — bu yüzden projeler yalnız üretimi değil eğitimi, sağlığı ve altyapıyı da kapsar.

Türkiye’de bölgesel gelişim farklılıklarının azaltılmasıyla ilgili çalışmalar Planlı Bölgesel Politikalar Dönemi’nde (1960 sonrası) başlamıştır.

Bu kapsamda uygulanan politikaların ilki, 1963-1967 yıllarını kapsayan Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı; sonuncusu 2024-2028 yıllarını kapsayan On İkinci Kalkınma Planı’dır.

Üç tarih birlikte tutulmalı: 1960 sonrası dönemin adı, 1963-1967 ilk planın yılları, 2024-2028 on ikinci planın yılları. Dönem 1960’ta başlıyor ama ilk plan 1963’te yürürlüğe giriyor — bu üç yıllık aralık sık sık soru kökü olur.

Düğmeler tarihleri sırayla geziyor: planlı dönemin başlangıcı, ilk beş yıllık plan, GAP’ın hayata geçirilmesi, KOP’un kuruluşu, KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığının faaliyete başlaması, GAP’ın enerji bilançosu ve son plan. Altta o tarihte ne olduğu yazılıyor. Şeridin gösterdiği asıl şey şu: projeler tek tek doğmadı, planlı dönemin içinde doğdu.

Planlı Bölgesel Politikalar Dönemi 1960 sonrasıdır; Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı 1963-1967’dir. Biri bir çağın adı, öteki o çağın ilk belgesi. Aynı biçimde KOP 1985’te hayata geçirilmiştir, ama KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı 2011 yılının Haziran ayında faaliyetlerine başlamıştır — proje ile projeyi yürüten kurumun tarihleri farklıdır.

Aynı ayrım GAP’ta da var: proje 1977’de hayata geçirildi, ama başladığı hâliyle kalmadı — sulama ve enerji yatırımlarına yönelik başlayan proje; günümüzde tarım, sanayi, ulaştırma, eğitim, sağlık, kırsal ve kentsel altyapı yatırımlarını da içine alan bölgesel bir kalkınma projesine dönüşmüştür.

GAP; Türkiye’nin güneydoğusundaki su kaynakları ve tarım topraklarını geliştirmek, hidroelektrik enerji üretmek ve sulu tarım yapılan alanları genişletmek amacıyla 1977’de hayata geçirilmiştir.

Sulama ve enerji yatırımlarına yönelik başlayan proje; günümüzde tarım, sanayi, ulaştırma, eğitim, sağlık, kırsal ve kentsel altyapı yatırımlarını da içine alan bölgesel bir kalkınma projesine dönüşmüştür.

Kuruluş amacında dört iş sayılıyor: su kaynaklarını geliştirmek, tarım topraklarını geliştirmek, hidroelektrik enerji üretmek, sulu tarım alanlarını genişletmek. Dördü de suyla ilgilidir — GAP’ı öteki üç projeden ayıran ilk işaret budur.

Tablo üç amaç sütunu veriyor; her düğme bir amacı açıyor ve altta o amacın hedefleri sıralanıyor. Canvasta aynı anda şematik Türkiye kutusunda GAP’ın kapsadığı iller işaretleniyor. Üç amacın ilk ikisi bölgeye özgü (tarım-çevre, turizm-sanayi), üçüncüsü ise dört projede de aynı: beşerî ve kurumsal kapasitenin geliştirilmesi.

GAP Bölgesi, uygulanan kalkınma hamleleri sayesinde ihracat düzeyinde önemli artışlar kaydetmiştir. Bölge ihracatı, 2000 yılında 503 milyon dolar iken 2023 yılında 14 milyar doları geçmiştir. Kaydırağı 2000’den 2023’e çektiğinde çubuk büyüyor ve altta kaç katına çıktığı yazılıyor. İki uç değer ölçülmüştür; aradaki yıllar yalnızca iki uç arasında yürüyen bir gösterge, ara yıl için bir rakam bulunmadığından sayfa da ara yıl için bir değer iddia etmiyor.

DOKAP Türkiye’nin kuzeydoğusundaki doğal kaynakları değerlendirerek yöre insanının yaşam kalitesini yükseltmeyi, bölge içi ve bölgeler arası gelişim farklılıklarını gidermeyi amaçlayan bölgesel bir kalkınma projesidir.

DOKAP Bölgesi, ana geçim kaynakları açısından tarımsal faaliyetlerle ön plana çıkmakta; özellikle çay ve fındık üretiminde ülkede ilk sırada yer almaktadır.

DOKAP Bölgesi, su ürünleri avcılığı ve yetiştiriciliğinde önemli bir potansiyele sahiptir. Bölgede açık deniz avcılığında hamsi, levrek ve çipura; kültür balıkçılığında ise alabalık ön plana çıkmaktadır.

Bölgede özellikle Samsun, Trabzon ve Ordu illeri gıda, ağaç ve mantar ürünleri ile mobilya sanayisinde faaliyet gösteren çok sayıda işletmeye ev sahipliği yapmaktadır.

DOKAP Bölgesi, doğal kaynakları ve yenilenebilir enerji potansiyeli bakımından önemli bir konumdadır. Bölge, Türkiye genelinde üretilen yenilenebilir enerjinin %16,6’sını karşılamaktadır.

Türkiye Turizm Stratejisi 2023 Belgesi’nde DOKAP Bölgesi’nin geliştirilmesine yönelik “Yeşil Yol Projesi” ile Samsun’dan Hopa’ya kadar uzanan, yayla ve doğa turizmini geliştirmeyi amaçlayan bir yayla koridoru açılması önerilmektedir.

DOKAP’ın ayırt edici işaretleri: çay ve fındıkta ülkede ilk sıra, hamsi-levrek-çipura ve alabalık, %16,6 ve Yeşil Yol Projesi. Balıkçılıkta ikili ayrım önemlidir: açık deniz avcılığı hamsi, levrek, çipura; kültür balıkçılığı alabalık.

DAP Türkiye’nin doğusunda tarım ve hayvancılık başta olmak üzere tüm ekonomik ve sosyal sektörleri içine alan, özel sektörün bölgedeki gelişimini destekleyen bir kalkınma projesidir.

DAP Bölgesi, Türkiye’de ekili hâlde bulunan tarım topraklarının %1,4’ünü oluşturmaktadır. Bölgede gelir ve istihdam açısından en büyük pay hayvancılığa aittir.

Bölge; olumsuz iklim koşulları, engebeli arazi yapısı, sektörel çeşitliliğin olmaması vb. nedenlerden dolayı sanayi faaliyetleri açısından yeterince gelişememiş olsa da bölgede gıda sanayi ön planda yer almaktadır.

Gerek yüksek ve eğimli arazi özellikleri gerekse akarsu debilerinin yüksek olması, bölgede hidroelektrik enerji potansiyelini artırmaktadır. Bu kapsamda bölge, elde ettiği %64 oranındaki hidroelektrik enerji ile yenilenebilir enerji üretiminde Türkiye’de ilk sırada yer almaktadır.

DAP Bölgesi, maden çeşitliliği ve maden miktarı yönünden zengin bir arazi yapısına sahiptir. Demir, krom, bakır, linyit, kurşun, çinko, Oltu taşı, barit, kaya tuzu, perlit, pomza, mermer ve altın bu bölgede yer alan önemli madenlere örnek verilebilir.

DAP Bölgesi’nde demir yolu ulaşımı geliştirilmektedir. Ankara-Sivas Yüksek Hızlı Tren (YHT) hattı 2023’te faaliyete başlamıştır. 2017’de hizmete açılan Türkiye-Gürcistan-Azerbaycan (Kars-Tiflis-Bakü) Demir Yolu, bölge için önemli bir ulaşım projesidir.

Bölge; kış turizmi, kültür ve inanç turizmi, termal turizm, eko turizm (yayla turizmi, kuş gözlemi vb.), su sporları (kano, rafting vb.), dağ ve doğa turizmi için elverişlidir.

DAP’ın anahtar sayıları ters yönde çalışır: ekili tarım topraklarının yalnız %1,4’üne sahip, ama hidroelektrikte %64 ile yenilenebilir enerji üretiminde Türkiye’de ilk sırada. Sebebi de şudur: yüksek ve eğimli arazi + yüksek akarsu debisi — tarımı zorlaştıran şey enerji üretimini kolaylaştırıyor.

İki kutu ve aradaki çift ok. Solda arazinin tarıma etkisi, sağda aynı arazinin enerjiye etkisi. Altta neden zıt görünen iki sonucun aslında tek nedenden çıktığı yazıyor.

Tarımsal üretimde büyüme, katma değer artışı ve kırsal kalkınma: bitkisel üretimde katma değer artışının desteklenmesi · et-balık ve arı ürünlerinde katma değerin artırılması · kırsal nüfusun gelir düzeyi ve yaşam kalitesinin iyileştirilmesi.

Turizm ve sanayide ekonomik büyüme: turizm faaliyetlerinin geliştirilmesi ve çeşitlendirilmesi · sanayi, girişimcilik ve AR-GE’nin desteklenmesi.

Beşerî ve kurumsal kapasitenin geliştirilmesi: beşerî kapasiteyi artırmaya yönelik faaliyetler yürütülmesi · dezavantajlı grupların sosyal hayata katılımının artırılması · sosyal ve kültürel hayatın desteklenmesi.

DOKAP’ın birinci amacındaki et-balık ve arı ürünleri ifadesi yalnız DOKAP’ta geçer; DAP’ın karşılığı hayvansal üretimde katma değerin artırılması, KOP’unki hayvansal üretimde verimlilik ve hayvan refahının artırılmasıdır.

Tarımsal üretimde katma değerin artırılması ve kırsal kalkınma: bitkisel üretimin artırılması · hayvansal üretimde katma değerin artırılması · kırsal nüfusun gelir düzeyi ve yaşam kalitesinin iyileştirilmesi.

Sanayi ekosisteminin geliştirilmesi: sanayi, girişimcilik ve AR-GE’nin desteklenmesi.

Beşerî ve kurumsal kapasitenin geliştirilmesi: beşerî kapasiteyi artırmaya yönelik faaliyetler yürütülmesi · dezavantajlı grupların sosyal hayata katılımının artırılması · sosyal ve kültürel hayatın desteklenmesi.

DAP’ın ikinci amacı tek maddeliktir ve adı ötekilerden farklıdır: sanayi ekosisteminin geliştirilmesi. GAP, DOKAP ve KOP’ta ikinci amaç turizm sözcüğünü taşırken DAP’ta taşımaz — DAP’ta turizm ayrı bir madde olarak verilir.

KOP, Konya Kapalı Havzası’nda su ve tarım altyapısının geliştirilmesi amacıyla 1985 yılında hayata geçirilmiştir.

Merkezi Konya’da bulunan KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, 2011 yılının Haziran ayında faaliyetlerine başlamıştır.

Bölge; Türkiye’de yetiştirilen lale, yeşil mercimek, kuru fasulye, nohut, havuç, şeker pancarı, mısır ve buğday ürünlerinde önemli bir paya sahiptir. Sulama olanaklarının artmasıyla bölgede tarımsal ürün çeşitliliğinde ve verimde artış beklenmektedir.

KOP Bölgesi, sanayi faaliyetleri açısından da gelişme eğilimindedir. 25 adet organize sanayi bölgesi ve 57 adet küçük sanayi sitesinin bulunduğu bölgede gıda, metal ürünleri ve mobilya grubu öne çıkan sektörlerdir.

KOP Bölgesi’nde üretilen enerjinin %55’i yenilenebilir enerji kaynaklarından oluşmaktadır. Ayrıca Karaman’da bölgenin ilk enerji verimliliği merkezinin kurulmasına yönelik çalışmalar mevcuttur.

Bölgede ulaşımda önemli çalışmalar yapılmaktadır. Konya’dan Karaman, Ankara, Eskişehir ve İstanbul’a yüksek hızlı tren (YHT) ile ulaşım imkânının bulunması bu duruma örnek verilebilir.

KOP Bölgesi ulusal ve uluslararası turizm anlamında birçok tarihî, kültürel ve doğal mekâna sahiptir. Bu kapsamda bölgede KOP Bölgesi Turizm Master Planı’na uygun olarak çeşitli çalışmalar yürütülmektedir. Görsel örnek Mevlana Türbesi (Konya)dir.

KOP’un ayırt edici işaretleri: Konya Kapalı Havzası, 1985, 2011 Haziran, 25 OSB + 57 küçük sanayi sitesi, %55, Karaman’daki enerji verimliliği merkezi ve KOP Bölgesi Turizm Master Planı. Sekiz ürünlü liste de KOP’a özgüdür — içinde lalenin bulunması onu akılda tutmayı kolaylaştırır.

Her düğme bir projeyi açıyor: şematik Türkiye kutusunda projenin kapsadığı iller işaretleniyor, altında kuruluş amacı, öne çıkan ürün/sektörler ve ilgili sayı yazıyor. Canvasın alt kısmındaki çubuk her projenin kendi yüzdesini gösteriyor — ama bu dört yüzde aynı şeyi ölçmez, çubuğun etiketi bunu her seferinde yazıyor. İl listeleri harita üzerinden çıkarılmıştır; adlar proje idarelerinin kapsadığı illerdir.

Bu ünitenin en çok yanlış yaptıran kısmı yüzdelerdir; dördü de farklı bir şeyi ölçer:

GAP · %91,2 — enerji üretimine yönelik yatırım oranı (2020 itibarıyla 14 hidroelektrik santrali tamamlanmıştır).
DOKAP · %16,6 — Türkiye genelinde üretilen yenilenebilir enerjinin bölgece karşılanan payı.
DAP · %64 — bölgenin elde ettiği hidroelektrik enerji oranı; bu sayede yenilenebilir enerji üretiminde Türkiye’de ilk sıradadır.
KOP · %55 — bölgede üretilen enerjinin yenilenebilir kaynaklardan gelen payı.

Ayrım şu: DOKAP’ın yüzdesinin paydası Türkiye, KOP’unki bölgenin kendi üretimi, GAP’ınki yatırım, DAP’ınki bölgenin hidroelektrik oranı. Bir de %1,4 var ki o enerjiyle ilgili bile değil — DAP’ın ekili tarım topraklarındaki payıdır.

Her satırda bir ifade, sütunlarda dört proje. Her satırda tam bir doğru sütun var; hücreye tıkla, sonra Denetle’ye bas.

Arama kutusuna “hamsi”, “lale”, “1977” ya da “hayvancılık” yazarak süzebilirsin; sütun süzgeciyle yalnız tek bir sütunda da arayabilirsin.

Rastgele bir ifade, bir ürün ya da bir sayı gelir; hangi projeye ait olduğunu seçersin. Yanlışta doğru cevap ve nedeni yazılır.