Kalabalık mı, grup mu?
Durakta otobüs bekleyen on kişi ile bir aile arasındaki fark sosyolojinin en temel ayrımlarından biri. Bu ünitede toplum, kurum, kuruluş, toplumsal grup, toplumsal kategori tanımlarını, kalabalık/yığın ile grubun farkını, grupların 8 özelliği ve 6 işlevini, son olarak altı ölçüte göre on iki grup çeşidini göreceksin.
Bu bölümdeki beş kavram sınavda birbirinin yerine kullanılarak sorulur. Aralarındaki farkı tutan üç ölçüt var: somut mu soyut mu, maddi bir dayanağı var mı ve bir arada bulunmak şart mı.
Sınırları belli bir coğrafyada ortak yaşam kültürü geliştirmiş; tarih, kültür, zihniyet unsurlarında belirli bir ortak payda oluşturmuş ve kendini bulunduğu yere ait hisseden insanlardan meydana gelmiş bir yapıdır.
Toplumda yaşayan bireylerin belli ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla ortaya çıkmış, süreklilik kazanmış, eş güdümlenmiş, onaylanmış yaygın sosyal örüntü, rol ve ilişki yapısıdır.
Bir sosyal grubun ilgili rollerinin yönetmelik, tesis, teknik ve benzeri maddi bir dayanağa bağlı olarak düzenlenmesidir.
Kurumu kuruluştan ayıran kelime “maddi dayanak”tır: kurum bir ilişki yapısı, kuruluş ise o yapının yönetmeliğe ve tesise bağlanmış hâlidir.
Belli bir amaç etrafında toplanmış, üyelerinin karşılıklı ilişkileri sonucu ortaya çıkmış, çok işlevli bireyler topluluğudur. Grup her şeyden önce bir insan birlikteliğine işaret ettiği için somut bir varlığa sahiptir.
Fiziksel olarak bir arada bulunmasalar da ortak birtakım özelliklerine göre insanların gruplandırılması; yaş, eğitim, meslek, sosyal özellikler gibi ölçütlere göre kategorize edilmesi durumudur.
Örnekler: lise son sınıf öğrencileri, kadınlar, memurlar, öğretmenler, sanatçılar.
Rastlantı sonucu bir araya gelmiş, sürekliliği olmayan insan toplulukları grup değildir; bunlar “kalabalık” ya da “yığın” olarak kabul edilir.
Örnekler: konser bileti için sırada bekleyen öğrenciler, durakta otobüs bekleyenler.
Bir öge seç: çizim onu kapsam merdiveninde yerleştirir ve üç ölçütü (bir arada bulunma, süreklilik, maddi dayanak) var/yok olarak işaretler. Toplumdan yığına inildikçe süreklilik ve ortak amaç nasıl kayboluyor, ona dikkat et.
Kurum ≠ kuruluş. Kurum bir sosyal örüntü, rol ve ilişki yapısıdır — ihtiyaçtan doğar, süreklilik kazanır, onaylanmıştır. Kuruluş ise rollerin yönetmelik, tesis, teknik gibi maddi bir dayanağa bağlanmasıdır. Sorunun içinde bina, yönetmelik, tüzük geçiyorsa kuruluş; ihtiyaç, süreklilik, onaylanmışlık geçiyorsa kurum aranıyordur.
İki uyarı vardır: toplumsal grup, toplumsal kategori ile karıştırılmamalıdır; ayrıca rastlantı sonucu bir araya gelmiş, sürekliliği olmayan insan topluluklarıyla da karıştırılmamalıdır. Aşağıdaki üç soru bu iki uyarıyı tek akışa çeviriyor.
Bir örnek seç. Çizim üç ölçütü sırayla yanıtlar — fiziksel olarak bir arada mı? · sürekliliği var mı? · üyeler arasında karşılıklı ilişki ve ortak amaç var mı? — ve altta grup / kategori / yığın kararını verir.
| Ölçüt | Toplumsal grup | Toplumsal kategori | Kalabalık / yığın |
|---|---|---|---|
| Bir arada bulunma | Var (insan birlikteliği) | Şart değil | Var ama rastlantı sonucu |
| Süreklilik | Var | Özellik ortak, ilişki yok | Yok |
| Ortak amaç | Var | Yok | Yok |
| Karşılıklı ilişki | Var | Yok | Yok |
| Varlık biçimi | Somut | Ölçüte göre gruplandırma | Geçici topluluk |
| Örnek | Aile, arkadaş grubu, banka çalışanları | Lise son sınıf öğrencileri, kadınlar, memurlar, öğretmenler, sanatçılar | Konser bileti için sırada bekleyenler, durakta otobüs bekleyenler |
“Bir arada olmak” tek başına grup yapmaz, “ayrı olmak” da kategori olmayı engellemez. Durakta bekleyenler yan yanadır ama gruptur denemez — rastlantı sonucu toplanmışlardır ve sürekliliği yoktur. Öğretmenler hiç bir araya gelmeden toplumsal kategoridir — fiziksel olarak bir arada bulunmasalar da ortak özelliğe göre gruplandırılmışlardır. Karar verirken önce süreklilik ve ortak amaç aranır.
Üyeleri arasında belirli ilişkiler bulunan, belli bir sürekliliği olan insan toplulukları toplumsal grupları oluşturur. Özellikler grubun kendisini, işlevler ise üyesine ne sağladığını anlatır — sınavda ikisi karıştırılarak sorulur.
On dört maddenin hepsi tek tabloda. Kutuya “ihtiyaç” yaz: hem özelliklerden hem işlevlerden satır gelir — ikisinin farkını tam da burada gör. Özellik grubun kendisini tanımlar, işlev grubun üyesine sağladığı şeydir.
“En az iki kişi” hem grubun hem toplumsal olayın ölçütüdür. Toplumsal grup en az iki kişiden oluşur; toplumsal olay da en az iki kişiyi ilgilendirir. Bu iki cümle birbirinin yerine kullanılamaz: biri topluluğun büyüklüğünü, öteki olayın kapsamını söyler. İkinci tuzak: iş bölümü ve yaptırım özellik listesinde geçer, işlev listesinde değil; güç ve sosyal kimlik ise işlev listesindedir.
Gruplar ilişki biçimine, kuruluş biçimine, büyüklüğüne, dayanışma türüne, süresine ve katılım biçimine göre ikişer kutba ayrılır. Aynı grup birden çok ölçütte yer alabilir: aile hem birincil hem küçük hem uzun süreli bir gruptur.
Bir ölçüt seç: o ölçütün iki kutbu yan yana çizilir, altına ayırt edici cümle ve örnek yazılır. Aradaki çift yönlü ok, kutupların aynı ölçütün iki ucu olduğunu gösterir — birbirinin zıddı değil, aynı sorunun iki cevabıdırlar.
Kutuya “aile”, “banka”, “köy” ya da bir ölçüt adı yaz. Sınav tekrarında bu tablo, on iki tanımı tek ekranda tarar.
Cemaat kavramıyla modern endüstri toplumları öncesinde görülen, kişisel ve samimi ilişkilere dayanan yapılar ifade edilir. Topluluklar genellikle coğrafi anlamda yakın ve bağlantılı yaşarlar, benzer özelliklere sahip bireylerden oluşurlar. Köy ve mahalle grupları örnektir.
Cemiyet kavramıyla modern endüstriyel toplumlardaki resmî, geçici, rasyonelliğe sahip yapılar ifade edilir. Daha çok kent gruplarını yansıtır, geniş bir coğrafi alana yayılmıştır ve genellikle farklı köken, sosyal sınıf ve kültürel çeşitlilik barındırır.
“Uzun süreli grup” üyelerin uzun yaşamasıyla ilgili değildir. Tanım şudur: varlığı, kendini oluşturan üyelerinin varlığından daha uzun süren gruplar. Bu yüzden hastaneler ve uzun ömürlü firmalar örnek verilir — kurum devam eder, çalışanlar değişir. İkinci tuzak: informel = köy halkı (ahlak, örf, âdet, gelenek), formel = banka çalışanları (kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge, sözleşme). Üçüncüsü: cinsiyet, dil ve etnik gruplar istek dışı gruplardır; spor kulübü ya da kursa katılım isteğe bağlıdır.
Otobüs beklerken yanındaki on kişi grup değildir: rastlantı sonucu bir aradasınız ve sürekliliğiniz yok. Buna doğrudan “kalabalık ya da yığın” denir.
Ailen birincil gruptur: yakınlık ve yüz yüze etkileşim, yoğun duygusal bağ, birbiriniz hakkında geniş bilgi ve güçlü özdeşleşme. Genellikle uzun sürelidir.
Münazara kulübüne kendi isteğinle yazıldıysan bu isteğe bağlı gruptur. Örnek de aynı mantıkta: bir spor kulübüne ya da bir kursa katılım.
“Lise son sınıf öğrencileri” bir toplumsal kategoridir — Türkiye’deki bütün 12. sınıflar hiç tanışmadan aynı ölçüte göre gruplanmıştır. Ama senin sınıfın gruptur: süreklilik, ortak kural ve iş bölümü var.
Teneffüste kantin kuyruğu yığındır; ama her gün aynı masaya oturan beş kişi küçük gruptur: yüz yüze ilişki var, iş bölümü çeşitlenmemiş.
Bahar şenliği için kurulan, şenlik bitince dağılan komite kısa süreli gruptur: örneği bir kampanya için bir araya gelen ve görev tamamlandığında dağılan grup.
Okul takımına girerken imzaladığın taahhüt, takımı formel gruba yaklaştırır: ilişkileri yönetmelik ve sözleşmeler düzenler. Mahalle maçı ise informeldir: kuralı örf ve âdet koyar.
Bir takımın parçası olmak sosyal kimlik kazandırır ve ait olma ihtiyacını karşılar — ikisi de grup işlevleri listesinde geçiyor.
Yazın gittiğin köyde herkesin birbirini tanıması cemaat; şehirde apartmandaki komşuları tanımaman cemiyet. Fark kişisel-samimi ilişki ile resmî ve rasyonel ilişki arasındadır.
46 soruluk test · toplum, kurum, kuruluş, toplumsal grup ve kategori tanımları, kalabalık-yığın ayrımı, grupların özellik ve işlevleri, altı ölçüte göre on iki grup çeşidi
Sınırları belli bir coğrafyada ortak yaşam kültürü geliştirmiş; tarih, kültür, zihniyet unsurlarında ortak payda oluşturmuş ve kendini bulunduğu yere ait hisseden insanlardan meydana gelmiş yapıdır.
Kurum: bireylerin belli ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla ortaya çıkmış, süreklilik kazanmış, eş güdümlenmiş, onaylanmış yaygın sosyal örüntü, rol ve ilişki yapısı. Kuruluş: bir sosyal grubun ilgili rollerinin yönetmelik, tesis, teknik gibi maddi bir dayanağa bağlı olarak düzenlenmesi.
Grup: belli bir amaç etrafında toplanmış, karşılıklı ilişkiler sonucu ortaya çıkmış, çok işlevli, somut bireyler topluluğu. Kategori: fiziksel olarak bir arada bulunmasalar da yaş, eğitim, meslek gibi ölçütlere göre gruplandırma. Kalabalık/yığın: rastlantı sonucu bir araya gelmiş, sürekliliği olmayan topluluk.
Bir ihtiyacı karşılamaya yöneliktir · üyeleri arasında iş bölümü vardır · ortak değer ve kuralları vardır · sürekliliğe sahiptir · en az iki kişiden oluşur · üyeleri biz duygusuna sahiptir · belli bir amacı vardır · üyeleri üzerinde belli bir yaptırımı vardır.
İlişki kurma ihtiyacını karşılar · ait olma ihtiyacını karşılar · üyelerine güç sağlar · üyelerine sosyal kimlik kazandırır · güvenlik sağlar · bireylerin benzerleriyle birlikte olmasını sağlar.
Birincil: yakınlık, yüz yüze etkileşim, yoğun duygusal bağ, geniş bilgi, güçlü özdeşleşme, genellikle uzun süreli — aile, arkadaşlık grupları. İkincil: kişisel olmayan ilişki, belli bir konu üzerinde etkileşim, zayıf özdeşleşme, genellikle kısa süreli — fabrika, devlet kuruluşu çalışanları. İnformel: ahlak, örf, âdet, gelenek — köy halkı. Formel: kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge, sözleşme — banka çalışanları.
Büyük: üye sayısı fazla, kural ve iş bölümü yoğun — şehirde yaşayanlar, milletler. Küçük: üye sayısı az, yüz yüze ilişki, iş bölümü çeşitlenmemiş — arkadaşlık grupları. Cemaat: endüstri öncesi, kişisel ve samimi ilişkiler, coğrafi yakınlık, benzer bireyler — köy ve mahalle grupları. Cemiyet: modern endüstriyel, resmî, geçici, rasyonel, geniş alan, kültürel çeşitlilik — kent grupları.
Uzun süreli: varlığı üyelerinin varlığından daha uzun süren gruplar — hastaneler, uzun ömürlü firmalar. Kısa süreli: geçici gruplar — bir kampanya için bir araya gelip görev bitince dağılanlar. İsteğe bağlı: bireyin kendi iradesiyle katıldığı — spor kulübü, kurs. İstek dışı: bireyin seçim hakkı olmaksızın üyesi olduğu — cinsiyet, dil ve etnik gruplar.
Örnek verildiğinde önce süreklilik ve ortak amaç aranır: ikisi de yoksa yığın, bir arada olmak şart değilse ve yalnız ortak özellik varsa kategori, ikisi de varsa grup. Grup çıktıysa altı ölçütün her biri ayrı ayrı sorulabilir; bir grup aynı anda birçok ölçütte yer alır.