Piramidin şekli ülkeyi anlatır
Tabanı geniş bir piramit ile ortası şişkin bir piramit iki ayrı ülke demektir. Bu ünitede tabaka ve tabakalaşma, üç ülke tipinin piramit biçimi, kapalı / yarı kapalı / açık tabakalaşma tipleri (kölelik, kast, zümre, Osmanlı, sınıf), Türkiye’de ve dünyada tabakalaşma, son olarak beş hareketlilik türü var.
Toplumlarda benzer avantaj ve dezavantajlara sahip grupları ifade eder. Her toplum farklı tabakalardan oluşmaktadır. Gelir, eğitim, yaş, cinsiyet, din, etnik köken gibi faktörler toplumsal tabakaların ortaya çıkmasında etkilidir.
Sosyoloji; tabakaları yaratan ve yaygınlaştıran toplumsal etkenlerin neler olduğuna ve tabaka üyeleri arasında ne tür etkileşimler yarattığına odaklanır.
Toplumu oluşturan birey ve grupların gelir, servet, iktidar, makam, konut, hayat tarzı, tüketim alışkanlıkları gibi ölçütlerle hiyerarşik olarak sıralanmasıdır.
Toplumların tabakalaşma yapısı, toplumsal tabakalaşma piramidi ile daha kolay açıklanabilir: alt tabaka, orta tabaka ve üst tabaka olmak üzere üç temel toplumsal tabaka vardır.
Tabaka ile tabakalaşma aynı kelime değildir. Tabaka bir gruptur — benzer avantaj ve dezavantaja sahip olanlar. Tabakalaşma ise bir işlemdir — bu grupların ölçütlere göre hiyerarşik olarak sıralanması. Soruda “sıralanma” geçiyorsa tabakalaşma, “benzer avantaj ve dezavantaja sahip grup” geçiyorsa tabaka aranıyordur.
Toplumların gelişmişlik düzeyine göre gelişmemiş, gelişmekte olan ve gelişmiş ülkelerin tabaka yapıları birbirinden farklıdır. Farkı yaratan tek şey orta tabakanın genişliğidir — ve orta tabaka genişledikçe eşitsizlik azalır.
Kaydırağı sola çektiğinde az gelişmiş ülke piramidi çıkar: taban geniş ve kalabalık, tepe çok dar. Sağa çektiğinde gelişmiş ülke piramidi çıkar: alt ve üst uç sivri, ortası şişkin. Ortada gelişmekte olan ülke var. Sağdaki üç ölçüt — eşitsizlik, kişi başına düşen millî gelir, yaşam standardı — kaydırakla birlikte değişir.
Toplum nüfusunun yoksul kesimleri piramidin tabanı gibi geniş bir alanı kaplar ve kalabalıktır. Orta tabaka nüfusu alt tabakaya göre daha dar bir alanı kaplar. Üst tabaka piramidin tepe kısmını ifade eder ve nüfusun çok az bir kısmı burada yer alır.
Bu toplumlarda sosyal ve ekonomik eşitsizlikler fazladır; kişi başına düşen millî gelir ve yaşam standardı düşüktür.
Alt tabaka yine en fazla nüfusu barındıran tabakadır, ancak orta tabaka nüfusu az gelişmiş ülkelere göre daha geniş bir yer tutar.
Orta tabakanın genişlemesi; eşitsizliklerin daha az, millî gelirin ve yaşam standartlarının daha yüksek olduğunun göstergesidir.
Piramidin alt ve üst ucu sivri, ortası şişkindir. Bu, çok zengin ve çok yoksul olanların oranının az olduğunu, nüfusun büyük kısmının orta gelir düzeyinde bulunduğunu gösterir.
Sanayileşmiş toplumları ifade eden bu yapıya sahip ülkelerde millî gelir ve yaşam standartları yüksektir.
Tabakalaşma tiplerini ayıran tek ölçüt var: tabakalar arasında geçiş mümkün mü? Kapalıda geçiş yok, yarı kapalıda bir dereceye kadar var, açıkta her zaman mümkün.
Bir tabakalaşma tipi seç: çizim tabakaları üst üste koyar ve aralarındaki geçiş kapılarını gösterir. Kapalı tiplerde kapı çizilmez, yarı kapalıda kesikli, açıkta düz ve çift yönlü ok çıkar. Altta o tipin üyelik ölçütü ve geçiş kuralı yazar.
Leonard Hobhouse köleyi “Hukuka ve göreneğe göre bir başkasının malı olan kimse, en uç örnekleriyle, hiçbir hakka sahip olmayan tam bir meta.” ifadeleriyle tanımlamıştır. Ekonomik bir temele dayanan kölelik, bir çalışma ve çalıştırma sistemidir.
İnsanlar savaşta esir düşmek, suç işlemek veya borcunu ödeyememek gibi sebeplerle köleleştirilmiştir. Birleşmiş Milletlere üye birçok ülkenin 1948 yılında imzaladığı İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, köleliğin her biçimini yasaklamıştır.
Dine ve iş bölümüne dayanan bir tabakalaşma biçimidir. Kasta üyelik doğumla başlar; her birey ömrü boyunca doğduğu kastta kalır ve ailesinin yaptığı işi yapmak zorundadır. Kimse kast dışından biriyle evlenemez.
Hindistan’da dört ana grup: brahmanlar (din adamları), ksatriyalar (savaşçı ve politikacılar), vaisyalar (tüccar ve esnaflar), sudralar (işçiler). Bunların dışında kast sisteminin dışında yer alan, toplumdan tamamen dışlanan, yerleşim yerlerinin dışında yaşayan paryalar (dokunulmazlar) vardır. Kast sistemi 1949’da yasal olarak kaldırılmış olsa da fiilen ortadan kalkmamıştır.
Farklı gruplar arasında karşılıklı hak ve sorumluluklar üzerinde kurulmuş bir sistemdir. Orta Çağ Avrupası’nda üç temel zümre grubu vardır: birinci en üstte krala bağlı asiller, toprak sahipleri ve derebeyleri; ikinci kiliseye bağlı din adamları ve şövalyeler; üçüncü ise büyük çoğunluğu toprak sahipleri için çalışan köylüler, zanaatkârlar, küçük ticaret erbabı ve alt düzeydeki din adamları.
Kast ve kölelikten farkı: evlilik yoluyla veya bireysel olarak toplumda güven kazanan bir kişinin tabakalar arasında geçiş yapabilmesi bir dereceye kadar olanaklıdır.
Osmanlı toplumunda Avrupa’da olduğu gibi kategorik olarak ayrışmış bir zümreler sisteminin olmadığı görülür. Temelde iki tabaka vardır: yöneticiler (askerî zümre) ve yönetilenler (reaya). Yönetici sınıfın dışında kalan geniş halk kitlelerine reaya adı verilmiştir.
Yönetici-reaya ayrımının sınırları hukuki olarak keskin bir biçimde çizilmemiştir; reayaya mensup kişiler yetenek ve eğitimlerine bağlı olarak yönetici tabakaya dâhil olabilmişlerdir.
Modern toplumlarda üst, orta ve alt sınıf olarak ayrılan üçlü bir tabakalaşma sistemi vardır. Sınıf sisteminde tabakalar arasında geçişi engelleyen yasa, dinî kural veya kültürel normlar yoktur; sınıflar arasında geçiş her zaman mümkündür.
Üst sınıf: üretim araçlarına sahip işverenler, şirket sahipleri, üst düzey yöneticiler, büyük toprak sahipleri. Orta sınıf: yönetici, öğretmen, mühendis, doktor, avukat gibi çalışanlar. Alt sınıf: emek güçlerini ücret karşılığında satan işçiler, geçimlik üretim yapan köylüler, garson, aşçı, berber, şoför, hemşire, temizlikçi gibi hizmet sektörü çalışanları.
Kast sistemi “kaldırıldı” demek yanlış olur. Doğrusu tam olarak şudur: 1949’da yasal olarak kaldırılmış olsa da fiilen ortadan kalkmamıştır. Aynı şekilde kölelik 1948 İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ile her biçimiyle yasaklanmıştır — iki tarih ve iki ayrı fiil karıştırılmamalı: 1948 yasaklama, 1949 kaldırma.
Sütun süzgeciyle yalnız bir sütunda arama yapabilirsin: örneğin Tip'i seçip “kapalı” yaz.
Genel olarak değerlendirildiğinde, Türkiye’de tarihsel süreçte tabakalaşmada belirleyici olan unsurun özgür-köle ayrımı, kastlar, feodalite ve zümreler, işçi-işveren ayrımına dayalı sınıf keskinliği olduğu söylenemez. Osmanlı Devleti de kendisinden önceki Türk devletleri gibi Müslüman-gayrimüslim ayrımı yapmaksızın halkı yönetici sınıf ve reaya olmak üzere ikiye ayırmıştır.
1960 sonrasında sanayileşme hamleleri ile modern/endüstriyel toplumlarda olduğu gibi gelişmekte olan Türkiye’nin de açık toplum yapısına doğru evrildiği, yani toplumsal tabakalar arasındaki hareketliliğin kapalı toplumlardan daha yüksek düzeyde gerçekleştiği söylenebilir.
Günümüz Türkiye’sinde açık sınıf tabakalaşması görülür. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte Osmanlı toplumuna özgü tabakalaşma sistemi yerini açık sınıf tabakalaşmasına bırakmıştır. Cumhuriyetle başlayan sanayileşme hareketi sosyal sınıflara zemin hazırlamıştır.
Cumhuriyet kurulurken keskin bir tabakalaşma ve tabakalar arası rekabet yerine iş bölümü ve bütünleşme hedeflenmiştir. Ancak 1950 yılından itibaren sermaye birikiminin artması ve köyden kente göç gibi faktörler alt, orta ve üst tabakaları belirgin hâle getirmiştir.
Dünya genelinde ülkeler ve bireyler arasındaki eşitsizlikleri ifade etmek için kullanılır. Küresel eşitsizlikler beslenme düzeyi, sağlık hizmeti, eğitim olanağı, genel ağa ve temiz su kaynaklarına erişim gibi birçok alanda yaşanmaktadır.
“Türkiye Cumhuriyeti halkını ayrı ayrı sınıflardan oluşmuş değil fakat kişisel ve sosyal hayat için iş bölümü itibariyle çeşitli mesleklere ayrılmış bir toplum olarak görmek esas prensiplerimizdendi.” — Mustafa Kemal Atatürk
Şerit üzerinde bir dönem seç: altta o dönemin tabakalaşma yapısı ve onu değiştiren etken yazar. Şeridin tamamı tek bir yönü anlatıyor: keskin olmayan ikili yapıdan açık sınıf tabakalaşmasına.
Bireylerin tabakalar arasında veya aynı tabaka içinde yer değiştirmesine toplumsal hareketlilik denir. İki ana tür (dikey ve yatay) ve bunların dışında üç tür daha (kuşaklar arası, kuşak içi, yapısal) verir.
Solda üç tabakalı piramit var. Bir örnek seçtiğinde hareketin oku piramidin üzerine çizilir: yukarı ok yükselme, aşağı ok düşme, yatay ok aynı tabaka içinde yer değiştirme. Ayırt edici soru tek: gelir, statü, saygınlık ve hayat tarzında önemli bir değişiklik var mı? Varsa dikey, yoksa yatay.
Bireyin bir toplumsal tabakadan diğerine yükselmesi ya da düşmesidir. Gelir ve statü durumunda önemli bir değişiklik yaşanır.
Yukarı doğru: bir bakkalın işlerini büyüterek bir market zinciri sahibi olması. Aşağı doğru: iflas eden bir iş insanının başka bir iş yerinde ücretli olarak çalışmaya başlaması.
Bireyin statüsünde, gelir durumunda, saygınlığında, hayat tarzında önemli değişiklikler olmaksızın iş, meslek ya da coğrafi konumda gerçekleşen değişikliklerdir.
Örnekler: bir öğretmenin başka bir okula tayin olması, bir yargıcın emekli olup avukatlığa başlaması, bir esnafın bakkalını kapatıp manav açması.
Ebeveynlerin tabakalaşma sistemindeki yeri ile çocuklarının yeri arasındaki farktır. Ebeveyninden daha üst konumlara yükselmiş çocuklar yukarıya doğru, daha alt konumlara düşenler ise aşağı doğru kuşaklar arası hareketlilik göstermiştir.
Bir kişinin hayatı boyunca tabakalar arasında aşağıya ve yukarıya doğru hareketini gösterir. Karşılaştırma ebeveynle değil, kişinin kendi geçmişiyle yapılır.
Toplumsal yapıda meydana gelen değişmelerin, bireylerin tabakalaşma sistemi içindeki konumlarını etkilemesi olarak betimlenir. Örneğin siyasi ve ekonomik sistem değişiklikleri, savaş, devrim gibi büyük çaplı değişiklikler bireylerin tabakalarında değişikliklere yol açabilir.
Diğer hareketlilik türleri bireysel hareketlilikle ilgilidir; yapısal hareketlilik ise bireyin kendi çabasından bağımsızdır.
Yargıcın emekli olup avukat olması yatay hareketliliktir. Meslek değişti ama statüde, gelirde, saygınlıkta ve hayat tarzında önemli bir değişiklik yok. “Meslek değişmişse dikeydir” diye ezberlenirse bu soru kaybedilir. İkinci tuzak: kuşaklar arası karşılaştırma ebeveyn ile çocuk arasında, kuşak içi ise kişinin kendi hayatı içindedir.
Her hücreye tıkla: boş → ✓ → ✗ → boş, sonra Denetle. Sütunlar: dikey mi, yatay mı, gelir ve statüde önemli değişiklik var mı, bireysel mi.
Mahallenin bakkalı ikinci, sonra üçüncü şubeyi açıp market zinciri kurarsa bu yukarı doğru dikey hareketliliktir. Ölçüt: gelir ve statüde önemli değişiklik.
Sevdiğin öğretmenin başka bir okula gitmesi seni üzebilir ama sosyolojik olarak yatay hareketliliktir: coğrafi konum değişti, statü, gelir ve saygınlık değişmedi.
Deden çiftçi, baban öğretmen, sen mühendis olacaksan bu yukarıya doğru kuşaklar arası hareketliliktir: karşılaştırma ebeveynin tabakadaki yeri ile senin yerin arasında.
Bir kişinin önce işçi, sonra ustabaşı, sonra atölye sahibi olması kuşak içi hareketliliktir: karşılaştırma kendi geçmişiyle yapılır, ebeveyniyle değil.
Büyük çaplı bir olayın bütün bir bölgenin konumunu değiştirmesi yapısal hareketliliktir. Siyasi ve ekonomik sistem değişikliği, savaş, devrim gibi örnekler verilir; ortak nokta bireysel çabadan bağımsız olması.
Aynı sınıfta çok farklı imkânlar görüyorsan bu tabaka farkıdır: benzer avantaj ve dezavantaja sahip gruplar. Ölçüt yalnız gelir değil; eğitim, yaş, cinsiyet, din, etnik köken de sayılır.
Dünyada bazı öğrencilerin genel ağa ve temiz suya erişememesi küresel tabakalaşmanın tanımına giriyor: eşitsizlik beslenme, sağlık, eğitim, genel ağ ve temiz su alanlarında yaşanıyor.
Tarihte gördüğün asiller, din adamları ve köylüler üçlüsü sosyolojide zümre sistemi diye geçiyor ve yarı kapalıdır: evlilik ya da güven kazanma yoluyla bir dereceye kadar geçiş olanaklı.
Bugün Türkiye’de bölüm seçebiliyor olman açık sınıf tabakalaşmasının sonucu: tabakalar arasında geçişi engelleyen yasa, dinî kural veya kültürel norm yoktur. Kast sisteminde bu tercih hiç yapılamazdı.
50 soruluk test · tabaka ve tabakalaşma, üç ülke tipinin piramidi, kölelik-kast-zümre-Osmanlı-sınıf sistemleri, Türkiye’de ve dünyada tabakalaşma, dikey-yatay-kuşaklar arası-kuşak içi-yapısal hareketlilik
Tabaka: toplumlarda benzer avantaj ve dezavantajlara sahip gruplar; ortaya çıkışında gelir, eğitim, yaş, cinsiyet, din, etnik köken etkilidir. Tabakalaşma: birey ve grupların gelir, servet, iktidar, makam, konut, hayat tarzı, tüketim alışkanlıkları gibi ölçütlerle hiyerarşik olarak sıralanması. Üç temel tabaka: alt, orta, üst.
Az gelişmiş: taban geniş ve kalabalık, tepe çok dar; eşitsizlikler fazla, kişi başına millî gelir ve yaşam standardı düşük. Gelişmekte olan: alt tabaka yine en kalabalık ama orta tabaka daha geniş. Gelişmiş: alt ve üst uç sivri, ortası şişkin; millî gelir ve yaşam standartları yüksek, sanayileşmiş toplumlar.
Kölelik: Hobhouse’un tanımıyla köle, hukuka ve göreneğe göre bir başkasının malı; ekonomik temele dayanan bir çalışma ve çalıştırma sistemi. Sebepler: savaşta esir düşmek, suç işlemek, borcu ödeyememek. 1948 İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi köleliğin her biçimini yasakladı. Kast: dine ve iş bölümüne dayanır; üyelik doğumla başlar, kast dışı evlilik yasaktır. Dört grup: brahmanlar, ksatriyalar, vaisyalar, sudralar; dışında paryalar. 1949’da yasal olarak kaldırıldı ama fiilen ortadan kalkmadı.
Zümre sistemi: karşılıklı hak ve sorumluluklar üzerine kurulu; Orta Çağ Avrupası’nda asiller-toprak sahipleri-derebeyleri, din adamları ve şövalyeler, köylüler-zanaatkârlar-küçük tüccarlar-alt düzey din adamları. Geçiş evlilik ya da güven kazanma yoluyla bir dereceye kadar olanaklı. Osmanlı: yöneticiler (askerî zümre) ve yönetilenler (reaya); sınırlar hukuki olarak keskin değildir, reaya yetenek ve eğitimle yönetici tabakaya geçebilir.
Modern toplumlarda üst, orta ve alt sınıf. Üst: üretim araçlarına sahip işverenler, şirket sahipleri, üst düzey yöneticiler, büyük toprak sahipleri. Orta: yönetici, öğretmen, mühendis, doktor, avukat. Alt: işçiler, geçimlik üretim yapan köylüler, garson, aşçı, berber, şoför, hemşire, temizlikçi. Geçişi engelleyen yasa, dinî kural veya kültürel norm yoktur.
Türkiye’de belirleyici unsur özgür-köle, kast, feodalite, zümre ya da keskin sınıf ayrımı değildir. Osmanlı Müslüman-gayrimüslim ayrımı yapmaksızın yönetici sınıf ve reaya ayrımını kullandı. 1960 sonrası sanayileşme ile açık toplum yapısına evrilme; Cumhuriyetle açık sınıf tabakalaşmasına geçiş; 1950’den itibaren sermaye birikimi ve köyden kente göç tabakaları belirginleştirdi. Küresel tabakalaşma: beslenme, sağlık, eğitim, genel ağ ve temiz suya erişim eşitsizlikleri.
Dikey: tabakadan tabakaya yükselme ya da düşme; gelir ve statüde önemli değişiklik (bakkal → market zinciri; iflas eden iş insanı → ücretli çalışan). Yatay: statü, gelir, saygınlık ve hayat tarzında önemli değişiklik olmaksızın iş, meslek ya da coğrafi konum değişikliği (tayin olan öğretmen, avukatlığa başlayan yargıç, manav açan bakkal).
Kuşaklar arası: ebeveynin tabakadaki yeri ile çocuğun yeri arasındaki fark. Kuşak içi: bir kişinin hayatı boyunca aşağı ve yukarı hareketi. Yapısal: toplumsal yapıdaki değişmelerin bireylerin konumunu etkilemesi — siyasi ve ekonomik sistem değişiklikleri, savaş, devrim. İlk dördü bireysel, sonuncusu yapısaldır.
Gelir ve statüde önemli değişiklik varsa → dikey, yoksa → yatay. Ebeveynle karşılaştırma → kuşaklar arası, kendi geçmişiyle → kuşak içi, savaş/devrim/sistem değişikliği → yapısal. Doğumla üyelik + kast dışı evlilik yasağı → kast, karşılıklı hak ve sorumluluk + sınırlı geçiş → zümre, geçişi engelleyen kural yok → sınıf.