Yarışmak da, uzlaşmak da bir etkileşim
İkisi de aynı listede. Bu ünitede toplumun iskeleti var: toplumsal yapı ve makro-mikro analiz, yapıyı belirleyen sekiz faktör, yapıyı oluşturan beş unsur (köy, kent, metropol, kozmopolit kent, millet) ve toplumsal sekiz etkileşim tipi. En çok karışan üçlü: değiş tokuş ↔ baskı ↔ uyarlama.
Toplumsal yapı; toplumu oluşturan aile, din, eğitim, siyaset, hukuk, ekonomi gibi kurumlar ile bu kurumların düzenlediği ilişki kalıpları ve etkileşim biçimlerinin tümüdür.
Toplumsal yapıyı oluşturan parçaların, toplumda yerine getirdiği görevlerin o toplum için işlevsel olması önemlidir. Bu işlevler toplumsal yapının devamlılığını sağlamada önemlidir.
Toplumsal kurumlar arasında ilişki ve karşılıklı bağımlılık toplumsal yapı için önemlidir. Bu kurumlar belli statüler ve belli davranış kalıpları ile toplumsal ilişkileri düzenler. Örneğin aile kurumunda bireylerin statüleri ve statülerinin gerektirdiği roller tanımlanmıştır; aynı durum diğer kurumlar için de geçerlidir.
Toplumsal yapıyı oluşturan unsurlara geniş bir pencereden bakılır. Örneğin bir ekonomik sistem, siyasi rejim veya kültürün toplumsal yapıyla etkileşimi makro sosyolojinin alanına girer.
Daha küçük grupların iç işleyişine ve o gruptaki bireylerin ilişkilerine odaklanılır. Bu grup aile, arkadaş grubu ya da şirket, okul gibi bir kuruluş olabilir. Bireylerin statü ve rollerinden doğan davranış biçimleri mikro sosyolojinin konuları arasındadır.
Bir araştırma konusu seç: çizim onu geniş pencere (makro) ya da yakın plan (mikro) çerçevesine yerleştirir ve hangi ölçüte göre oraya düştüğünü yazar. Ayırt edici soru basittir: bakılan şey bir sistem mi, yoksa bir grubun iç işleyişi mi?
Belirli bir toplumun siyasi ve ekonomik örgütlenmesinin yapısı, coğrafi özellikleri, teknolojisi, eğitim planlaması, nüfus yapısı (demografi), kültürü, ahlak ve hukuk kuralları toplumsal yapıyı belirleyen temel değişkenlerdir. Bu değişkenler karşılıklı etkileşim hâlindedir.
Bir toplum denizle çevrili bir coğrafi bölgede bulunuyorsa burada ekonomik faaliyetler balıkçılıkta yoğunlaşabilir. Yani coğrafya doğrudan ekonomiyi, ekonomi de yapının kalanını etkiler. Sosyologlar genellikle tüm faktörleri karşılıklı etkileşimleri temelinde ele alır; ancak bazılarını daha etkili bulup kuramlarını ona göre biçimlendirebilirler.
Sekiz faktör bir halka üzerinde duruyor. Bir tanesini seçtiğinde ondan diğerlerine giden bağlar aydınlanır — çünkü vurgu tam olarak bu: değişkenler karşılıklı etkileşim hâlindedir. Altta o faktörün yapıyı nasıl değiştirdiğine dair somut bir örnek yazar.
Günümüzde üretimi tarım ve hayvancılığa dayanan, nüfusu az olan yerleşim yerlerine köy denir. Köyler üretim biçimi ve ilişkilerinin yanında bir hayat tarzı olarak da bazı özelliklere sahiptir.
Modern kentler Sanayi Devrimi’nden sonra tarım yerine fabrika üretiminin ve ticaretin yaygınlaşması sonucu oluşmuştur. Sanayi toplumunun ekonomik değerleri insan hayatını bütünüyle değiştirmiştir. Kentler köylere göre daha geniş bir coğrafi bölgede konumlanmasına rağmen artan nüfus kent merkezinin dışına taşmış ve banliyöler ortaya çıkmıştır.
Yoğun nüfuslu kentlerin çevresine, bu kentlere bağlı daha az nüfuslu bölgelerin eklenmesiyle metropoller ortaya çıkmıştır. Daha az nüfuslu bölgeler kendi belediye hizmetlerini metropole bağlı olarak yürütür. Metropoller hem ekonomik olarak hem de kültür, sanat, bilim gibi alanlarda kentlerden daha gelişmiş, kültürel çeşitliliğin kentlere göre daha fazla olduğu yerleşim birimleridir.
İstanbul birçok ilçeye sahip bir metropoldür ve nüfusu birçok ülkenin nüfusunu geçtiği, komşu şehirlerle birleşmeye başladığı için bazen megapol olarak da adlandırılır. Ankara, İzmir, Adana, Bursa Türkiye’nin metropollerine örnektir.
Geniş metropol alanları genellikle belli bir merkez kentten ve çok sayıda alt-kentten oluşur. Örnek: Japonya’nın başkenti ve dünyanın en büyük metropol şehri olan 34 milyon nüfuslu Tokyo’nun şehir merkezinde 12,5 milyon insan yaşar; nüfusun kalanı alt-kentlerdedir.
Farklı kültüre, dile, inanca sahip insanların bir arada yaşadığı kentlere kozmopolit kent denir. Bu kentler metropoller kadar büyük ve yoğun nüfuslu olmak zorunda değildir. Ancak bir kent hem metropol hem kozmopolit olabilir.
Örnek: İstanbul kozmopolit bir metropolken, Hatay metropol olmamasına rağmen kozmopolit bir kenttir.
Millet kavramı günümüzde devlet kavramıyla birlikte kullanılır ve ulus-devlet kavramı modern toplumlara aittir. Millet ve ulus-devlet kuramcılar açısından her zaman tartışmalı kavramlardır.
Bazı kuramcılar milleti, sınırları çizilmiş bir toprak parçası üzerinde uzun süre yaşayan; ortak dil, din, kültür ve tarihe sahip insanların siyasal kimlikleri olarak tanımlar. Bazı kuramcılara göre ise aynı toprak parçası üzerinde yaşamayan ancak kendini bir millî kimlikle tanımlayan insanlar vardır. Aidiyet duygusu, somut ve fiziksel durumlarla değil ortak geçmiş gibi manevi durumlarla ilişkilidir.
Günümüz toplumlarını tanımlamak için kullanılan kavramlardan biri de sanayi sonrası anlamına gelen postendüstriyel toplumdur. Robot teknolojileri ve otomasyonun gelişimi ile işçi sayısı azalmış; bilgi, yazılım ve dijital teknolojiler sanayinin önüne geçmiştir.
Aynı ölçütü seç: çizim köyün ve kentin o ölçütteki hâlini yan yana koyar. Sekiz ölçütün her biri “temel özellikler” listesinden alınmıştır; ikisinin de karşılığı olduğu için ölçüt ölçüt karşılaştırılabiliyor.
Sütun süzgecinden Yerleşim'i seçip “köy” ya da “kent” yazarak tek listeyi görebilirsin.
Metropol ile kozmopolit kent birbirine karıştırılmamalıdır. Metropolün ölçütü büyüklük ve çevresine bağlı bölgeler, kozmopolit kentin ölçütü kültürel, dilsel ve inanç çeşitliliği. Kozmopolit kent büyük olmak zorunda değildir: Hatay metropol değildir ama kozmopolittir. Bir kent ikisi birden olabilir — İstanbul.
Toplumsal etkileşim; birey ya da grupların birbirlerinin duygu, düşünce ve davranışlarından karşılıklı olarak etkilenmeleridir. Toplum, birey ve grupların hem kendi aralarında hem de birbirleriyle etkileşimlerinden bağımsız düşünülemez.
Toplumsal yapı; birey, grup ve kurumların etkileşimlerinin tekrara dayalı, anlam üreten ritüellerinin tümüdür. Toplumsal bir varlık olarak insan, kurduğu ilişki ağları ve etkileşim biçimleriyle gündelik hayatta toplumsal yapıyı inşa eder.
Bir eylem, davranış veya etkileşimi toplumsal yapan; etkilenen bir başkasının varlığıdır. Yani tek başına yapılan bir davranış toplumsal değildir; karşı tarafta etkilenen biri olması gerekir.
Etkileşime dair kuramlar, birbirleriyle iletişim kuran bireylerin temel motivasyonlarına odaklanır. Bir sosyolog seç: çizim onun etkileşimi neye bağladığını iki kutu ve bir okla gösterir.
Bir örnek verildiğinde şu üçü sorulur: taraflar gönüllü mü, zorlanıyor mu? · çıkarlar ortak mı, karşıt mı? · karşılık bekleniyor mu? Aşağıdaki gezgin bu üç soruyu her tip için ayrı ayrı cevaplıyor.
Bir etkileşim tipi seç. İki kutu iki tarafı, aradaki ok etkileşimin yönünü gösterir: çift yönlü ok karşılıklılık, tek yönlü kalın ok baskıyı ya da benzeştirmeyi, ters yönlü iki ok çatışma ve rekabeti anlatır. Altta üç ayırt edici sorunun cevabı var.
Ortak amaç ve çıkarlara sahip bireylerin belirledikleri hedeflere ulaşmak için güçlerini birleştirmeleridir. Hedefe ulaşmak adına bireyler ne gerekiyorsa yapmaya hazırdır; bireysel çıkarlar ikinci plana atılır.
Örnek: bir grup öğrencinin okul gazetesi çıkarmak üzere bir araya gelmesi.
Birey ve gruplar herhangi bir fayda amacı güderek diğerlerine maddi ya da manevi bir yardımda bulunabilir. Karşılıklı fayda belirleyicidir: yapılan yardımın karşılığında bilinçli veya bilinçsiz ödül beklentisi vardır. Ödülün alınıp alınmayacağı en başta belirsizdir ancak beklenti vardır.
Ödül para, zaman, hizmet gibi somut; toplumsal onay, sevgi, gurur, saygı, fırsat ve güç gibi soyut olabilir.
Bireylerin dâhil oldukları grubun değer, norm ve kurallarını benimseyerek bunlara uygun davranış sergilemesidir. Toplumun devamlılığı için birey ve gruplar arasında uyum olması beklenir.
Örnek: öğrencilerin okul kurallarına uygun davranışlar ortaya koymaları.
Sayıca az olan birey ya da gruplar sayıca çok olanların kural, değer ve normlarını kabul etmeye zorlanıyorsa benzeştirme söz konusudur. Çoğunluğu sağlamış olan veya politik gücü olanlar hâkim taraftır ve belirleyicidir.
Örnek: bir ülkeye göç etmek zorunda kalmış bireylere kendi kültürlerini yaşama imkânı verilmemesi ve hâkim kültürü benimsemeleri yönünde baskı uygulanması.
Farklı görüş, inanç, ideoloji veya kültüre sahip birey ve grupların farklılıklarını karşılıklı olarak kabul edip uzlaşmacı davranışlar sergilemeleridir. Karşılıklı fayda esastır. Uzlaşma bireylerin kendi iradeleriyle sağlanabildiği gibi bazı yasal düzenlemeler yoluyla da sağlanabilir.
Örnek: farklı ideolojilere sahip siyasi partilerin temel ilkelerde uzlaşarak koalisyon yapması.
Birey veya grupların, gücü elinde bulunduran diğerleri tarafından baskı altında tutulduğu etkileşim biçimidir; baskı altında tutulanlar uyuma zorlanır. Toplumsal değiş tokuş karşılıklı yarar için gönüllülük esasına dayanırken baskı tek yönlüdür ve zorlama vardır.
Baskı mekanizmaları hapis cezası gibi resmî ya da tehdit, mahrum bırakma, reddetme gibi gayri resmî olabilir. Bazı antidemokratik uygulamaların olduğu ülkelerde sıklıkla rastlanır.
Birey ya da grupların aynı hedefe ulaşmak için birbirleriyle girdikleri yarıştır. Bu yarışta ödül ancak diğerinin önüne geçerek elde edilir.
Örnek: bir bilgi yarışmasındaki bireylerin diğer yarışmacılardan daha fazla puan alarak öne geçmeyi amaçlaması.
Farklı ekonomik çıkarlara, hayat tarzına, farklı siyasi anlayışlara mensup grup veya bireylerin birbirleriyle uyuşmayan amaçlara ulaşmak için karşı karşıya gelmeleridir.
Çatışma olumsuz görünse de kimi durumlarda gelişmeye yol açan bir işleve sahiptir: toplumun faydasını gözetmeyen hatta topluma zarar veren bazı norm, inanç, değer ve sistemlerin değişmesinde etkili olabilir. Farklı çıkar grupları güç, statü, saygınlık ya da gelir elde etmek üzere diğer grupları etkisiz kılmayı amaçlıyorsa bu çatışmadır.
Rekabet ile çatışma aynı şey değildir. Rekabette hedef aynıdır — ödül, diğerinin önüne geçerek alınır; taraflar birbirini ortadan kaldırmayı amaçlamaz. Çatışmada amaçlar uyuşmaz ve taraflar diğer grupları etkisiz kılmayı hedefler. İkinci tuzak: uyarlama karşılıklıdır, benzeştirme tek yönlüdür. Uyarlamada farklılıklar karşılıklı kabul edilir; benzeştirmede azınlık, çoğunluğun değerlerini kabule zorlanır. Üçüncüsü: değiş tokuş gönüllüdür, baskı zorlamadır — bu iki kavram doğrudan karşılaştırılır.
Her hücreye tıkla: boş → ✓ → ✗ → boş, sonra Denetle. Sütunlar: gönüllü mü, ortak amaç var mı, karşılık bekleniyor mu, tek yönlü mü.
Beş kişi gazeteyi çıkarmak için görev bölüşüyorsanız bu iş birliğidir. Ölçüt: ortak hedef ve bireysel çıkarın ikinci plana atılması.
Arkadaşına defterini verirken “o da bana verir” diye düşünüyorsan bu değiş tokuştur. Beklenen ödül somut olmak zorunda değil: toplumsal onay, saygı, gurur da olabilir.
Okul kurallarına uygun davranmak uyumdur. Tanım doğrudan şudur: grubun değer, norm ve kurallarını benimseyip bunlara uygun davranmak.
Münazara ve tiyatro kulübü salonu paylaşmak için gün bölüşürse bu uyarlamadır: farklılıklar karşılıklı kabul edilir, karşılıklı fayda esastır. Koalisyon örneğiyle aynı yapı.
Beden dersinde sınıflar yarışıyorsa bu rekabettir: hedef aynı, ödül ancak diğerinin önüne geçerek alınır. Kimse karşı takımı etkisiz kılmayı hedeflemez — o çatışma olurdu.
Bir arkadaş grubunun, aralarına yeni katılan birini kendileri gibi konuşup giyinmeye zorlaması ölçek olarak küçük ama yapı olarak benzeştirmedir: azınlık, çoğunluğun kurallarını kabule zorlanır.
Baskının gayri resmî biçimleri tehdit, mahrum bırakma, reddetme diye sayılır. Bir grupta bunlarla iş yaptırılıyorsa etkileşim değiş tokuş değil baskıdır: tek yönlüdür ve zorlama vardır.
Yazın gittiğin köyde herkesin birbirini tanıması, şehirde apartman komşunu tanımaman tesadüf değil: köyde ilişkiler birincil grup ilişkisi gibi yüz yüze ve samimi, kentte ikincil grup ilişkilerindeki resmî özellikleri taşır.
İstanbul’da bir vagonda kaç farklı dil duyduğunu düşün. Kozmopolit olan bu; metropol ise vagonun bağlı olduğu büyük kent ve çevre bölgeler düzeni. İstanbul ikisi birden.
48 soruluk test · toplumsal yapı ve makro-mikro analiz, yapıya etki eden sekiz faktör, köy-kent-metropol-kozmopolit kent-millet, etkileşim kuramları ve sekiz etkileşim tipi
Toplumu oluşturan aile, din, eğitim, siyaset, hukuk, ekonomi gibi kurumlar ile bu kurumların düzenlediği ilişki kalıpları ve etkileşim biçimlerinin tümü. Kurumlar arası ilişki ve karşılıklı bağımlılık yapı için önemlidir; kurumlar belli statüler ve davranış kalıplarıyla ilişkileri düzenler.
Makro: geniş pencere — ekonomik sistem, siyasi rejim, kültür ile yapının etkileşimi. Mikro: küçük grupların iç işleyişi ve bireylerin ilişkileri — aile, arkadaş grubu, şirket, okul; statü ve rollerden doğan davranış biçimleri.
Siyasi ve ekonomik örgütlenme · coğrafi özellikler · teknoloji · eğitim planlaması · nüfus yapısı (demografi) · kültür · ahlak · hukuk kuralları. Bu değişkenler karşılıklı etkileşim hâlindedir; sosyologlar bazılarını daha etkili bulup kuramlarını ona göre biçimlendirebilir.
Köy: tarım ve hayvancılık, az nüfus; ilişkiler birincil grup gibi yüz yüze, samimi, informel; biz duygusu güçlü, gelenekler hâkim, geniş aile yaygın, tüketim sınırlı, eğitim olanakları sınırlı. Kent: Sanayi Devrimi sonrası; ikincil grup ilişkilerindeki resmî özellikler, rekabet ve ben duygusu güçlü, çekirdek aile, mesleki uzmanlaşma, yoğun nüfus ve kültürel çeşitlilik.
Metropol: yoğun nüfuslu kentin çevresine daha az nüfuslu bölgelerin eklenmesi; onlar belediye hizmetlerini metropole bağlı yürütür. Metropolitan alan: merkez kent + alt-kentler (Tokyo 34 milyon, merkezde 12,5 milyon). Kozmopolit kent: farklı kültür, dil ve inancın bir arada olduğu kent — büyük olmak zorunda değil (Hatay). Millet: ulus-devlet modern toplumlara aittir; aidiyet manevi durumlarla ilişkilidir.
Toplumsal etkileşim: birey ya da grupların duygu, düşünce ve davranışlarından karşılıklı etkilenmeleri. Bir eylemi toplumsal yapan, etkilenen bir başkasının varlığıdır. Weber: davranışın kendisi + bireyin davranışına yüklediği anlam. Mead: tüm etkileşimler tekrara dayalı ve anlamlı. Homans ve Blau: belirleyici değiş tokuş. Durkheim: toplum iş bölümü çerçevesinde iş birliği yapan uyumlu bir bütün. Marx: toplumu sınıflar arası çatışma belirler.
İş birliği: ortak amaç, güç birleştirme, bireysel çıkar ikinci planda. Değiş tokuş: karşılıklı fayda, bilinçli ya da bilinçsiz ödül beklentisi; ödül somut (para, zaman, hizmet) ya da soyut (onay, sevgi, gurur, saygı, fırsat, güç). Uyum: grubun değer, norm ve kurallarını benimseyip uygun davranma. Benzeştirme: azınlık, çoğunluğun kurallarını kabule zorlanır; hâkim taraf çoğunluk ya da politik güç.
Uyarlama: farklılıkların karşılıklı kabulü ve uzlaşma; irade ya da yasal düzenleme yoluyla. Baskı: tek yönlüdür ve zorlama vardır; resmî (hapis) ya da gayri resmî (tehdit, mahrum bırakma, reddetme). Rekabet: aynı hedef, ödül diğerinin önüne geçerek alınır. Çatışma: uyuşmayan amaçlar; olumsuz görünse de gelişmeye yol açan bir işlevi olabilir.
Aynı hedef + yarış → rekabet · uyuşmayan amaç + etkisiz kılma → çatışma · karşılıklı kabul → uyarlama · zorla benimsetme → benzeştirme · gönüllü + ödül beklentisi → değiş tokuş · tek yönlü + zorlama → baskı · ortak hedef + güç birleştirme → iş birliği · kuralı benimseyip uyma → uyum.