Savaşa girmeyen bir ülke, savaştan nasıl etkilenir?
Türkiye II. Dünya Savaşı’nda cephede değildi. Ama seferberlik ilan edildi, üç yeni vergi çıkarıldı, karaborsa baş gösterdi ve savaşın ortasında hem Köy Enstitüleri hem Demokrat Parti doğdu. Bu ünitede savaşı üç katmanda okuyacağız: cephede ne oldu, masada ne kararlaştırıldı, Türkiye’de ne değişti. Sonunda da savaşın en kalıcı mirasına bakacağız: Birleşmiş Milletler ve yeniden şekillenen Orta Doğu.
1929’da yaşanan Dünya Ekonomik Bunalımı. 1937’de Roma-Berlin-Tokyo Mihver Bloku üç totaliter başkentte kuruldu. İngiltere, Alman yayılmacılığına karşı yatıştırma politikası takip etti.
Mihver Bloku’nun adı üç başkentten gelir: Roma (İtalya), Berlin (Almanya), Tokyo (Japonya). Ülke adı değil şehir adı olduğu için sınavda sık karıştırılır.
Locarno Antlaşması (1925). Briand-Kellogg Paktı (1928).
İkisi de bir önceki ünitenin konusu. Burada tekrar anılmalarının sebebi şu: savaşın nedenleri sayılırken bu girişimlerin yetersiz kalması arka planda durur.
Beş sebepten birini seç. Canvas sebepleri bir yelpaze gibi dizer ve seçtiğin sebepten ortadaki savaş kutusuna doğru bir ok akar; ötekiler soluk kalır. Beşini tek tek gezdiğinde bütün oklar aynı kutuya varır — savaşın tek bir sebebe indirgenemeyeceğini böyle görürsün. Altta seçtiğin sebebin cümlesi durur.
I. Dünya savaşından sonra yapılan antlaşmaların yeni sorunlar çıkarması.
Devletler arasındaki çıkar çatışmaları.
Savaş sanayisinin önem kazanması.
Ekonomik ve sosyal yetersizlik içinde huzursuzlukların artması.
Almanya ve Japonya’nın izlediği saldırgan politika.
İki blok da tek bir amaç etrafında birleşmiş değil; her devletin ayrı bir hedefi var. Sınavda “hangi politika hangi devlete ait” diye sorulduğu için, hedefleri devletle birlikte tutmak gerekiyor.
Sekiz devletten birini seç. Canvas üstte iki blok şeridi çizer — solda Mihver, sağda Müttefik — ve seçtiğin devlet kendi blokunda yanar. Altta o devletin lideri (varsa) ve politikası kutuları dolar. Blok şeritlerinin renkleri sabit: Mihver’de üç devlet, Müttefik’te beş devlet vardır.
Nazi Partisi lideri Adolf Hitler’dir. Almanya Versay Antlaşması’nın ağır kısıtlamalarından kurtarmak. Almanya sınırları dışında yaşayan bütün Almanları sınırları içine almak. Hayat Sahası politikası ile Almanya’nın refah ve mutluluğunu artırmak.
Faşist partisi lideri Mussolini. Roma İmparatorluğu’nun yeniden doğması ütopyasını ön plana çıkardı. Akdeniz çevresinde sömürgeler elde etmeye yöneldi. İtalya’daki faşist idare, 1935’te Habeşistan’ı (Etiyopya) işgal etti. 1939’da Arnavutluk’u işgal ederek Doğu Akdeniz ve Balkanlardaki statükoyu bozdu.
1932’de Mançurya’yı işgal eden Japonya, 1933’te Batılı güçleri bölgeden uzaklaştırarak Doğu Asya’da kendi nüfuzunu hâkim kıldı. “Asya Asyalılarındır.” sloganı ile kendi için refah alanı oluşturmaya çalıştı.
Avrupa’daki sorunlardan uzak durdu ve sömürgeleri ile ilişkisini korudu. Savaş öncesi Almanya’ya karşı yatıştırma politikası takip etti.
Almanya-Fransa sınırı boyunca savunma amacıyla Maginot Hattı’nı oluşturdu. Akdeniz’de İtalya’yı, Pasifik’te Japonya’yı tehdit olarak gördü.
ABD, Monroe Doktrini ile Avrupa siyasetinden uzak durma politikasını devam ettirirken ekonomik açıdan çıkarlarını gözetmeyi sürdürdü.
SSCB: İtalya’nın İstanbul ve Çanakkale Boğazlarına yönelmesinden endişe duyuyordu. Japonya’nın yayılmacı siyasetinden tedirginlik duydu.
Çin: Japonya’nın 1931’de Mançurya’yı, 1937’de Çin’in kalan kısımlarını işgal etmesi üzerine Çin, Müttefikler yanında savaşa girdi.
Ders kitabı, Japonya’nın Mançurya işgalini iki ayrı yerde iki ayrı yılla anıyor: Mihver devletler anlatılırken 1932’de Mançurya’yı işgal eden Japonya, Çin anlatılırken Japonya’nın 1931’de Mançurya’yı … işgal etmesi. Bu bir yazım tutarsızlığıdır; sayfada her iki cümle de kendi bağlamıyla verildi.
Sınav açısından güvenli olan, işgalin 1930’ların başında gerçekleştiği ve Milletler Cemiyeti’nin buna yaptırım uygulayamadığıdır — Milletler Cemiyeti’ni işlevsizleştiren sebeplerden biri olarak hatırlanır. Yıl tek başına sorulursa iki değer de kendi cümlesiyle karşına çıkabilir.
Düğmelerle olaydan olaya geç. Canvas 1939-1945 şeridi üzerinde bütün olayları noktalarla gösterir; seçtiğin nokta büyür ve altındaki kutuda o olayın metni açılır. Şeridin üst yarısındaki noktalar savaşın yayılması, alt yarısındakiler seyri değiştiren olaylardır — böylece hangi olayın “genişleme”, hangisinin “dönüm noktası” sayıldığını ayırt edebilirsin.
1 Eylül 1939’da Almanya Polonya’yı işgal etti. 3 Eylül 1939’da İngiltere ve Fransa, Almanya’ya savaş ilan etti. Almanya Yıldırım Harekâtı ile Polonya, Danimarka, Norveç, Fransa, Hollanda, Belçika ve Lüksemburg’u işgal etti. (1939)
İtalya, 10 Haziran 1940’ta Almanya saflarında savaşa girdi. (1940) Japonya, 7 Aralık’ta Pearl Harbor’daki Amerikan filosunu batırdı ve ABD’ye savaş ilan etti. (1941) Almanya, Barbarossa Harekâtı adlı yeni bir taarruz planı ile SSCB’ye saldırdı. (1941)
Japonya, ABD’nin Havai Adası’ndaki Pearl Harbor Deniz ve Hava üssüne saldırdı. (7 Aralık 1941)
Stalingrad’da Almanlara karşı büyük bir şehir direnişi gösterildi. Ruslar Kafkasya’yı Almanlardan geri aldı.
6 Haziran 1944’te, Amerikan ve İngiliz kuvvetlerinin Fransa’nın Normandiya bölgesine asker çıkarması ile başladı.
İlk atom bombası, Hiroşima’ya atıldı. 240 bin sivil öldü. 9 Ağustos 1945’te Nagazaki’ye İkinci atom bombası atıldı. 80 bin sivil öldü.
Pearl Harbor saldırısı ders kitabında iki ayrı başlık altında geçiyor: bir kez “savaş başlıyor” kronolojisinde, bir kez de “seyrini değiştiren olaylar” listesinde. Bu bir tekrar değil, bir vurgu: saldırı hem savaşın yayılmasıdır (ABD savaşa girer) hem de dönüm noktasıdır (savaş gerçekten dünya ölçeğine çıkar).
Soru kökü “savaşın seyrini değiştiren olay” diyorsa Pearl Harbor, Stalingrad, Normandiya ve atom bombaları dörtlüsünü ara; “savaşın başlaması” diyorsa 1 Eylül 1939 Polonya işgalini.
Savaşın nasıl bölgesel bir işgalden dünya savaşına dönüştüğü zinciri; dar ekranda alt alta dizilir.
Türkiye, II. Dünya Savaşı’nda denge politikası izledi. İngiltere Başbakanı Churchill, Türkiye’yi savaşa sokabilmek için 1943’te Adana’da İnönü ile görüştü. Türkiye 1943 II. Kahire Konferansı’nda, gerekli silah ve donanımın temin edilmesi şartıyla savaşa prensip olarak katılmaya razı oldu.
“Prensip olarak razı oldu” ifadesindeki şart önemli: silah ve donanım temin edilirse. Yani bu bir savaşa girme kararı değil, şarta bağlı bir kabuldür.
17 Nisan 1940’ta Köy Enstitüleri Kanunu çıkarıldı. Temel amaç, köy okullarına öğretmen yetiştirmekti. 1944’te Türkçülük-Turancılık Davası başlatıldı. Türk siyasi hayatında da 7 Ocak 1946’da Demokrat Parti (DP) kuruldu.
Üç vergiden birini seç. Canvas solda vergiyi kimin ödediğini, sağda devletin bununla ne amaçladığını çizer; aradaki oklar amaç sayısı kadar çoğalır. Toprak Mahsulleri Vergisini seçtiğinde çiftçi kutusunun içinde bir %10 dilimi ayrılır ve “ayni ya da nakdî” ikilemi iki ayrı okla gösterilir — verginin ürünün kendisiyle de ödenebildiğini böyle görürsün.
Türkiye’de seferberlik ilan edildi. Savaş döneminde bütçeye kaynak oluşturmak için mevcut vergiler arttırıldı ve yeni vergiler konuldu. Karaborsacılığa bağlı olarak temel gıda ve tüketim mallarına ulaşmada sıkıntılar yaşandı.
Aşırı fiyat artışlarını önlemek. Mal darlığı ve karaborsacılıkla mücadele etmek. Sosyal adaletsizlikleri yok etmek. Savunma giderlerine kaynak bulmak.
II. Dünya Savaşı sürecinde olağanüstü kazanç ve servet edinen savaş zenginlerinden bir defaya mahsus olmak üzere vergi almak. Fiyat artışlarının önüne geçmek. Türk parasının değerini arttırmak.
Çiftçiler yetiştirdikleri ürünün %10’unu ayni ya da nakdî vergi olarak verecekti. Vergilendirmede amaç devlete gelir sağlamak. Gıda sorununu çözmek.
Üç düzenleme de savaş ekonomisine aittir ama kimi hedef aldıkları farklıdır ve soru tam buradan gelir:
Millî Korunma Kanunu → bir kesimi değil, piyasanın kendisini düzenler
(fiyat, mal darlığı, karaborsa).
Varlık Vergisi → savaş zenginlerini hedefler ve bir defaya mahsustur.
Toprak Mahsulleri Vergisi → çiftçiyi hedefler, oranı %10’dur.
“Bir defaya mahsus” ifadesi yalnız Varlık Vergisi’nde geçer; bu tek başına ayırt edici bir işarettir.
Birleşmiş Milletler’de bir kararın geçmesi için iki şart aynı anda sağlanmalı. Üstteki kaydırakla 15 üyeden kaçının onayladığını ayarla; alttaki düğmeyle daimî üyelerden birinin veto edip etmediğini değiştir. Canvas 15 sandalyeyi bir yarım halka olarak çizer; onaylayanlar yeşile döner, beş daimî üye ise halkanın ortasında ayrı durur. Veto açıkken o üye kırmızıya döner ve dokuz onay olsa bile karar kutusu REDDEDİLDİ yazar — kuralın “dokuz onay ve hiçbir vetonun olmaması” biçiminde iki şartlı olduğunu burada görürsün.
Atlantik Bildirisi: Savaş sonunda toprak kazanımı olmayacaktır. Uluslararası iş birliği kurulacaktır.
Yalta Konferansı: 1945’te düzenlenen Yalta’da Güvenlik Konseyinin daimî üyeleri Rusya, Amerika, Fransa, İngiltere ve Çin için veto ilkesi kabul edildi.
Birleşmiş Milletler Amacı: BM Teşkilatı, 24 Ekim 1945’te 20. yüzyılın ilk yarısında yaşanan savaşların, barışa yönelik tehditlerin tekrarını önlemek amacıyla kurulmuştur.
Veto Hakkı: BM Güvenlik Konseyinde karar alınması için veto hakkı olan 5 daimî üyeden hiçbirinin buna itiraz etmemesi ve 15 üyeden dokuzunun kararı onaylaması gerekmektedir.
Yalta Konferansı: Savaş sonunda devletler arasındaki iş birliğini geliştirmek amacıyla toplandı. BM’nin kurulması için San Francisco’da bir konferansın toplanması. BM Güvenlik Konseyine üye ülkelere veto hakkı verilmesi. 1 Mart 1945’e kadar Mihver Devletlere savaş ilan edenlerin BM Teşkilatına dâhil edilmesi.
San Francisco Konferansı: Güvenlik Konseyinde ABD, SSCB, İngiltere, Fransa ve Çin’in üyeliklerinin daimî olması. Daimî üyelere veto hakkı verilmesi.
Potsdam Konferansı: Almanya’nın teslim olmasından sonra yaşanan sorunları görüşmek ve barış koşullarını belirlemek. Almanya’nın dört işgal bölgesine ayrılarak ABD, İngiltere, SSCB ve Fransa yönetimlerine bırakılması. Fransa’nın Alsas-Loren ve Çekoslovakya’nın Südetler bölgesini geri alması.
| Konferans | Amacı | En çok sorulan kararı |
|---|---|---|
| Yalta (1945) | Savaş sonunda devletler arasındaki iş birliğini geliştirmek | Güvenlik Konseyi daimî üyeleri için veto ilkesinin kabulü |
| San Francisco | BM’nin kurulması | ABD, SSCB, İngiltere, Fransa ve Çin’in üyeliğinin daimî olması |
| Potsdam | Almanya’nın teslim olmasından sonraki sorunları görüşmek | Almanya’nın dört işgal bölgesine ayrılması |
İkisinde de geçtiği için karışıyor. Ayrım şu: veto ilkesi Yalta’da kabul edildi, daimî üyelik ve veto hakkı San Francisco’da düzenlendi. Yani Yalta ilkeyi koydu, San Francisco kimin daimî üye olacağını belirledi.
Bir de üyelik şartı var, çok atlanır: 1 Mart 1945’e kadar Mihver Devletlere savaş ilan edenlerin BM Teşkilatına dâhil edilmesi. Bu madde, savaşa fiilen girmemiş devletlerin bile neden savaş ilan ettiğini açıklar.
Savaşın sonuçları üç başlık altında toplanıyor: siyasi ve askerî, ekonomik, sosyokültürel. Arama kutusuna “ekonomik” yazarsan yalnız o başlığın sonuçları kalır; “ABD” yazarsan hangi sonuçlarda ABD’nin geçtiğini görürsün. Sınavda “aşağıdakilerden hangisi II. Dünya Savaşı’nın ekonomik sonuçlarından biridir” kalıbı çok çıkar; bu tablo tam onun için.
Birleşmiş Milletler Teşkilatı kuruldu. Nazizm, faşizm gibi akımlar tasfiye edildi. ABD-SSCB arasında yaşanan ideolojik ayrılık ile Batı ve Doğu Bloklarının ortaya çıkması, dünyada Soğuk Savaş Dönemi’nin başlamasına neden oldu. Savaşı takip eden yıllarda İngiltere, Hollanda, Fransa, Belçika ve Portekiz sömürge imparatorlukları dağıldı.
Ülkeler arasındaki bloklaşma ile blokların dışa kapalı bir ticarete yönelmeleri uluslararası ticarete olumsuz yansıdı. ABD, özellikle SSCB ile komünist rejimin dünyaya yayılmasını engellemek amacıyla Truman ve Marshall Planı’nı uygulamaya koydu. Ülkelerin savaş öncesindeki millî gelirleri savaş sonrasında düştü. ABD liderliğinde, uluslararası düzeyde para temini ve akışını sağlamak için Uluslararası Para Fonu (IMF), Dünya Bankası gibi kurumlar kuruldu. Savaşa katılan ülkelerin paraları dolar karşısında değer kaybetti.
Bilimsel ve teknolojik gelişmelerin askerî amaçlı kullanılması, cephe gerisindeki milyonlarca sivilin hayatını kaybetmesine yol açtı. Sanatsal arayışlar olabildiğince genişledi ve çağdaş sanayinin sunduğu yeni malzemelerle sanatın gelişme hızı arttı. Savaş karşıtı hareketler özellikle 7. sanat kabul edilen sinema alanında kendini hissettirdi. Savaş sonrasında yazarlar, geleneksel değerlerin ve içinde yaşadıkları toplumun genel kabullerinin dışına çıkan edebî eserler vermeye başladı. II. Dünya Savaşı’nın ardından Batı Avrupa’da kültürel ilerleme kaydedildi.
Kaydırağı sağa çektikçe Filistin sorununun adımları sırayla açılır: Balfour Deklarasyonu, Yahudi göçü, BM’nin iki planı, çoğunluk planının kabulü ve İsrail’in kuruluşu. Canvas her adımda solda zaman noktasını, sağda o adımın metnini gösterir; iki BM planı adımında ekran ikiye bölünür ve çoğunluk planı ile azınlık planı yan yana çizilir — hangisinin kabul edildiğini orada görürsün.
İngilizler, Balfour Deklarasyonu (2 Kasım 1917) ile Filistin’de bir İsrail Devleti kurulmasını desteklediğini duyurmuştu. Filistin’e Siyonizm projesi kapsamında gerçekleştirilen Yahudi göçü, Arap topluluklarında öfke ve isyana yol açtı.
BM’nin çoğunluk planına göre Arap ve Yahudi devleti kurulacaktı. Azınlık planına göre ise Kudüs merkezli bir Filistin Federal Devleti kurulacaktı. BM Genel Kurulu, Arapların muhalefetine rağmen çoğunluk planını kabul etti. Alınan bu karar Arap-Yahudi çatışmasını artırdı. 14 Mayıs 1948’de, Ben Gurion başkanlığında bağımsız bir İsrail Devleti’nin kurulduğu ilan edildi.
Karışık sırayla gelen bilgiyi doğru başlığa yerleştir: hangi devlet, hangi konferans, hangi vergi. Yanlışta doğru cevap ve sebebi hemen açılır.
II. Dünya Savaşı’nın nedenleri, seyri, Türkiye’ye yansımaları, konferanslar ve savaşın sonuçları üzerine 50 soruluk test.
1929’da yaşanan Dünya Ekonomik Bunalımı. 1937’de Roma-Berlin-Tokyo Mihver Bloku üç totaliter başkentte kuruldu. İngiltere, Alman yayılmacılığına karşı yatıştırma politikası takip etti. Savaşın nedenleri: I. Dünya savaşından sonra yapılan antlaşmaların yeni sorunlar çıkarması, devletler arasındaki çıkar çatışmaları, savaş sanayisinin önem kazanması, ekonomik ve sosyal yetersizlik içinde huzursuzlukların artması, Almanya ve Japonya’nın izlediği saldırgan politika.
Nazi Partisi lideri Adolf Hitler’dir; hedefleri Versay’ın ağır kısıtlamalarından kurtulmak, sınırlar dışındaki bütün Almanları sınırlar içine almak ve Hayat Sahası politikasıdır. Faşist partisi lideri Mussolini, Roma İmparatorluğu’nun yeniden doğması ütopyasını ön plana çıkardı; 1935’te Habeşistan’ı (Etiyopya), 1939’da Arnavutluk’u işgal etti. Japonya “Asya Asyalılarındır.” sloganı ile kendi için refah alanı oluşturmaya çalıştı.
İngiltere Avrupa’daki sorunlardan uzak durdu, sömürgeleri ile ilişkisini korudu ve savaş öncesi Almanya’ya karşı yatıştırma politikası takip etti. Fransa, Almanya-Fransa sınırı boyunca savunma amacıyla Maginot Hattı’nı oluşturdu. ABD, Monroe Doktrini ile Avrupa siyasetinden uzak durma politikasını devam ettirdi. SSCB, İtalya’nın Boğazlara yönelmesinden ve Japonya’nın yayılmacı siyasetinden tedirginlik duydu. Çin, Japonya’nın işgalleri üzerine Müttefikler yanında savaşa girdi.
1 Eylül 1939’da Almanya Polonya’yı işgal etti. 3 Eylül 1939’da İngiltere ve Fransa, Almanya’ya savaş ilan etti. Almanya Yıldırım Harekâtı ile Polonya, Danimarka, Norveç, Fransa, Hollanda, Belçika ve Lüksemburg’u işgal etti. İtalya, 10 Haziran 1940’ta Almanya saflarında savaşa girdi. Japonya, 7 Aralık’ta Pearl Harbor’daki Amerikan filosunu batırdı ve ABD’ye savaş ilan etti. Almanya, Barbarossa Harekâtı adlı yeni bir taarruz planı ile SSCB’ye saldırdı.
Japonya, ABD’nin Havai Adası’ndaki Pearl Harbor Deniz ve Hava üssüne saldırdı (7 Aralık 1941). Stalingrad’da Almanlara karşı büyük bir şehir direnişi gösterildi; Ruslar Kafkasya’yı Almanlardan geri aldı. 6 Haziran 1944’te Amerikan ve İngiliz kuvvetlerinin Fransa’nın Normandiya bölgesine asker çıkarması ile başladı. İlk atom bombası Hiroşima’ya atıldı; 9 Ağustos 1945’te Nagazaki’ye ikinci atom bombası atıldı.
Türkiye, II. Dünya Savaşı’nda denge politikası izledi. İngiltere Başbakanı Churchill, Türkiye’yi savaşa sokabilmek için 1943’te Adana’da İnönü ile görüştü. Türkiye 1943 II. Kahire Konferansı’nda, gerekli silah ve donanımın temin edilmesi şartıyla savaşa prensip olarak katılmaya razı oldu. 17 Nisan 1940’ta Köy Enstitüleri Kanunu çıkarıldı. 1944’te Türkçülük-Turancılık Davası başlatıldı. 7 Ocak 1946’da Demokrat Parti (DP) kuruldu.
Türkiye’de seferberlik ilan edildi; mevcut vergiler arttırıldı ve yeni vergiler konuldu; karaborsacılığa bağlı olarak temel gıda ve tüketim mallarına ulaşmada sıkıntılar yaşandı. Millî Korunma Kanunu: aşırı fiyat artışlarını önlemek, mal darlığı ve karaborsacılıkla mücadele etmek, sosyal adaletsizlikleri yok etmek, savunma giderlerine kaynak bulmak. Varlık Vergisi: savaş zenginlerinden bir defaya mahsus vergi almak, fiyat artışlarının önüne geçmek, Türk parasının değerini arttırmak. Toprak Mahsulleri Vergisi: çiftçiler ürünün %10’unu ayni ya da nakdî olarak verecekti.
BM Teşkilatı, 24 Ekim 1945’te kurulmuştur. Yalta’da Güvenlik Konseyinin daimî üyeleri Rusya, Amerika, Fransa, İngiltere ve Çin için veto ilkesi kabul edildi. Karar alınması için veto hakkı olan 5 daimî üyeden hiçbirinin itiraz etmemesi ve 15 üyeden dokuzunun kararı onaylaması gerekmektedir. San Francisco Konferansı’nda beş devletin üyeliği daimî yapıldı. Potsdam Konferansı’nda Almanya dört işgal bölgesine ayrılarak ABD, İngiltere, SSCB ve Fransa yönetimlerine bırakıldı.
Birleşmiş Milletler Teşkilatı kuruldu. Nazizm, faşizm gibi akımlar tasfiye edildi. ABD-SSCB arasında yaşanan ideolojik ayrılık ile Batı ve Doğu Bloklarının ortaya çıkması, dünyada Soğuk Savaş Dönemi’nin başlamasına neden oldu. İngiltere, Hollanda, Fransa, Belçika ve Portekiz sömürge imparatorlukları dağıldı. ABD, Truman ve Marshall Planı’nı uygulamaya koydu. IMF ve Dünya Bankası gibi kurumlar kuruldu.
İngilizler, Balfour Deklarasyonu (2 Kasım 1917) ile Filistin’de bir İsrail Devleti kurulmasını desteklediğini duyurmuştu. BM’nin çoğunluk planına göre Arap ve Yahudi devleti kurulacaktı; azınlık planına göre ise Kudüs merkezli bir Filistin Federal Devleti kurulacaktı. BM Genel Kurulu, Arapların muhalefetine rağmen çoğunluk planını kabul etti. 14 Mayıs 1948’de, Ben Gurion başkanlığında bağımsız bir İsrail Devleti’nin kurulduğu ilan edildi.