Barışı korumak için kurulan düzen, neden yeni bir savaş doğurdu?
1918 ile 1939 arasında dünya barışı ciddi ciddi denedi: bir konferans, bir cemiyet, iki antlaşma ve savaşı yasaklayan bir pakt. Hepsi kâğıt üzerinde işliyordu. Sonra 1929’da ekonomi çöktü, boşluğu ideolojiler doldurdu ve kurulan düzen tek tek dağıldı. Bu ünitede aynı yirmi yılı iki kez geçeceğiz: önce barışı kurma tarafından, sonra onu çökerten taraftan.
I. Dünya Savaşı sonrasında dünya barışı ve barışın devamlılığı için birtakım uluslararası girişimlerde bulunuldu. Bu girişimlerin en önemlisi galip devletlerin idaresinde ve 32 devletin katılımıyla düzenlenen Paris Barış Konferansı’dır.
İki düğmeyle savaş öncesi ve sonrası arasında geçiş yap. Canvas her seferinde iki kutu çizer: solda eski ad, sağda Paris sonrası yeni ad. Aradaki ok kalın çizildiğinde uygulamanın özünün değişmediğini, kesikli çizildiğinde gerçekten değiştiğini gösterir — bu ünitede iki ok da kalındır, çünkü değişim bir yerine geçmedir: sömürgeciliğin yerini manda ve himaye sistemi, savaş tazminatlarının yerini tamirat borçları almıştır.
Galip devletlerin idaresinde ve 32 devletin katılımıyla düzenlendi. Sömürgeciliğin yerini manda ve himaye sistemi, savaş tazminatlarının yerini ise tamirat borçları uygulaması almıştır.
Wilson’un; Selfdeterminasyon (ulusların kendi kaderlerini belirleme yetkisi) ve yenilen devletlerden toprak alınmamasına yönelik kararları ihlal edildi.
Yani konferansın kendi ilan ettiği iki ilke, yine aynı konferansta çiğnendi. Bu, ünitenin sonunda gelecek çöküşün ilk işaretidir.
Bu olumsuzluklara rağmen barışın kalıcılığı ve düzenin devamlılığı için bazı adımlar atıldı: Milletler Cemiyeti, Locarno Antlaşması, Briand-Kellogg Paktı.
Üçü de bu sayfanın sonraki iki bölümünde tek tek açılıyor. Sıralamayı aklında tut: Cemiyet (1920) → Locarno (1925) → Briand-Kellogg (1928).
Manda ve himaye sistemi, adı yumuşak olduğu için yeni bir kurtuluş yolu sanılabiliyor. Oysa bu bir yerine geçmedir: sömürgeciliğin yerini manda ve himaye sistemi almıştır. Aynı mantık paraya da uygulanmış: savaş tazminatı ödemesi kalkmadı, adı “tamirat borcu” oldu. Soru kökünde “Paris Barış Konferansı ile getirilen yenilik” geçiyorsa, cevabı “sömürgeciliğin sona ermesi” diye işaretleme.
Paris Barış Konferansı’nda hazırlanan 26 maddelik sözleşme metni, 10 Ocak 1920’de İsviçre’nin Cenevre kentinde imzalandı ve Milletler Cemiyeti kuruldu. II. Dünya Savaşı sırasında Birleşmiş Milletler yapılanması için çalışmaların başlatılması üzerine Cemiyet 18 Nisan 1946’da dağıldı.
Milletler Cemiyeti; dünyada kalıcı barışı, adaleti, güvenliği sağlamak, sorunları iş birliğiyle çözmek ve uluslararası hukuk kurallarını hâkim kılmak amacıyla faaliyet gösteren ilk kuruluştur.
Milletler Cemiyeti’nin kurulması fikrini ilk ortaya atan kişi ABD Başkanı Wilson’dur. Türkiye, cemiyetin daveti üzerine 1932’de Milletler Cemiyeti’ne üye oldu.
Dört sebepten birini seç. Canvas ortada bir Milletler Cemiyeti çarkı çizer; seçtiğin sebep çarkın dışından içeri doğru bir ok gönderir ve çarkın o dilimi söner. Dört sebebi tek tek gezdiğinde çarkın tamamı sönmüş olur — cemiyetin tek bir sebeple değil, dört sebebin üst üste binmesiyle işlevsizleştiğini böyle görürsün. Altta seçtiğin sebebin açıklaması durur.
Daimî üyelerin yetkisi ve etkinliğinin fazla olması.
ABD ve Sovyetler Birliği’nin Cemiyet içinde yer almaması.
Cemiyetin büyük devletlerin çıkarlarına aracılık etmesi.
Japonya’nın Mançurya’ya, İtalya’nın da Habeşistan’a saldırması karşısında gereken yaptırımların
devreye sokulamayışı Milletler Cemiyeti’ni işlevsiz bırakmıştır.
Bu ünitenin en çok kaçırılan ayrıntısı budur: Milletler Cemiyeti’nin kurulması fikrini ilk ortaya atan kişi ABD Başkanı Wilson’dur, ama ABD Cemiyet içinde yer almamıştır ve bu, cemiyetin işlevsiz kalma sebeplerinden biri olarak sayılır. Fikrin sahibi ile üyelik aynı şey değil. Aynı satırda Sovyetler Birliğinin de bulunmadığını unutma — sınavda çoğunlukla ikisi birlikte sorulur.
Cemiyetin sonunu getiren zincir soldan sağa okunur; dar ekranda alt alta dizilir.
İki antlaşmayı düğmelerle değiştir. Canvas masanın etrafına imzacı devletleri dizer; devlet sayısı değişince halka genişler. Locarno’da masada yedi devlet var, Briand-Kellogg’da dokuz. Altta antlaşmanın ne getirdiği ve nasıl işlevsizleştiği yazar. Briand-Kellogg’u seçtiğinde halkanın dışına, sonradan katılan 46 devlete kadar uzanan soluk bir ikinci halka çizilir.
1 Aralık 1925’te Almanya, Fransa, İngiltere, İtalya, Belçika, Polonya ve Çekoslovakya arasında Locarno Antlaşması imzalandı. Locarno Antlaşması ile Almanya-Fransa arasındaki ilişkiler normalleşti, Almanya yeniden Avrupa’nın büyük devletleri arasında yerini aldı ve 1926’da Milletler Cemiyeti’ne üye oldu.
Briand-Kellogg (Birian-Kellog) Paktı; 27 Ağustos 1928’de ABD, İngiltere, Fransa, Almanya, İtalya, Japonya, Çekoslovakya, Polonya ve Belçika olmak üzere dokuz devlet arasında imzalandı.
Devletler “uluslararası ilişkilerde savaşı ulusal politikalarına alet etmeyeceklerini, anlaşmazlıkların çözümü için savaş yoluna gitmeyeceklerini, uyuşmazlıkları barışçıl yollarla çözeceklerini” bu paktla kabul etmişlerdir.
Kellogg Paktı’na 1929 yılının sonuna kadar Türkiye ve SSCB de dâhil 46 devlet katıldı. 1930’lardan sonra Almanya, İtalya ve Japonya’nın saldırgan politikaları paktı işlevsiz hâle getirdi.
Locarno ile Milletler Cemiyeti üyeliği aynı yıl değildir ve sıra sorulur: 1 Aralık 1925 Locarno → 1926’da Milletler Cemiyeti’ne üyelik. Yani Almanya önce Fransa ile ilişkisini normalleştirdi, sonra cemiyete kabul edildi. Antlaşma üyeliğin sebebidir, sonucu değil.
İkinci bir karışma noktası: Türkiye Briand-Kellogg Paktı’na katıldı (1929 sonuna kadar), Locarno’ya katılmadı. Locarno’nun yedi imzacısı arasında Türkiye yoktur.
Kaydırağı sağa çektikçe bunalımın etkileri sırayla devreye girer ve her adımda soldaki etki çubuğu yükselir. Beşinci adımda çubuk en üste çıkar ve kutu kırmızıya döner: II. Dünya Savaşı’nın çıkmasına neden oldu. Kaydırağı geri çektiğinde etkiler tek tek söner — sıralamanın kendisi bir neden-sonuç zinciridir, işsizlikten savaşa giden yol.
Milyonlarca insan işsiz kaldı. Köylerde topraklar terk edildi. Pek çok kişi mal varlığını kaybetti. İnsanların yaşam koşulları kötüleşti. On yıl süren kargaşanın çıkmasına sebep oldu. II. Dünya Savaşı’nın çıkmasına neden oldu.
1929 Dünya Ekonomik Buhranı yalnız bu ünitenin konusu değil: Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kurulma sebeplerinden biri, 1929 Dünya Ekonomik Buhranı’nı aşabilmek için yeni fikirlere duyulan ihtiyaçtır. Aynı buhran, bir yandan Avrupa’da totaliter rejimleri güçlendirirken öte yandan Türkiye’de çok partili hayat denemesini tetiklemiştir. Tek olay, iki ülkede iki ayrı sonuç.
Altı ideolojiyi ezberlemek yerine ikisini sor: mülkiyet kimde? ve devlet ne kadar güçlü? Bütün ayrımlar bu iki soruya verilen cevaptan çıkar.
Altı ideolojiden birini seç. Canvas iki eksenli bir harita çizer: yatay eksen mülkiyet (solda ortaklaşa, sağda özel), dikey eksen devletin gücü (yukarıda totaliter, aşağıda sınırlı). Seçtiğin ideoloji haritada yerine oturur, ötekiler soluk kalır — böylece faşizm ile nazizmin üstte yan yana, sosyalizm ile komünizmin solda, liberalizm ile kapitalizmin sağ altta toplandığını görürsün. Altta tanımı, kurucusu/lideri ve etkileri açılır.
Mussolini 1926’daki ünlü Scala (Sıkala) nutkunda: “Her şey devlet içinde ve devlet için, hiçbir şey devlet dışında ve başka bir şey için değildir.” diyerek totaliter bir rejim kurdu. Akdeniz’de eski Roma İmparatorluğu’nu canlandırma düşüncesi milli bir idealizm haline geldi. Mussolini Akdeniz’e “mare nostrum” (bizim deniz) diyordu.
İdeallerine ulaşmada savaşı ve yayılmayı kutsayan bu yaklaşım, İtalya’nın yayılma politikası izlemesinde ve II. Dünya Savaşı’nın çıkmasında etkili oldu. Ayrıca iki savaş arası dönemde İspanya, Japonya, Macaristan gibi ülkelerin yönetiminde yer buldu.
Hitler; Alman ırkının üstünlüğüne, Yahudilerin zenginliğine el koymaya ve devletin kutsallaştırılmasına dayalı totaliter bir rejim kurdu. Dış politikada Almanya’nın refah seviyesinin artırılması, bütün Almanların birleştirilmesi ve Hayat Sahası politikası doğrultusunda yayılma amaçlanmıştır.
Almanya’nın Nazi ideolojisi karşısında SSCB ve Fransa birbiriyle iyi ilişkiler geliştirerek ABD’ye yakınlaştılar. Almanya’nın Avrupa’da “Hayat Sahası” politikası doğrultusundaki yayılma süreci II. Dünya Savaşı’na giden yolun başlangıcı oldu.
Özel mülkiyet, piyasa ekonomisi ve kâr esaslı kapitalizme karşıdır. Sosyalizm, sermaye sahipleriyle işçiler arasındaki eşitsizliği, servet ve refah farklılıklarını ortadan kaldırmayı amaçlar. Sosyalizmde üretim araçlarının toplumun mülkiyetine geçirilmesi ve özel mülkiyet yerine ortaklaşa mülkiyetin oluşturulması düşüncesi hâkimdir.
1917’de Rusya’da Ekim Devrimi (Bolşevik İhtilali) ile hayat bulan sosyalist ideoloji, daha sonra farklı inanç, kültür ve coğrafyalara yayıldı. Doğu Avrupa, Uzak Doğu, Latin Amerika gibi pek çok Üçüncü Dünya ülkesinde farklı uygulamalarla hayata geçirildi.
Ortak mülkiyete dayalı yaşamı amaçlayan toplumsal, ekonomik ve siyasi bir ideolojidir. Karl Marx ve Friedrich Engels tarafından kaleme alınan “Komünist Parti Manifestosu” ile komünist ideolojinin kuralları ortaya konmuştur (1847-1848).
Çarlık Rusya’sında 1917 Ekim Devrimi ile Lenin liderliğindeki Bolşevikler, ülke yönetimini ele geçirerek dünyadaki ilk komünist idareyi kurdu. Ardından Rusya liderliğinde 1919’da Komintern, 1947’te Cominform; Çin, Arnavutluk, Doğu Almanya, Yugoslavya, Küba, Afganistan, Yemen gibi ülkelerde de komünist idareler kuruldu.
Fikir babalığını John Locke (Cank) ve Adam Smith’in (Edım Simit) yaptığı liberalizmde temel insan hakları, hukukun üstünlüğü, serbest piyasa ekonomisi gibi değerler savunuldu. Amerikan ve Fransız Devrimleri, temel hak ve özgürlükleri anayasal güvence altına alarak liberalizmin temelini teşkil eden hürriyet düzenini inşa etmeye çalıştı.
Modern dünyadaki demokrasinin temel kavramları “hukukun üstünlüğü, güçler ayrımı, çok partili sistem, temsilî sistem, serbest seçimler, özgürlük, hukuk önünde eşitlik” liberalizm ile yayıldı. Bu anlayış serbest piyasa ekonomisini yaygınlaştırdı.
16. yüzyılın sonlarına doğru sömürgecilik yoluyla elde edilen sermayenin Avrupa’ya aktarılmasıyla ortaya çıktı. Sermayeye ve özel teşebbüse dayalı serbest piyasa ekonomisini esas alan kapitalizm; özgür iş gücü, sınırsız sermaye, kâr, tekelleşme ve maddecilik kavramlarını ön plana çıkarır. Özel mülkiyet ve rekabeti teşvik eder. Kapitalizmde devlet, gerekmedikçe ekonomiye müdahale etmez.
Avrupa’da ortaya çıkan bu ideoloji özellikle I ve II. Dünya Savaşlarının çıkmasında etkili oldu. II. Dünya Savaşı sonrası bütün dünyaya yayıldı. Büyük sermaye sahibi uluslararası şirketler önem kazanarak dünya siyaseti ve ekonomisi üzerindeki etkilerini artırdı.
Bir isim (“Mussolini”), bir yıl (“1917”) ya da bir kavram (“mülkiyet”) yaz; tablo süzülür. Sütun seçicisiyle yalnız “Öne çıkan isim” sütununda arayıp kim hangi ideolojiyle anılıyor sorusunu tek bakışta çözebilirsin.
İki ideoloji de özel mülkiyete karşıdır ve ikisi de 1917 Ekim Devrimi ile anılır — bu yüzden karışırlar. Ayrımı şöyle tut:
Sosyalizm, sermaye sahipleriyle işçiler arasındaki eşitsizliği, servet ve
refah farklılıklarını ortadan kaldırmayı amaçlar; tarifi eşitsizlik üzerinden yapılır.
Komünizm ise ortak mülkiyete dayalı yaşamı amaçlayan toplumsal, ekonomik ve siyasi bir
ideolojidir; tarifi ortak mülkiyet üzerinden yapılır ve Komünist Parti Manifestosu
(1847-1848) ile kurallara bağlanmıştır.
Kısa yol: Manifesto geçiyorsa komünizm, “servet farklılıklarını ortadan kaldırmak” geçiyorsa sosyalizm. Ekim Devrimi ikisinde de geçtiği için ayırt edici değildir.
| Ölçüt | Faşizm | Nazizm |
|---|---|---|
| Ülke ve lider | İtalya · Mussolini | Almanya · Hitler |
| Dayandığı düşünce | Akdeniz’de eski Roma İmparatorluğu’nu canlandırma | Alman ırkının üstünlüğü, devletin kutsallaştırılması |
| Yayılma adı | “mare nostrum” (bizim deniz) | “Hayat Sahası” politikası |
| Ünlü söz | “Her şey devlet içinde ve devlet için…” (1926 Scala nutku) | — |
| Doğrudan sonucu | İtalya’nın yayılma politikası; İspanya, Japonya, Macaristan’da etki | II. Dünya Savaşı’na giden yolun başlangıcı; SSCB-Fransa-ABD yakınlaşması |
Karışık sırayla gelen cümleyi doğru ideolojiye, doğru antlaşmaya ya da doğru yıla yerleştir. Yanlışta doğru cevap hemen açılır.
Paris Barış Konferansı, Milletler Cemiyeti, Locarno ve Briand-Kellogg, 1929 Bunalımı ve altı ideoloji üzerine 47 soruluk test.
Girişimlerin en önemlisi galip devletlerin idaresinde ve 32 devletin katılımıyla düzenlenen Paris Barış Konferansı’dır. Sömürgeciliğin yerini manda ve himaye sistemi, savaş tazminatlarının yerini ise tamirat borçları uygulaması almıştır. Wilson’un; Selfdeterminasyon (ulusların kendi kaderlerini belirleme yetkisi) ve yenilen devletlerden toprak alınmamasına yönelik kararları ihlal edildi. Bu olumsuzluklara rağmen barışın kalıcılığı için Milletler Cemiyeti, Locarno Antlaşması ve Briand-Kellogg Paktı adımları atıldı.
Paris Barış Konferansı’nda hazırlanan 26 maddelik sözleşme metni, 10 Ocak 1920’de İsviçre’nin Cenevre kentinde imzalandı ve Milletler Cemiyeti kuruldu. Milletler Cemiyeti; dünyada kalıcı barışı, adaleti, güvenliği sağlamak, sorunları iş birliğiyle çözmek ve uluslararası hukuk kurallarını hâkim kılmak amacıyla faaliyet gösteren ilk kuruluştur. Kurulması fikrini ilk ortaya atan kişi ABD Başkanı Wilson’dur. Türkiye 1932’de üye oldu. Cemiyet 18 Nisan 1946’da dağıldı.
Daimî üyelerin yetkisi ve etkinliğinin fazla olması. ABD ve Sovyetler Birliği’nin Cemiyet içinde yer almaması. Cemiyetin büyük devletlerin çıkarlarına aracılık etmesi. Japonya’nın Mançurya’ya, İtalya’nın da Habeşistan’a saldırması karşısında gereken yaptırımların devreye sokulamayışı Milletler Cemiyeti’ni işlevsiz bırakmıştır.
1 Aralık 1925’te Almanya, Fransa, İngiltere, İtalya, Belçika, Polonya ve Çekoslovakya arasında Locarno Antlaşması imzalandı; Almanya-Fransa arasındaki ilişkiler normalleşti, Almanya yeniden Avrupa’nın büyük devletleri arasında yerini aldı ve 1926’da Milletler Cemiyeti’ne üye oldu. Briand-Kellogg Paktı 27 Ağustos 1928’de dokuz devlet arasında imzalandı; 1929 yılının sonuna kadar Türkiye ve SSCB de dâhil 46 devlet katıldı ve 1930’lardan sonra Almanya, İtalya ve Japonya’nın saldırgan politikaları paktı işlevsiz hâle getirdi.
Milyonlarca insan işsiz kaldı. Köylerde topraklar terk edildi. Pek çok kişi mal varlığını kaybetti. İnsanların yaşam koşulları kötüleşti. On yıl süren kargaşanın çıkmasına sebep oldu. II. Dünya Savaşı’nın çıkmasına neden oldu.
Mussolini 1926’daki ünlü Scala nutkunda “Her şey devlet içinde ve devlet için, hiçbir şey devlet dışında ve başka bir şey için değildir.” diyerek totaliter bir rejim kurdu; Akdeniz’e “mare nostrum” (bizim deniz) diyordu. Hitler; Alman ırkının üstünlüğüne, Yahudilerin zenginliğine el koymaya ve devletin kutsallaştırılmasına dayalı totaliter bir rejim kurdu ve Hayat Sahası politikası doğrultusunda yayılma amaçlandı.
Sosyalizm, sermaye sahipleriyle işçiler arasındaki eşitsizliği, servet ve refah farklılıklarını ortadan kaldırmayı amaçlar; üretim araçlarının toplumun mülkiyetine geçirilmesi düşüncesi hâkimdir. Komünizm ortak mülkiyete dayalı yaşamı amaçlayan toplumsal, ekonomik ve siyasi bir ideolojidir; Karl Marx ve Friedrich Engels tarafından kaleme alınan “Komünist Parti Manifestosu” ile kuralları ortaya konmuştur (1847-1848). 1917 Ekim Devrimi ile Lenin liderliğindeki Bolşevikler dünyadaki ilk komünist idareyi kurdu; 1919’da Komintern, 1947’te Cominform kuruldu.
Fikir babalığını John Locke ve Adam Smith’in yaptığı liberalizmde temel insan hakları, hukukun üstünlüğü, serbest piyasa ekonomisi gibi değerler savunuldu. Modern dünyadaki demokrasinin temel kavramları liberalizm ile yayıldı. Kapitalizm 16. yüzyılın sonlarına doğru sömürgecilik yoluyla elde edilen sermayenin Avrupa’ya aktarılmasıyla ortaya çıktı; özgür iş gücü, sınırsız sermaye, kâr, tekelleşme ve maddecilik kavramlarını ön plana çıkarır ve devlet, gerekmedikçe ekonomiye müdahale etmez.