Orta Çağ’da gücü at mı belirledi?
Orta Çağ’ın haritasında dört büyük yapı var: Çin, Doğu Roma (Bizans), Sasani ve Moğol İmparatorluğu. Aralarındaki fark yalnız sınır değil; hükümdarın nasıl meşru sayıldığı, ordunun kimden toplandığı ve ne kadar hızlı hareket ettiği. Bu ünitede o dört yapıyı, Avrupa’nın şövalye ordusunu, Türk-Moğol süvarisini ve XIV. yüzyılda her şeyi değiştiren ateşli silahları göreceksin.
Dört yapıdan birini seç. Üstteki doğu-batı şeridinde o devletin hâkim olduğu bölgeler yanar; altta hükümdar unvanı, hâkimiyet alanı ve ayırt edici bilgi kutuları dolar. Şeridin üzerinde dört yapının nasıl komşu olduğunu da görürsün: Sasani ile Doğu Roma yan yana, Moğol ise doğudan batıya her ikisinin üstüne uzanır.
Mançurya, İç Moğolistan, Doğu Türkistan ve Tibet bölgelerini içine alan Büyük Okyanus’a kadar uzanan coğrafyada kurulmuştur. “Göğün Oğlu” sayılan Çin imparatoru, yönettiği insanlardan üstün sayılsa da kutsal görülmemiştir.
Doğu Roma İmparatorluğu, bugünkü İstanbul’da kurulduğu için tarihçiler tarafından Bizans olarak adlandırılmıştır. Doğu Roma İmparatorluğu; Anadolu, Balkanlar, Mısır, Suriye, Filistin ve Kuzey Afrika coğrafyasında etkili olmuştur.
Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu’nun mezhebi Ortodoksluktur.
Kafkasya, Mezopotamya ve İran’a hâkimdir. Pers devlet geleneğini benimseyen Sasanilerde soy dayanışması dikkat çekmektedir. İmparatorluğun başında Şehinşah (Krallar Kralı) unvanını kullanan hükümdar bulunmaktaydı. Hz. Ömer Nihavend Savaşı ile Sasanileri 651 yılında yıkmıştır.
Moğol İmparatorluğu’nu kuran Temuçin, 1206’da yapılan kurultayda Türk-Moğol boyları tarafından kağan seçilerek Cengiz adını almıştır. Moğol boylarını bir araya toplayan Cengiz Han, istila hareketleri ile dünyanın en geniş kara imparatorluğunu kurmuştur.
Devletin kendi adı Doğu Roma İmparatorluğudur; Bizans adını ona tarihçiler vermiştir ve sebebi coğrafidir: bugünkü İstanbul’da kurulduğu için. Soru kökünde “Bizans adının kaynağı” geçiyorsa cevap bir hükümdar ya da bir kavim değil, şehrin kendisidir.
Orta Çağ’da her hükümdarın bir meşruiyet kaynağı (haklı sayılma dayanağı) vardır. Bu ünitedeki üç yapı üç ayrı cevap verir ve sınavda karşılaştırma soruları tam buradan çıkar.
Üç unvanı sırayla seç. Canvas her unvan için üç katmanlı bir merdiven çizer: en üstte kaynak (gök / tanrısal soy / boyların seçimi), ortada hükümdar, altta halk. Kaynaktan hükümdara inen ok, yetkinin yukarıdan mı yoksa aşağıdan mı geldiğini gösterir — Moğol’da ok aşağıdan yukarı akar, çünkü kağanı kurultayda boylar seçer.
Çin imparatoru için çok dikkatli bir cümle kurulur: “Göğün Oğlu” sayılan Çin imparatoru, yönettiği insanlardan üstün sayılsa da kutsal görülmemiştir. Yani unvan gökle bağ kuruyor ama imparator tanrılaştırılmıyor. Mısır’daki tanrı-kral anlayışıyla karıştırma: orada firavun için piramit adı verilen anıt mezarlar yapılıyordu. Üstünlük bir sıralamadır, kutsallık bir niteliktir.
| Ölçüt | Çin | Doğu Roma | Sasani | Moğol |
|---|---|---|---|---|
| Hükümdar unvanı | Göğün Oğlu | İmparator | Şehinşah (Krallar Kralı) | Kağan |
| Hâkimiyet alanı | Mançurya, İç Moğolistan, Doğu Türkistan, Tibet | Anadolu, Balkanlar, Mısır, Suriye, Filistin, Kuzey Afrika | Kafkasya, Mezopotamya, İran | Dünyanın en geniş kara imparatorluğu |
| Ayırt edici | Üstün ama kutsal değil | Mezhebi Ortodoksluk | Pers geleneği, soy dayanışması | 1206 kurultayı, Cengiz adı |
| Sonu / dönüm | — | — | 651 Nihavend Savaşı ile yıkıldı | İstila hareketleriyle genişledi |
İlk Çağ’da olduğu gibi Orta Çağ’da da ordular, devletlerin en önemli unsurlarından biri olmuştur. Avrupa ordusunun altı özelliği birbirini besler: ordunun çekirdeği şövalye olunca hem ölçek küçülür hem sefer kısalır.
Orduların önemli kısmı şövalyelerden meydana gelir. Orduların yapıları küçüktür.
Seferler, kısa süreli yapılır. Savaşların büyük kısmı kara savaşları şeklinde gerçekleşir.
Disiplin yönünden genelde zayıftır. Lojistik kaynakları sınırlıdır.
Altı özellikten birini seç: canvas o özelliği merkeze alır ve hangi özelliğin hangisini doğurduğunu oklarla gösterir. Örneğin “şövalye ağırlıklı ordu” seçildiğinde ok “ordu yapısı küçüktür”e uzanır; “lojistik sınırlı” seçildiğinde ok “seferler kısa süreli” kutusuna gider. Sönük duran oklar diğer bağlantılardır.
Üç ordunun ortak yönü onlu sisteme göre düzenlenmiş olmalarıdır. Ayrıştıkları nokta ise askerin kaynağıdır: kendi milleti, ücretli asker, ya da tabi devletler ve savaş esirleri.
Üç orduyu sırayla seç. Canvas ortadaki ordu kutusuna hangi kaynaklardan asker aktığını oklarla çizer; okun kalınlığı o kaynağın ordudaki ağırlığını gösterir. Türk-Moğol ordusunda ücretli asker oku hiç yoktur — bu açıkça belirtilir. Bizans’ta ise XI. yüzyılın ikinci yarısından itibaren ücretli asker oku en kalın hâle gelir.
Onlu sisteme göre düzenlenmiştir. Ordu, hafif süvari birliklerinden oluşur. Savaşlarda özellikle atlı okçular çok etkilidir. Hareket kabiliyetleri hızlıdır. Disiplin ve cesaretleri yüksektir. Ordu-Millet anlayışı etkilidir. Ücretli askerlik görülmemiştir.
Ordu merkez, eyalet, yardımcı kuvvetler ve ücretli asker bölümlerinden oluşur. Ücretli askerin içerisinde Türkler de bulunmuştur. XI. yüzyılın ikinci yarısından itibaren ücretli askerler ordunun asli unsuru hâline gelmiştir. Onlu sisteme göre düzenlenmiştir.
Ordu, tabi devletlerin birlikleri, ücretli askerler ve savaş esirlerinden oluşur. Onlu sisteme göre düzenlenmiştir.
Ordu-Millet anlayışı, savaşacak gücün milletin kendisinden çıkması demektir; bu yüzden Türk-Moğol ordusunda ücretli askerlik görülmemiştir. Bizans ise tam tersi yönde gitmiştir: XI. yüzyılın ikinci yarısından itibaren ücretli askerler ordunun asli unsuru hâline gelmiştir ve bu ücretli askerlerin içinde Türkler de bulunmuştur. Sınavda “ordunun millî karakterini kaybetmesi” diye geçen şey budur.
Orta Çağ boyunca savaşı süvari kazanıyordu. XIV. yüzyılın sonlarına doğru üç şey aynı anda değişti ve denge piyadeye kaydı.
Zaman kaydırağını sağa çek: yıl ilerledikçe canvas’ta süvari sayısı azalır, piyade sayısı artar; ordunun altındaki çubuk geleneksel silahtan ateşli silaha geçişi gösterir; sağdaki kutu ise ordunun geçici mi maaşlı ve daimî mi olduğunu yazar. Kaydırağın sağ ucunda üç değişimin üçü de tamamlanmış olur.
Yüzyılın sonlarına doğru ordularda süvarilerin yerini piyadeler almaya başlamıştır. Osmanlı, İngiltere ve Fransa devletlerinde maaşlı ve profesyonel daimî ordular kurulmaya başlanmıştır. Savaşlarda geleneksel silahların yerini top, tüfek gibi ateşli silahlar almaya başlamıştır.
Piyadeleri en etkili kullanan devletler, İngiltere ve Osmanlı Devleti olmuştur.
Konargöçerler ile yerleşik topluluklar arasındaki savaşlarda genellikle konargöçerler üstünlük sağlamıştır. Konargöçerlerin süvari birlikleri savaşlarda en iyi askerler olmuştur. Konargöçer orduları ağır donanımlı ve yavaş hareket eden yerleşik ordularına göre çok daha hızlı hareket kabiliyetine sahiptirler. Konargöçer ordularında kadınlar da gerektiğinde savaşa katılmıştır.
İki ordu aynı anda yola çıkar. Üstteki konargöçer ordusu hafif donanımlıdır ve hızlı ilerler; alttaki yerleşik ordusu ağır donanımlıdır, yavaş hareket eder. Sağ uçtaki hedefe konargöçer ordusu belirgin biçimde önce varır — “konargöçerler genellikle üstünlük sağlamıştır” cümlesinin arkasındaki mekanizma budur. Yol boyunca çıkan etiketler her ordunun taşıdığı yükü gösterir.
Karışık sırayla gelen özelliği doğru devlete ya da doğru ordu tipine yerleştir.
Orta Çağ’ın dört büyük siyasi yapısı, Avrupa ve Türk-Moğol orduları ile XIV. yüzyıl askerî değişimi üzerine 40 soruluk test.
Çin İmparatorluğu, Mançurya, İç Moğolistan, Doğu Türkistan ve Tibet bölgelerini içine alan Büyük Okyanus’a kadar uzanan coğrafyada kurulmuştur. “Göğün Oğlu” sayılan Çin imparatoru, yönettiği insanlardan üstün sayılsa da kutsal görülmemiştir. Doğu Roma İmparatorluğu, bugünkü İstanbul’da kurulduğu için tarihçiler tarafından Bizans olarak adlandırılmıştır ve Anadolu, Balkanlar, Mısır, Suriye, Filistin ve Kuzey Afrika coğrafyasında etkili olmuştur. Mezhebi Ortodoksluktur.
Sasaniler Kafkasya, Mezopotamya ve İran’a hâkimdir; Pers devlet geleneğini benimsemişlerdir ve soy dayanışması dikkat çeker. Hükümdar Şehinşah (Krallar Kralı) unvanını kullanır. Hz. Ömer Nihavend Savaşı ile Sasanileri 651 yılında yıkmıştır. Moğol İmparatorluğu’nu kuran Temuçin, 1206’da yapılan kurultayda Türk-Moğol boyları tarafından kağan seçilerek Cengiz adını almıştır ve istila hareketleri ile dünyanın en geniş kara imparatorluğunu kurmuştur.
Orduların önemli kısmı şövalyelerden meydana gelir. Seferler kısa süreli yapılır. Orduların yapıları küçüktür. Savaşların büyük kısmı kara savaşları şeklinde gerçekleşir. Disiplin yönünden genelde zayıftır. Lojistik kaynakları sınırlıdır.
Onlu sisteme göre düzenlenmiştir. Ordu, hafif süvari birliklerinden oluşur. Savaşlarda özellikle atlı okçular çok etkilidir. Hareket kabiliyetleri hızlıdır. Disiplin ve cesaretleri yüksektir. Ordu-Millet anlayışı etkilidir. Ücretli askerlik görülmemiştir.
Bizans ordusu merkez, eyalet, yardımcı kuvvetler ve ücretli asker bölümlerinden oluşur; ücretli askerin içerisinde Türkler de bulunmuştur; XI. yüzyılın ikinci yarısından itibaren ücretli askerler ordunun asli unsuru hâline gelmiştir; onlu sisteme göre düzenlenmiştir. Sasani ordusu tabi devletlerin birlikleri, ücretli askerler ve savaş esirlerinden oluşur ve onlu sisteme göre düzenlenmiştir.
Yüzyılın sonlarına doğru ordularda süvarilerin yerini piyadeler almaya başlamıştır. Osmanlı, İngiltere ve Fransa devletlerinde maaşlı ve profesyonel daimî ordular kurulmaya başlanmıştır. Geleneksel silahların yerini top, tüfek gibi ateşli silahlar almaya başlamıştır. Piyadeleri en etkili kullanan devletler İngiltere ve Osmanlı Devleti olmuştur. Konargöçerler ile yerleşik topluluklar arasındaki savaşlarda genellikle konargöçerler üstünlük sağlamıştır; süvari birlikleri en iyi askerlerdir, ağır donanımlı yerleşik ordularına göre çok daha hızlıdırlar ve ordularında kadınlar da gerektiğinde savaşa katılmıştır.