Hipotez
yanlışlanabilir
olmalı
Yanlışlanabilir = deneyle çürütülebilir. Bir hipotez, yanlış olduğu gösterilebiliyorsa bilimseldir; sonuçlar desteklemezse terk edilir.
Bilimsel yöntem, bir problemi çözmek amacıyla gerçekleştirilen mantık, ölçme, gözlem ve deneylere dayalı, sistemli çalışmaların bütünüdür. Sonuçlar hipotezi desteklemiyorsa hipotez terk edilir — bilimi bilim yapan şey bu.
Bu ünitenin soruları neredeyse tamamen kavram ayrımı üzerine kurulu. Aşağıdan bir kavram seç: tanımını, örneğini ve en çok karıştırıldığı kavramı gör.
Gözlem duyu organları veya ölçme araçlarıyla yapılan veri toplamadır.
Gözlemler duyu organları ile yapıldığında nitel, ölçme aracı kullanılarak yapıldığında ise nicel gözlem adını alır.
Bir konu ile ilgili ulaşılan bilgiler veri olarak tanımlanır.
Probleme ilişkin geçici çözüm önerileri hipotez olarak adlandırılır.
Hipotezler gözlemle ve deneylerle test edilmelidir. Bunun için bilimsel çalışmalarda genellikle kontrollü deneyler tercih edilir.
Hipotezlerden ortaya çıkarılan mantıklı sonuçlara tahmin adı verilir.
Gerçek, herkes tarafından doğruluğu kabul edilen ve aynı şartlarda aynı sonuçlara ulaşılan gözlemlerdir. Veriler hipotezi destekliyorsa elde edilen sonuçlar gerçek hâline dönüşür.
Belirli bir duruma veya olaya ilişkin yapılan gözlemler ve toplanan veriler ile problem net bir şekilde tanımlanır.
Basamakları düz bir liste gibi ezberleme — asıl önemli olan sondaki çatal: sonuçlar hipotezi destekliyorsa bir yol, desteklemiyorsa başka bir yol. Aşağıdan adım seç.
Kontrollü deney, bir olayı etkileyecek faktörlerden sadece birinin değiştirilip diğerlerinin sabit tutulmasıyla yapılan deneydir. Aşağıda faktörleri değiştir; deneyin geçerli kalıp kalmadığını gör.
Deney grubunda test edilecek faktör değiştirilirken kontrol grubunda tüm şartlar sabit tutulur. İki gruptan elde edilen veriler karşılaştırılır.
Etkisi araştırılan değişkene bağımsız değişken, bağımsız değişkene bağlı olarak değişen değişkene ise bağımlı değişken denir.
Sınavda soru genelde şöyle geliyor: bir cümle veriliyor, hangi kavrama karşılık geldiği soruluyor. Alıştırma yapalım.
Bozulan bir şeyi tamir ederken de aynı basamakları kullanıyorsun; sadece adlarını koymuyorsun.
Önce gözlem (ışık yanmıyor), sonra problem (şarj olmuyor), sonra hipotez ("kablo bozuk"). Kabloyu değiştirip denemek bir deney. Olmadıysa hipotez terk edilir, yenisi kurulur.
Duyu organıyla söylediğin nitel gözlem, termometreyle ölçtüğün nicel gözlem. Aradaki tek fark ölçme aracı kullanıp kullanmadığın.
Kabartma tozunun etkisini merak ediyorsan iki keki de aynı yapıp sadece birine toz koyarsın. Toz koyulan deney grubu, koyulmayan kontrol grubu. Diğer her şey sabit — bu bir kontrollü deney.
Kabartma tozu miktarı senin ayarladığın şey → bağımsız değişken. Kekin kabarma yüksekliği ona bağlı olarak değişiyor → bağımlı değişken.
"Kabartma tozu keki kabartır" bir hipotez (geçici çözüm önerisi). "Öyleyse tozlu kek daha yüksek olacak" bir tahmin — hipotezden çıkarılan mantıklı sonuç.
Hipotez desteklense bile iş bitmiyor: deneylerin tekrarlanması ve sonuçların başka araştırmacılar tarafından doğrulanması gerekiyor. Bilimi güvenilir yapan basamak bu.
Hiçbir şey kötüye gitmez. Sonuçlar hipotezi desteklemiyorsa hipotez terk edilerek yeni bir hipotez kurulur. Yanlış çıkmak sürecin normal parçası.
Gerçek, herkes tarafından doğruluğu kabul edilen ve aynı şartlarda aynı sonuçlara ulaşılan gözlemlerdir. "Aynı şartlarda aynı sonuç" kısmı kritik.
Veri = ulaşılan bilgi. Hipotez = geçici çözüm önerisi. Tahmin = hipotezden çıkarılan mantıklı sonuç. Soru "geçici çözüm önerisi" diyorsa cevap her zaman hipotezdir.
26 sorudan oluşan bu test ile bilimsel yöntem ve basamakları ünitesini ne kadar kavradığını gör.
Bir problemi çözmek amacıyla gerçekleştirilen mantık, ölçme, gözlem ve deneylere dayalı, sistemli çalışmaların bütünüdür.
Duyu organları veya ölçme araçlarıyla yapılan veri toplamadır. Duyu organları ile yapıldığında nitel, ölçme aracı kullanılarak yapıldığında nicel gözlem adını alır.
Bir konu ile ilgili ulaşılan bilgiler veri olarak tanımlanır.
Probleme ilişkin geçici çözüm önerileridir. Gözlemle ve deneylerle test edilmelidir; bunun için genellikle kontrollü deneyler tercih edilir.
Hipotezlerden ortaya çıkarılan mantıklı sonuçlara tahmin adı verilir.
Herkes tarafından doğruluğu kabul edilen ve aynı şartlarda aynı sonuçlara ulaşılan gözlemlerdir. Veriler hipotezi destekliyorsa sonuçlar gerçek hâline dönüşür.
Bir olayı etkileyecek faktörlerden sadece birinin değiştirilip diğerlerinin sabit tutulmasıyla yapılan deneydir.
Deney grubunda test edilecek faktör değiştirilirken kontrol grubunda tüm şartlar sabit tutulur. İki gruptan elde edilen veriler karşılaştırılır.
Etkisi araştırılan değişkene bağımsız değişken, bağımsız değişkene bağlı olarak değişen değişkene ise bağımlı değişken denir.
Gözlemlerin yapılması ve verilerin toplanması, problemin tespit edilmesi, hipotez oluşturulması, hipoteze dayalı tahminler yapılması, kontrollü deneylerin tasarlanarak uygulanması, sonuçların değerlendirilmesi.
Hipotez gerçek hâline gelir; deneylerin tekrarlanması ve sonuçların başka araştırmacılar tarafından doğrulanması gerekir.
Sonuçlar hipotezi desteklemiyorsa hipotez terk edilerek yeni bir hipotez kurulur.