Molekül
büyükse
zar bükülür
Küçük moleküller zardan geçer; büyük moleküller geçmez. Hücre onları almak için zarını içeri çöktürüp cep yapar, atmak için de kofulu zara kaynatır. Her ikisinde de taşıma yoğunluk farkına bağlı değildir ve ATP harcanır.
Büyük moleküllerin hücre zarının içeriye doğru çökmesiyle oluşan cepler yardımıyla enerji harcanarak hücre içine alınmasına endositoz denir. Aşağıdaki animasyonda adım adım izle.
Her iki olayda da yoğunluk farkına bağlı olmaksızın tek yönlü taşıma gerçekleşir. Taşıma sırasında ATP harcanır.
Bakteri ve mantar hücrelerinde hücre duvarı endositozu engeller.
Endositoz, fagositoz ve pinositoz olmak üzere iki şekilde gerçekleşir. Ayıran şey alınan maddenin hâli.
Hücre içinde bulunan büyük moleküllü maddelerin enerji (ATP) harcanarak kofullar yardımıyla endositozun tersi bir yöntemle hücre dışına verilmesine ekzositoz denir.
Sınavda bu ünitenin en çok sorulan iki noktası: zar yüzeyine ne oluyor ve hangi canlı bunu yapabiliyor.
| Özellik | Endositoz | Ekzositoz |
|---|---|---|
| Yön | Hücre içine alma | Hücre dışına verme |
| Hücre zarı yüzeyi | Küçülür | Büyür |
| ATP | Her ikisinde de harcanır | |
| Enzim | Her ikisinde de görev yapar | |
| Yoğunluk farkı | Taşınım yönü yoğunluk farkına bağlı değildir; tek yönlü taşıma gerçekleşir | |
| Çeşitleri | Fagositoz, pinositoz | — |
Endositoz ve ekzositoz yapamaz — zarlı organeller oluşturmadıkları için.
Ekzositoz yapabilir. Sindirim enzimleri böcekçil bitkilerde ve ayrıştırıcı mantarlarda bu yolla dışarı verilir. Mantar hücrelerinde hücre duvarı endositozu engeller.
Bakteri ve mantar hücrelerinde hücre duvarı endositozu engeller.
Bu iki olay, vücudunda şu anda milyonlarca kez gerçekleşiyor. Aşağıdakiler görünen yüzü.
İnsan vücudundaki akyuvarlar, yabancı mikroorganizmaları fagositoz yoluyla yok eder. Mikrop yalancı ayaklarla sarılıp besin kofuluna alınıyor, lizozom kaynaşıp sindiriyor.
Amip, öglena, paramesyum gibi tek hücreli ökaryot canlılar besinleri fagositoz ile hücre içine alır. Ağzı yok; zarını büküyor.
Enzimlerin, bazı virüslerin ve antikorların alınması ile hormonların kan yoluyla taşınması pinositozla gerçekleşir. Çözünmüş oldukları için fagositoz değil, pinositoz.
Hücrede üretilen enzim, hormon, tükürük, süt gibi salgılar ekzositozla dışarı veriliyor. Ağzının sulanması bile ekzositozun toplamı.
Bitki, böceği hücrenin içine almıyor: ekzositozla sindirim enzimlerini dışarı verip böceği hücre dışında sindiriyor, sonra küçülen molekülleri emiyor. Ayrıştırıcı mantarlar da aynı yolu kullanıyor — hücre duvarı, büyük bir lokmayı içeri almanın önündeki asıl engel.
Bakteriler ve arkeler, zarlı organeller oluşturmadığı için endositoz ve ekzositoz yapamaz. Ayrıca hücre duvarı zaten endositozu engelliyor.
Zarı büküp koparmak, sonra kofulu zara kaynatmak kendiliğinden olmuyor. Her iki olayda da yoğunluk farkına bağlı olmaksızın tek yönlü taşıma var ve ATP harcanıyor.
Endositozda zarın bir kısmı koful olup ayrıldığı için yüzey küçülür; ekzositozda koful zarı hücre zarıyla birleştiği için yüzey büyür. İkisi birbirini dengeliyor.
1) Madde içeri mi dışarı mı? → endositoz / ekzositoz. 2) İçeriyse madde katı mı çözünmüş mü? → fagositoz / pinositoz. 3) Zar yüzeyi soruluyorsa: alma → küçülür, verme → büyür.
26 sorudan oluşan bu test ile endositoz ve ekzositoz ünitesini ne kadar kavradığını gör.
Büyük moleküllerin hücre zarının içeriye doğru çökmesiyle oluşan cepler yardımıyla enerji harcanarak hücre içine alınmasıdır. Fagositoz ve pinositoz olmak üzere iki şekilde gerçekleşir.
Hücre zarının bir kısmı koparak koful oluşumuna katıldığı için hücre zarı yüzeyi küçülür. ATP harcanır, enzimler görev yapar.
Büyük moleküllü katı partiküllerin yalancı ayaklar yardımıyla hücre içine alınmasıdır. Oluşan keseye besin kofulu denir; lizozomla kaynaşıp sindirilir.
Büyük moleküllü ve suda çözünebilen maddelerin hücre içine alınmasıdır. Pinositoz cepleri fagositoz ceplerinden daha küçüktür.
İnsan vücudundaki akyuvarlar yabancı mikroorganizmaları bu yolla yok eder. Amip, öglena, paramesyum besinleri fagositozla alır.
Enzimlerin, bazı virüslerin ve antikorların alınması ile hormonların kan yoluyla taşınması pinositozla gerçekleşir.
Hücre içindeki büyük moleküllü maddelerin ATP harcanarak kofullar yardımıyla, endositozun tersi bir yöntemle hücre dışına verilmesidir.
Koful zarı, hücre zarı ile birleştiğinden hücre zarının yüzeyi büyür. Enzim, hormon, tükürük, süt gibi salgılar ve atıklar bu yolla verilir.
Bakteriler ve arkeler, zarlı organeller oluşturmadığı için endositoz ve ekzositoz yapamaz. Bakteri ve mantar hücrelerinde hücre duvarı endositozu engeller.
Mantarlar ve bitki hücreleri ekzositoz yapabilir. Sindirim enzimleri böcekçil bitkilerde ve ayrıştırıcı (çürükçül) mantarlarda bu yolla hücre dışına verilir.
Her iki olayda da yoğunluk farkına bağlı olmaksızın tek yönlü taşıma gerçekleşir. Taşıma sırasında ATP harcanır ve enzimlere ihtiyaç duyulur.
Fagositozda cep koparak sitoplazmaya geçer, oluşan keseye besin kofulu denir. Sindirim enzimi taşıyan lizozom ile kaynaşır ve sindirilir.