Eşeyli
üremez ama
çeşitliliği yüksek
Bakteriler prokaryot; zarla çevrili çekirdekleri yok, hücresel yapı olarak yalnızca ribozom taşıyorlar. Buna rağmen genetik çeşitliliği en fazla âlemlerden biri — çünkü mutasyon ve konjugasyon var.
Bakteriler, prokaryot hücre yapısına sahip mikroorganizmalardır. Şemadan bir yapı seç — görevini ve sınavda sorulan ayrıntısını gör.
Bakterilerde hücresel yapı olarak yalnızca ribozom bulunur. Sitoplazma içerisinde dağınık olarak bulunan ribozomlar, bakterinin ihtiyacı olan proteinleri sentezler.
Bakterilerin genetik materyalleri tek bir dairesel kromozomdan oluşur. Bakterilerde zarla çevrili çekirdek olmadığı için kromozom sitoplazmada yer alır.
Bu bölümün en çok sorulan noktası bu: konjugasyonda birey sayısı artmaz, sadece genetik çeşitlilik artar.
Bakteriler beslenme bakımından ototrof veya heterotrof olabilir. Bazı bakteriler parazit yaşar. Ototrof bakteriler, fotosentez veya kemosentez yoluyla besin üretir. Tüm bakterilerde depo polisakkarit glikojendir.
Bakterilerin oksijenli solunum, oksijensiz solunum ve fermantasyon yapabilen türleri vardır. Fermantasyon yapanlar son ürün olarak etil alkol, laktik asit gibi ürünler oluşturur.
Oksijenli solunum ve fotosentez yapan bakteri türlerinde hücre zarı içe doğru kıvrımlar yapar. Bu kıvrımlarda enzimler ve ETS (elektron taşıma sistemi) elemanları bulunur. ATP kıvrımlı zarlarda sentezlenir.
Bakterilerde üreme, DNA'nın eşlenmesinden sonra ikiye bölünerek gerçekleşir. İçinde besin bulunan kültür ortamında bakteriler yaklaşık 20 dakikada bir bölünebilir.
Bakteriler, eşeyli üreme ile çoğalmadıkları hâlde genetik çeşitliliği oldukça fazla olan âlemdir. Bu çeşitlilik mutasyon, konjugasyon gibi olaylarla sağlanır.
Bakteriler mikroskop altında genellikle küre, çomak, virgül ya da spiral şeklinde görülür.
Not: Küre şeklindeki bakteriler hariç tüm bakterilerde kamçı bulunur.
Hastalıklara neden olan bakterilere patojen adı verilir. Tüberküloz (verem), tetanos, ülser, menenjit (beyin zarının iltihaplanması) gibi hastalıklar bakteri kaynaklıdır. Patojen bakteriler ürettikleri toksin ile organizmaya zarar verir.
Bazı bakteriler, olumsuz ortam şartlarında (kuraklık, besin kıtlığı, radyasyon, zehirli maddeler gibi) endospor oluşturur. Aşamaları tek tek izle.
Endosporlar, çevresel değişimlere oldukça dayanıklı olup uzun süre canlı kalabilir. Ortam şartları uygun hâle geldiği zaman endospor durumu sona erer. Endospor bir üreme yapısı değildir — bakteri sayısı artmaz, sadece hayatta kalır.
1970'lerde mikrobiyologların gen dizilimlerini ve küçük ribozomal RNA parçalarını kullanarak prokaryotları karşılaştırmaları sonucunda arkeler metabolik, hücresel ve genetik özellikleri dikkate alınarak bakterilerden ayrılmış ve ayrı bir âlem olarak incelenmeye başlanmıştır.
| Özellik | Bakteriler | Arkeler |
|---|---|---|
| Hücre duvarı | Peptidoglikan yapılı | Pseudopeptidoglikan yapılı |
| DNA | Tek dairesel kromozom, sitoplazmada | Halkasal; birçoğunun DNA'sı histon proteinlerine sarılı, üzerinde protein kılıfı var |
| Ribozom | Antibiyotiklerden etkilenir | Ökaryot ribozomuna benzer, antibiyotiklerden etkilenmez |
| Endospor | Bazı türlerde oluşur | Endospor oluşturan formu yoktur |
| Hastalık | Patojen türleri vardır | Hastalık yapıcı formu yoktur |
| Konjugasyon | Her ikisinde de pilus ile DNA aktarımı yapılır | |
| Plazmit | Bulunur | Bazılarında bulunabilir; gen transferiyle aktarılabilir |
Aşırı tuzlu ortamlarda yaşayan arkeler.
Oksijensiz ortamda yaşayan ve metan gazı üreten arkeler.
Termal su kaynakları gibi yerlerde yaşayan arkeler.
Arkeler yaşadıkları ortamın özelliklerine göre adlandırılır.
Hepsi bakteri işi. Sütün yoğurda ya da peynire, glikozun etil alkole ya da sirkeye dönüşmesinde ve turşu yapımında bakterilerden yararlanılır.
Bakteriler hızlı çoğaldıkları için gen nakillerinde onlardan yararlanılır. İnsülin gibi hormonlar, antibiyotikler, aşılar ve serumlar bu yolla üretiliyor.
İnsanların kalın bağırsaklarında yaşayan bakteriler B ve K vitaminlerini üretir. Otoburlarda ise bakteriler selülozun sindirimine yardımcı oluyor.
Endosporlar çevresel değişimlere oldukça dayanıklı olup uzun süre canlı kalabilir. Sıradan kaynatma yetmiyor; ortam düzelince endospor durumu sona erip bakteri geri dönüyor.
İçinde besin bulunan kültür ortamında bakteriler yaklaşık 20 dakikada bir bölünebilir. Sıcakta bırakılan yemeğin neden hızla bozulduğunun cevabı bu.
Arkelerin ribozomu ökaryot hücrelerin ribozomuna benzer yapıda olduğu için antibiyotiklerden etkilenmezler. Bakteri ribozomu ise hedef alınabiliyor.
Çiftliklerde bulunan çöplerin ve hayvan gübrelerinin üzerinde yaşayabilen bazı arkeler sayesinde biyogaz olarak da bilinen metan gazı üretilebilmektedir.
Termal su kaynakları gibi yerlerde yaşayanlara termofiller deniyor. Arkeler yaşadığı ortamın özelliğine göre adlandırılıyor — tuzluysa halofil, metan üretiyorsa metanojen.
Konjugasyon çoğalma değildir — birey sayısı artmaz, genetik çeşitlilik artar. Bir de endospor üreme yapısı değildir. İkisi de sık sorulur.
30 sorudan oluşan bu test ile bakteriler ve arkeler âlemi ünitesini ne kadar kavradığını gör.
Bakteriler prokaryot hücre yapısına sahip mikroorganizmalardır. Hücresel yapı olarak yalnızca ribozom bulunur; zarla çevrili çekirdek olmadığı için kromozom sitoplazmada yer alır.
Pilus, aynı türden iki bakteri arasında sitoplazmik köprü oluşturarak DNA aktarımını sağlar. Konjugasyonda birey sayısı artmadığından çoğalma kabul edilmez.
Kısa peptid zincirleriyle bağlanmış, polisakkarit içeren peptidoglikan yapılıdır. Bakteriyi dış etkilerden korur ve şekil verir.
Plazmit halkasal yapıdan daha küçük DNA parçalarıdır, gen aktarımında kullanılır. Kapsül tutunmayı ve dayanıklılığı sağlar, su kaybını önler. Kamçı küre şeklindeki bakteriler hariç tümünde bulunur.
Ototrof bakteriler fotosentez veya kemosentez yoluyla besin üretir. Tüm bakterilerde depo polisakkarit glikojendir.
Üreme, DNA'nın eşlenmesinden sonra ikiye bölünerek gerçekleşir. Besinli kültür ortamında yaklaşık 20 dakikada bir bölünebilir.
Bakteriler eşeyli üreme ile çoğalmadıkları hâlde genetik çeşitliliği oldukça fazla olan âlemdir.
Kuraklık, besin kıtlığı, radyasyon, zehirli maddeler gibi olumsuz şartlarda oluşur. Çevresel değişimlere dayanıklıdır, ortam uygun hâle gelince sona erer.
Oksijenli solunum ve fotosentez yapan bakterilerde hücre zarı içe kıvrımlar yapar; kıvrımlarda enzimler ve ETS elemanları bulunur, ATP burada sentezlenir.
Bazı özellikleri bakımından ökaryotlara benzeyen tek hücreli prokaryotlardır. Hücre duvarı pseudopeptidoglikan yapıdadır; DNA'sı histon proteinlerine sarılıdır.
Günümüzde tanımlaması yapılan arkelerin hastalık yapıcı ve endospor oluşturan formu yoktur. Ribozomu ökaryota benzediği için antibiyotiklerden etkilenmez.
Arkeler yaşadıkları ortamın özelliklerine göre adlandırılır: aşırı tuzlu ortamda halofiller, oksijensiz ortamda metan üretenler metanojenler, termal kaynaklarda termofiller.