Ökaryotların
en ilkeli
Bir âlem düşün: bazısı fotosentez yapıyor, bazısı avlanıyor, bazısı ikisini birden. Protistler ökaryot hücre yapısına sahip olan âlemler içerisinde en ilkel, tek ve çok hücreli organizmaların bulunduğu gruptur.
Protistler ökaryot hücre yapısına sahip olan âlemler içerisinde en ilkel, tek ve çok hücreli organizmaların bulunduğu gruptur. Çoğunlukla sucul ortamlarda, nemli topraklarda, diğer hayvansal organizmaların vücutlarında yaşar.
Protistler beslenme şekillerine göre ototrof, heterotrof ve hem ototrof hem heterotrof türleri vardır.
Üretici protistler, taşıdıkları kloroplast sayesinde atmosferde ve denizlerde bulunan oksijenin büyük bir kısmını üretir.
Tatlı sularda yaşayan türlerinde bulunan kontraktil kofullar, hücre içine giren suyun fazlasını dışarı atarak homeostaziyi sağlar.
Protista âlemine giren canlılar altı grupta incelenir: kamçılılar, kök ayaklılar, silliler, sporlular, algler, cıvık mantarlar. Aşağıdan bir grup seç — hareket organeli, örneği ve ayırt edici özelliği canvas'ta canlanıyor.
Hücre çeperleri yoktur. Bir ya da iki kamçı bulundurur. Dış kısmında pelikula denilen koruyucu bir kılıf taşır. Kamçı yardımıyla aktif olarak hareket eder. Kamçılarının kök kısmında göz lekesi olarak bilinen ışığa duyarlı bir yapı bulunur. Kloroplast içerdikleri için kendi besinlerini üretebilir; yeterli ışık olmadığında dışarıdan hazır besin alabilir.
Örnek: Öglena
Yalancı ayaklar yardımıyla hareket eder. En iyi bilinen örneği amiptir. Amipte belirgin bir hücre şekli yoktur ve sürekli şekil değiştirir. Hareket ederken aynı zamanda besinlerini de yakalar. Bazı türleri insanın ve birçok hayvanın sindirim sisteminde parazit yaşar.
Entamoeba histolytica — insan kalın bağırsağında parazit olarak yaşar, amipli dizanteriye sebep olur.
Hücre yüzeyini çevreleyen sil adı verilen yapılar; hareketi, dış çevreden gelen uyarılara uygun tepkilerin verilmesini ve beslenmeyi sağlar. Sillilerin hücrelerinde biri büyük diğeri küçük olmak üzere iki çekirdek bulunur. Büyük çekirdek hücre metabolizması ve eşeysiz üremeyi düzenlerken küçük çekirdek gen aktarımından (konjugasyon) sorumludur.
Paramecium caudatum — şeklinden dolayı terliksi hayvan olarak bilinir.
Sporluların hareket organelleri olmadığı için pasif olarak hareket eder. Sporlular hücre içi paraziti olarak yaşar ve besin ihtiyacını üzerinde yaşadığı canlıdan karşılar. Üremeleri sporla gerçekleşir.
Plasmodium malariae — sıtma hastalığının etkeni, Anofel cinsi dişi sivrisinekle taşınır.
Fotosentez yapar ve hücre çeperine sahiptir. Hem karasal hem sucul ortamlarda yaşayan türleri vardır. Dünyada üretilen serbest oksijenin çok büyük bir kısmı algler tarafından üretilir. Bir hücreli olabildikleri gibi çok hücreli olanları da vardır. Plastitlerinde değişik renklerde pigment maddeleri bulunur.
Renkleri: yeşil, kahverengi (esmer), altın sarısı, kırmızı
İpliksi yapıda ve belirgin bir hücre şeklinden yoksun olan canlı grubudur. Sitoplazmasında genellikle çok sayıda çekirdeğe sahip olması, amipsi hareket etmesi ve hücre çeperinin olmaması nedeniyle gerçek mantarlardan ayrılır. Nemli bölgelerde yaşar, eşeyli veya eşeysiz olarak çoğalabilir. Ayrıştırıcı olarak beslendikleri için madde döngüsüne katkı sağlar.
Tatlı su hücreye göre hipotonik — yani su sürekli içeri giriyor. Protist bunu nasıl çözüyor? Aşağıdaki simülasyonda ortamı değiştir.
Tatlı sularda yaşayan türlerinde hücre içine giren fazla su, kontraktil kofulların enerji (ATP) harcayarak kasılıp gevşemesi sonucu hücre dışına atılır. Böylece bu kofullar hücre içindeki osmotik dengeyi sağlamış olur.
Sadece değil. Dünyada üretilen serbest oksijenin çok büyük bir kısmı algler tarafından üretilir. Üretici protistler taşıdıkları kloroplast sayesinde atmosferdeki ve denizlerdeki oksijenin büyük bir kısmını sağlıyor.
Etkeni Plasmodium malariae, bir sporlu protist. Anofel cinsi dişi sivrisinekle taşınıyor. Hareket organeli olmadığı için pasif hareket ediyor, hücre içi paraziti olarak yaşıyor.
Entamoeba histolytica, insan kalın bağırsağında parazit olarak yaşayan ve amipli dizanteriye sebep olan kök ayaklı bir canlıdır. Temiz su neden önemli — cevabı burada.
Hücre duvarlarında silisyum bulunan protistler öldükten sonra organik tortul kayaçları oluşturuyor. Bu tortul diş macunlarına parlatıcı olarak katılıyor, binalarda da yalıtım malzemesi oluyor.
Algler protein, vitamin ve mineral içeriği yönünden zengin olmaları nedeniyle besin olarak tüketilir. Deniz ürünleri mutfağının temel malzemelerinden.
Bir damla gölet suyunda mikroskopla görebileceğin Paramecium caudatum, şeklinden dolayı terliksi hayvan olarak biliniyor. Siller hem hareketi hem beslenmeyi hem de uyarılara tepkiyi sağlıyor.
Sillilerde büyük çekirdek hücre metabolizması ve eşeysiz üremeyi düzenliyor, küçük çekirdek gen aktarımından (konjugasyon) sorumlu. İş bölümü var.
Protistler endüstriyel, evsel ve canlı atıkların temizlenmesinde kullanılıyor. Ayrıştırıcı protistler organik atıkları inorganik bileşenlerine ayırarak madde döngüsünde rol oynuyor.
Kamçı → kamçılılar. Yalancı ayak → kök ayaklılar. Sil → silliler. Hareket organeli yok → sporlular. Hücre çeperi + fotosentez → algler. Çok çekirdek + çeper yok + amipsi → cıvık mantarlar.
28 sorudan oluşan bu test ile Protista âlemi ünitesini ne kadar kavradığını gör.
Ökaryot hücre yapısına sahip âlemler içerisinde en ilkel, tek ve çok hücreli organizmaların bulunduğu gruptur. Sucul ortamlarda, nemli topraklarda ve hayvansal organizmaların vücutlarında yaşar.
Beslenme şekillerine göre ototrof, heterotrof ve hem ototrof hem heterotrof türleri vardır. Üretici protistler kloroplast sayesinde oksijenin büyük kısmını üretir.
Tatlı sularda yaşayan türlerde bulunur; hücre içine giren fazla suyu ATP harcayarak kasılıp gevşeme yoluyla dışarı atar ve osmotik dengeyi (homeostaziyi) sağlar.
Hücre çeperleri yoktur, bir ya da iki kamçı bulundurur. Dışında pelikula denilen koruyucu kılıf, kamçı kökünde ışığa duyarlı göz lekesi vardır. Kloroplast içerir. Örnek: öglena.
Yalancı ayaklarla hareket eder; belirgin hücre şekli yoktur. Hareket ederken besinlerini de yakalar. Entamoeba histolytica amipli dizanteriye sebep olur.
Siller hareketi, uyarılara tepkiyi ve beslenmeyi sağlar. Biri büyük diğeri küçük iki çekirdek bulunur: büyük çekirdek metabolizma ve eşeysiz üreme, küçük çekirdek konjugasyondan sorumlu. Örnek: Paramecium caudatum.
Hareket organelleri olmadığı için pasif hareket eder. Hücre içi paraziti olarak yaşar, üremeleri sporla gerçekleşir. Plasmodium malariae sıtma etkenidir, Anofel cinsi dişi sivrisinekle taşınır.
Fotosentez yapar ve hücre çeperine sahiptir. Dünyada üretilen serbest oksijenin çok büyük bir kısmını üretir. Pigmentlerine göre yeşil, kahverengi (esmer), altın sarısı ve kırmızı olabilir.
İpliksi yapıda, belirgin hücre şeklinden yoksundur. Çok sayıda çekirdeğe sahip olması, amipsi hareket etmesi ve hücre çeperinin olmaması nedeniyle gerçek mantarlardan ayrılır. Ayrıştırıcıdır.
Hücre duvarlarında silisyum bulunan protistler öldükten sonra zemine çökerek organik tortul kayaçları oluşturur; bu tortul diş macunlarına parlatıcı olarak katılır ve yalıtım malzemesi olarak kullanılır.
Endüstriyel, evsel ve canlı atıkların temizlenmesinde, antibiyotik üretiminde, kozmetik ve tıbbi ürünlerin yapımında, plastik ve boya üretiminde kullanılır.
Algler fotosentez yapabildiğinden deniz ve okyanuslarda yaşayan diğer canlıların besin ve oksijen kaynağıdır. Ayrıştırıcı protistler madde döngüsünde etkilidir.