Kaç çeşit
gamet?
Cevap: 2n
Oluşabilecek gamet çeşidi sayısı 2n ile hesaplanır; n heterozigot karakter sayısıdır. Bu ünitede kalıtımın sözlüğünü kuruyoruz: gen, alel, lokus, genotip, fenotip — ve olasılık.
Kalıtım sorularının çoğu, aslında kavramların karıştırılmasından kaybedilir. Düğmelerle sekiz temel kavramı gez: tanım, örnek ve kromozom üzerinde nereye denk geldiği canlandırmada görünür.
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Gen | Bir karakterin oluşumunda etkili olan DNA parçasıdır. Genler, özelliklerin bir nesilden diğer nesile aktarılmasını sağlar. |
| Kromozom | Kalıtsal bilgileri taşıyan, DNA ve proteinden oluşan yapıdır. Bölünme sırasında kromatin ipliklerin kısalıp kalınlaşarak özel katlanmaları sonucu oluşur. |
| Lokus | Bir genin kromozom üzerindeki özgül yerleşim yeridir. |
| Homolog kromozom | Diploit (2n) canlılarda biri anneden diğeri babadan gelen ve aynı özelliğin genlerini taşıyan kromozomlardır. |
| Alel | Homolog kromozomların karşılıklı lokuslarında yer alan, biri anneden diğeri babadan gelen ve aynı karaktere etki eden gen çiftine denir. Bir genin farklı alelleri, aynı harfin büyüğü ya da küçüğü ile sembolize edilir. |
| Karakter | Canlılar arasında çeşitlilik gösteren, dölden döle aktarılabilen, bireylerin sahip olduğu niteliklerin her birine karakter adı verilir. Örnek: insanda göz rengi; bezelyede tohumun şekli, rengi ve çiçek rengi. |
| Özellik | Bir karakterin her bir farklı tipine özellik denir. Örnek: göz renginin ela ya da yeşil olması, bezelye tohumunun düz ya da buruşuk olması. |
Aşağıdaki canlandırmada üç genotipi karşılaştır: AA, Aa, aa. Hangi genotipin kaç çeşit gamet verdiği ve fenotipte ne göründüğü sağda çıkar.
Bir karakterle ilgili genin aynı alellerine sahip canlılardır. Homozigot bireyler mayozla tek çeşit gamet oluşturur. Örnek: DD homozigot yuvarlak tohumlu bezelye, dd homozigot buruşuk tohumlu bezelye.
Bir karakterle ilgili genin farklı alellerine sahip canlılardır. Heterozigot bireyler, mayozla iki çeşit gamet oluşturur. Örnek: Dd heterozigot yuvarlak tohumlu bezelye.
Heterozigot durumda canlının fenotipinde etkisini gösteren aleldir ve büyük harf ile gösterilir. Baskın fenotipli bireylerin genotipi homozigot (AA) ya da heterozigot (Aa) olabilir.
Heterozigot durumdayken canlının dış görünüşünde etkisini gösteremeyen genlerdir ve küçük harf ile gösterilir. Çekinik fenotipli bireylerin genotipleri homozigottur (aa).
Bir bireyin sahip olduğu genlerin (baskın ve çekinik) tamamıdır. Diploit canlının (2n) genotipinde her bir özellik için aynı harfin büyüğü ve küçüğü bir arada yazılır: homozigot baskın AA, heterozigot baskın Aa, homozigot çekinik aa. Haploit (n) canlıda her bir özellik için birer gen bulunacağından sadece bir harf kullanılır.
Canlının dış görünüşünde gözlenebilen ya da ölçülebilen özellikleridir. Fenotip etkisini gösteren genin harfiyle ifade edilir. DD ve Dd genotipli bezelyelerin fenotipi yuvarlaktır ve D ile gösterilir; dd genotipli bezelyelerin fenotipi buruşuktur ve d ile gösterilir.
Yuvarlak tohumlu bir bezelyeye bakarak genotipini söyleyemezsin: baskın fenotipli bireylerin genotipi homozigot (AA) ya da heterozigot (Aa) olabilir. Tersi ise kesindir: çekinik fenotipli bireylerin genotipleri homozigottur (aa). Fenotipin bir de ikinci kaynağı var: göz rengi, kan grubu, renk körlüğü gibi fenotipik özelliklerin bazıları sadece genlerin etkisiyle; bazı fenotipik özellikler ise hem genlerin hem çevrenin etkisiyle meydana gelir. Çevre şartları (ısı, ışık, nem, ilaçlar gibi) genlerin işleyişinde değişiklikler yapar (modifikasyon) ancak genin yapısında bir değişiklik olmaz. Buna insanda zekâ, boy uzunluğu, derinin bronzlaşması örnek verilir. Modifikasyon ile mutasyonu karıştırma: modifikasyonda genin yapısı değişmez.
Kalıtım problemlerinin arkasındaki matematik üç kuraldan ibaret. Aşağıdaki simülatörde parayı istediğin kadar at; deneme sayısı arttıkça oranın nasıl 1/2'ye yaklaştığını, iki paranın birlikte hangi sonuçları verdiğini gör.
Şansa bağlı bir olayın bir defa denenmesinden elde edilen sonuç, daha sonraki denemelerden elde edilen sonuçları etkilemez. Bağımsız olayların sonuçları da bağımsızdır. Örneğin, madeni para havaya atıldığında her defasında tura veya yazı gelme olasılığı yine 1/2'dir.
Şansa bağlı iki bağımsız olayın aynı anda gerçekleşme olasılığı, ayrı ayrı olma olasılıklarının çarpımına eşittir. Örneğin, iki paranın ikisinin de aynı anda tura gelme olasılığı 1/2 × 1/2 = 1/4'tür.
Şansa bağlı bir olay iki ya da daha fazla yolla gerçekleşiyorsa bu olayın olma olasılığı, bağımsız olma olasılıklarının toplamıdır. Aynı anda havaya atılan iki paradan birinin yazı diğerinin tura gelme olasılığı 1/4 + 1/4 = 2/4'tür.
Eşeyli üreyen canlılarda, mayoz sonucu oluşan n kromozomlu erkek ve dişi üreme hücrelerine gamet adı verilir ve gametler, her karakterle ilgili bir alel taşır. Aşağıda beş karakterin her birini homozigot baskın · heterozigot · homozigot çekinik arasında değiştir; gamet çeşidi sayısı ve gametlerin listesi anında güncellensin.
Karakterlere etki eden aleller farklı kromozomlar üzerinde ise bunlara bağımsız gen denir. Karakterlere etki eden aleller aynı kromozom üzerinde ise bunlara bağlı gen denir.
Bir ya da daha fazla karakter bakımından homozigot genotipli bireyler, mayozla tek çeşit gamet oluşturur. Homozigot karakter sayısı gamet çeşitliliğini değiştirmez. Bir canlının genotipindeki heterozigot karakter sayısı arttıkça mayoz sonucu oluşturacağı gamet çeşidi sayısı artar.
Mayozda krossing over veya mutasyon yoksa, bağlı genler birlikte hareket edip aynı gamete geçerler. Krossing over olduğunda bu genler birbirinden ayrılabilir. Bu durumda meydana gelebilecek gamet çeşidi, bağımsız genlerde olduğu gibi toplam heterozigot gen sayısı alınarak 2n formülü ile hesaplanır.
Krossing over olayı, gamet çeşitliliğinin artmasını sağlar. Çünkü krossing over sonucunda yeni gen kombinasyonlarına sahip kromozomlar oluşur ve gamet çeşitliliği artar. Genler arasındaki mesafe ile krossing over meydana gelme olasılığı doğru orantılıdır. Bağlı genler birbirinden ne kadar uzak ise krossing over ile ayrılarak farklı gametlere gitme olasılığı o kadar yüksektir.
| Genotip | Oluşturacağı gamet çeşidi sayısı | Oluşturacağı gamet çeşitleri |
|---|---|---|
| BBdd | 20 = 1 | Bd |
| Bbdd | 21 = 2 | Bd, bd |
| AaDd | 22 = 4 | AD, Ad, aD, ad |
| AaDDBb | 22 = 4 | ADB, ADb, aDB, aDb |
Bir canlıya ait beş genin alelleri TTNnkkSsrr şeklindedir. (Genler bağımsızdır.) Buna göre; a) Bu canlı kaç çeşit gamet oluşturabilir? b) Bu canlının TNksr genotipli gamet oluşturma olasılığı kaçtır?
Mendel yasaları, bağımsız genler için geçerlidir. Genetik ile ilgili problemlerde aksi belirtilmedikçe genlerin bağımsız olduğu varsayılır. Bağlı gen varsa ayrıca belirtilir.
Karşına rastgele sırayla bir tanım ya da örnek geliyor; doğru kavramı seç. Açıklama anında çıkar.
İkisi de doğru ama ayrı ayrı: göz rengi karakterdir, mavi göz rengi ise bir özelliktir. Aynı mantık bezelyede de işler: tohumun şekli karakter, düz ya da buruşuk olması özelliktir.
Tatil dönüşü ten renginin koyulaşması genlerini değiştirmez: çevre şartları (ısı, ışık, nem, ilaçlar gibi) genlerin işleyişinde değişiklikler yapar (modifikasyon) ancak genin yapısında bir değişiklik olmaz. Bu duruma verilen örnekler: insanda zekâ, boy uzunluğu, derinin bronzlaşması.
İkisinden de. Aleller çift hâlde bulunur: homolog kromozomların karşılıklı lokuslarında yer alan, biri anneden diğeri babadan gelen ve aynı karaktere etki eden gen çiftine alel denir. Bir gen kromozomun neresinde duruyorsa orası onun lokusudur.
Üst üste beş kez tura geldiyse "artık yazı gelmeli" demek yanlıştır: şansa bağlı bir olayın bir defa denenmesinden elde edilen sonuç, daha sonraki denemelerden elde edilen sonuçları etkilemez. Madeni para havaya atıldığında her defasında tura veya yazı gelme olasılığı yine 1/2'dir.
"Aynı anda" diyorsa çarp, "ya o ya bu" diyorsa topla. İki paranın ikisinin de aynı anda tura gelme olasılığı 1/2 × 1/2 = 1/4'tür. Birinin yazı diğerinin tura gelme olasılığı ise 1/4 + 1/4 = 2/4'tür — çünkü bu iki farklı yolla gerçekleşebilir.
Bakarak anlayamazsın: DD ve Dd genotipli bezelyelerin fenotipi yuvarlaktır ve D ile gösterilir. Buruşuk olan ise kesindir — dd genotipli bezelyelerin fenotipi buruşuktur ve çekinik fenotipli bireylerin genotipleri homozigottur (aa).
AaBBCcDDee gibi bir genotip gördüğünde tek yapman gereken heterozigotları saymak. Oluşabilecek gamet çeşidi sayısı 2n ile hesaplanır; n heterozigot karakter sayısıdır ve homozigot karakter sayısı gamet çeşitliliğini değiştirmez. Burada Aa ve Cc var → 22 = 4 çeşit gamet.
Soruda özel bir uyarı yoksa genler ayrı kromozomlardadır: genetik ile ilgili problemlerde aksi belirtilmedikçe genlerin bağımsız olduğu varsayılır. Bağlı gen varsa ayrıca belirtilir.
Her karakteri tek tek yaz ve çarp: homozigot karakterin katkısı 1, heterozigot karakterin katkısı 1/2. Çözümlü örnekte TTNnkkSsrr bireyinin TNksr gameti için hesap şudur: 1 × 1/2 × 1 × 1/2 × 1 = 1/4.
26 sorudan oluşan bu test ile kalıtım kavramları ve gamet çeşitleri ünitesini ne kadar kavradığını gör.
Bir karakterin oluşumunda etkili olan DNA parçasıdır. Genler, özelliklerin bir nesilden diğer nesile aktarılmasını sağlar.
Kalıtsal bilgileri taşıyan, DNA ve proteinden oluşan yapıdır. Bölünme sırasında kromatin ipliklerin kısalıp kalınlaşarak özel katlanmaları sonucu oluşur.
Bir genin kromozom üzerindeki özgül yerleşim yeridir.
Diploit (2n) canlılarda biri anneden diğeri babadan gelen ve aynı özelliğin genlerini taşıyan kromozomlardır.
Homolog kromozomların karşılıklı lokuslarında yer alan, biri anneden diğeri babadan gelen ve aynı karaktere etki eden gen çiftine denir. Bir genin farklı alelleri, aynı harfin büyüğü ya da küçüğü ile sembolize edilir.
Bir karakterle ilgili genin aynı alellerine sahip canlılardır. Homozigot bireyler mayozla tek çeşit gamet oluşturur. Örnek: DD homozigot yuvarlak tohumlu bezelye, dd homozigot buruşuk tohumlu bezelye.
Bir karakterle ilgili genin farklı alellerine sahip canlılardır. Heterozigot bireyler, mayozla iki çeşit gamet oluşturur. Örnek: Dd heterozigot yuvarlak tohumlu bezelye.
Heterozigot durumda canlının fenotipinde etkisini gösteren aleldir ve büyük harf ile gösterilir. Baskın fenotipli bireylerin genotipi homozigot (AA) ya da heterozigot (Aa) olabilir.
Heterozigot durumdayken canlının dış görünüşünde etkisini gösteremeyen genlerdir ve küçük harf ile gösterilir. Çekinik fenotipli bireylerin genotipleri homozigottur (aa).
Bir bireyin sahip olduğu genlerin (baskın ve çekinik) tamamıdır. Diploit canlının genotipinde her bir özellik için aynı harfin büyüğü ve küçüğü bir arada yazılır. Haploit (n) canlıda her bir özellik için birer gen bulunacağından sadece bir harf kullanılır.
Canlının dış görünüşünde gözlenebilen ya da ölçülebilen özellikleridir; etkisini gösteren genin harfiyle ifade edilir. DD ve Dd genotipli bezelyelerin fenotipi yuvarlaktır (D); dd genotipli bezelyelerin fenotipi buruşuktur (d).
Karakter: canlılar arasında çeşitlilik gösteren, dölden döle aktarılabilen niteliklerin her biri (insanda göz rengi; bezelyede tohumun şekli, rengi, çiçek rengi). Özellik: bir karakterin her bir farklı tipi (mavi, kahverengi, yeşil göz rengi).
Bazı fenotipik özellikler hem genlerin hem çevrenin etkisiyle meydana gelir. Çevre şartları (ısı, ışık, nem, ilaçlar gibi) genlerin işleyişinde değişiklikler yapar (modifikasyon) ancak genin yapısında bir değişiklik olmaz. İnsanda zekâ, boy uzunluğu, derinin bronzlaşması örnektir.
Şansa bağlı bir olayın bir defa denenmesinden elde edilen sonuç, daha sonraki denemelerden elde edilen sonuçları etkilemez. Bağımsız olayların sonuçları da bağımsızdır.
Şansa bağlı iki bağımsız olayın aynı anda gerçekleşme olasılığı, ayrı ayrı olma olasılıklarının çarpımına eşittir. İki paranın ikisinin de aynı anda tura gelme olasılığı 1/4'tür.
Şansa bağlı bir olay iki ya da daha fazla yolla gerçekleşiyorsa bu olayın olma olasılığı, bağımsız olma olasılıklarının toplamıdır. İki paradan birinin yazı diğerinin tura gelme olasılığı 2/4'tür.
Eşeyli üreyen canlılarda, mayoz sonucu oluşan n kromozomlu erkek ve dişi üreme hücrelerine gamet adı verilir ve gametler, her karakterle ilgili bir alel taşır.
Oluşabilecek gamet çeşidi sayısı 2ⁿ ile hesaplanır; n heterozigot karakter sayısıdır. Homozigot karakter sayısı gamet çeşitliliğini değiştirmez. Heterozigot karakter sayısı arttıkça gamet çeşidi sayısı artar.
Karakterlere etki eden aleller farklı kromozomlar üzerinde ise bunlara bağımsız gen, aynı kromozom üzerinde ise bağlı gen denir. Krossing over veya mutasyon yoksa bağlı genler birlikte hareket edip aynı gamete geçer.
Krossing over gamet çeşitliliğinin artmasını sağlar; yeni gen kombinasyonlarına sahip kromozomlar oluşur. Genler arasındaki mesafe ile krossing over meydana gelme olasılığı doğru orantılıdır.
Mendel yasaları bağımsız genler için geçerlidir. Genetik ile ilgili problemlerde aksi belirtilmedikçe genlerin bağımsız olduğu varsayılır; bağlı gen varsa ayrıca belirtilir.