TYT · ÜNİTE 19 · DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE TOPRAKLAR

Kayaçların fiziksel yollarla çatlaması, parçalanması ve ufalanmasıdır. Uzun sürer ve toprak oluşumu oldukça yavaştır.

• • Nem ve yağışın az, sıcaklık farklarının fazla olduğu kurak ve yarı kurak bölgelerde (en fazla çöllerde) yaygındır.
• • Soğuk bölgelerde kaya gözeneklerinde oluşan buzların kayaçları çatlatması fiziksel ayrışmaya neden olur.
• • Akarsular, seller, rüzgârlar, buzullar ve dalgalar gibi dış kuvvetlerin etkisiyle de fiziksel ayrışma meydana gelir.

Suyun kayaçları çözmesi ve minerallerini ayrıştırmasıyla oluşur.

• • Kimyasal çözünmenin etkili olduğu bölgelerde toprak oluşumu daha hızlı gerçekleşir ve toprak kalınlığı daha fazla olur.
• • Nemli-yağışlı, sıcak ve ılıman iklim bölgelerinde kimyasal çözünme daha etkilidir.

Humus: canlı kalıntıların çürüyerek parçalanması sonucu oluşan organik maddelere humus denir. Bu maddelerin toprağa karışmasıyla humuslu topraklar oluşur.

İklim toprak oluşumunu etkileyen en önemli faktörlerden biridir. Sıcaklık ve yağış; kayaçların çözünme şeklini, toprağın oluşum hızını ve kalınlığını belirler. Topraktaki canlı hayatına ve organik madde miktarına etki eder. Toprağın yıkanma miktarını ve buna bağlı olarak tuz, kireç vb. minerallerin oranını etkiler. Oluşumunda iklim etkisinin ön planda olduğu topraklara zonal topraklar denir.

Ana materyalin sertliği toprağın çözünme ve oluşum hızını etkiler; kolay çözünebilir kayaçlar üzerinde toprak oluşumu daha hızlıdır. Mineral bileşimi toprağın kimyasal yapısını, su tutma kapasitesini, geçirimliliğini, verimini ve rengini etkiler. Ana materyalin etkisinin belirgin olduğu topraklara intrazonal topraklar denir.

• • Yer şekilleri: bir yamaç boyunca yükselti arttıkça sıcaklık, yağış ve bitki örtüsü değiştiğinden farklı topraklar oluşur. Eğimli arazilerde toprak kısmen erozyona uğrar ve oluşumunu tamamlaması zorlaşır. Kuzey yarım kürede dağların kuzeye dönük yamaçları ile güneye dönük yamaçları arasında sıcaklık, güneşlenme ve bitki örtüsü farklı olduğundan farklı toprak tipleri oluşur.
• • Canlıların etkisi: bitkiler kökleriyle toprağı tutar, erozyonu azaltır, ayrışmaya katkı sağlar ve toprağa humus kazandırır. Hayvanların toprak içinde dolaşarak oluşturduğu boşluklarda hava ve su kolayca dolaşır, bu da ayrışmayı hızlandırır; hayvanlar da toprağa humus kazandırır.
• • Zaman: toprak oluşumu çok uzun sürer. Tarım yapılabilecek 1 metre kalınlığında toprağın oluşması için ortalama 10-15 bin yıl gerekir; az yağışlı bölgelerde bu süre çok daha uzun olabilir.

• • Hidromorfik: taban suyu seviyesi yüksek, bataklık veya sazlık alanlarda oluşur. Türkiye’de Köyceğiz (Muğla), Işıklı (Denizli), Sultansazlığı (Kayseri), Abant (Bolu) göllerinin kenarlarında görülür.
• • Halomorfik: kurak ve yarı kurak bölgelerin daha çok kapalı havza tabanlarında oluşur; toprak üzerinde tuz birikimi fazladır. Türkiye’de Erzurum ve Iğdır ovalarının orta kesimlerinde, Burdur Gölü ve Acı Göl’ün kıyı kesimlerinde görülür.
• • Kalsimorfik: yumuşak kireç taşları ile killi kireç taşı depoları üzerinde oluşur; organik maddelerin kille birleşmesiyle üst kısmı koyu renklidir. İki alt türü vardır: rendzina (yumuşak kireç taşları üzerinde; yağışlı veya sulanabilen alanlarda tarımsal verimi yüksek; Türkiye’de Ege, İç Anadolu ve Doğu Anadolu’nun çöküntü alanlarında) ve vertisol (killi ve kısmen kireçli depolar ile eski göl tabanlarında; yapısından dolayı kendiliğinden alt üst olduğu için “dönen topraklar” da denir; Türkiye’de Ergene Havzası, Muş Ovası, Bornova, Menemen Ovası ve Konya Ovası’nın bazı yerlerinde).

Genellikle mineral bakımından zengin ve verimlidir. Toprak katmanları belirgin değildir.

• • Alüvyal: akarsuların taşıdığı alüvyonların birikmesiyle. İnce malzemeli, gevşek, geçirgen ve mineralce zengin; tarımsal üretim açısından verimli. Türkiye’de kıyılarda Çukurova, Bafra, Menemen, Çarşamba gibi delta ovalarında; iç kesimlerde Erbaa, Niksar, Muş, Erzincan ovalarında.
• • Lös: rüzgârın kurak bölgelerde taşıdıklarını biriktirmesiyle.
• • Moren: buzulların taşıdıklarını biriktirmesiyle.
• • Kolüvyal: dağ yamaçlarında çözünen çeşitli boyuttaki malzemelerin dağ eteklerinde birikmesiyle. Aydın Dağları, Bozdağlar ve Toros Dağları başta olmak üzere dağ eteklerinde.
• • Litosol: engebeli arazilerde, bitki örtüsünün zayıf olduğu yamaçlarda ince malzeme taşındıktan sonra geride kalan iri malzemelerin oluşturduğu toprak. Türkiye’de iç kesimlerdeki dağ yamaçlarında.
• • Regosol: volkanik arazilerde kum boyutundaki malzemelerin yamaç eteklerinde veya tüf platolarında biriken kumlu depolar üzerinde. Gevşek yapılı, organik maddece az; İç ve Doğu Anadolu’nun volkanik alanlarında.

Türkiye’de toprakların yaklaşık 1/3’ü tarımsal üretimde kullanılır. Genel olarak ova ve plato düzlükleri ile dağ etekleri tarım alanı olarak değerlendirilir. Toprağın özelliğine uygun olmayan ürünlerin yetiştirilmesi verimin düşük olmasına neden olur.

• • Alüvyal topraklarda: değeri yüksek pamuk, mısır, tütün, yer fıstığı vb. sanayi ve yağ bitkileri.
• • Step topraklarında: buğday, arpa vb. tahıllar ile nohut, mercimek.
• • Kırmızı Akdeniz topraklarında: zeytin ve turunçgiller.
• • Regosol topraklarda: patates, soğan vb. yumrulu bitkiler ile üzüm.
• • Orman topraklarında: çay, fındık ve kivi; kolüvyal topraklarda meyve ağaçları yaygındır.

• • Hayvancılık: arazinin yaklaşık 1/5’i çayır ve mera alanlarıdır. Step toprakları üzerindeki bozkırlar küçükbaş (koyun, keçi); Erzurum-Kars Platosu ve Doğu Karadeniz’in yüksek yaylalarındaki çernezyom toprakların uzun boylu çayırları büyükbaş yetiştiriciliğine uygundur. Akdeniz’de terra rossa üzerindeki maki alanlarında kıl keçisi yetiştiriciliği yaygındır.
• • Ormancılık: arazinin yaklaşık 1/3’ü orman alanıdır. Ana ürünler yakacak odun, kereste; yan ürünler reçine, kozalak, orman meyveleri. Ormanlar oksijen kaynağı olması, sıcaklık farklılıklarını düzenlemesi, havayı nemlendirmesi, su baskınlarını önlemesi ve yer altı suyu sağlaması gibi yararlar sunar.
• • Sanayi: çimento, tuğla, kiremit, seramik ve porselenin ham maddesi killi topraktır. İçinde silis minerali bulunan kumlu topraklar cam üretiminde kullanılır. Türkiye’de toprak çeşitliliğinin fazla olması, ham maddesi toprak olan sanayi kollarının ülkenin her yerinde gelişmesine olanak tanımıştır.

Antalya çevresindeki kırmızı toprak terra rossadır; rengini demir mineralinin oksitlenmesinden alır. Üzerinde zeytin ve turunçgiller yetişir, maki alanlarında kıl keçisi otlar.

Çukurova, Bafra ve Çarşamba alüvyal topraklardır: ince malzemeli, gevşek, mineralce zengin. Bu yüzden pamuk, mısır, tütün, yer fıstığı gibi değeri yüksek ürünler burada yetişir.

Karadeniz kıyı kuşağındaki kahverengi orman toprakları humusça zengin, yıkanmış ve kireçsizdir. Çay, fındık ve kivi orman topraklarında yetişir.

Step topraklarında buğday, arpa, nohut ve mercimek yetişir. Yağış 400 mm’nin altına düşünce toprak kahverengi, üstüne çıkınca kestane rengi olur.

Erzurum-Kars Platosu’ndaki çernezyom (kara toprak) üzerinde uzun boylu çayırlar yetişir; bu da büyükbaş hayvancılığa uygundur. Süt ve peynirin coğrafyası budur.

Volkanik arazilerdeki regosol topraklarda patates, soğan gibi yumrulu bitkiler ile üzüm yetiştirilir — bölgenin bağcılığı bu toprakla ilgilidir.

Çimento, tuğla, kiremit, seramik ve porselenin ham maddesi killi toprak; cam ise silis minerali içeren kumlu topraklardan üretilir. Türkiye’de bu sanayilerin her yere yayılmasının nedeni toprak çeşitliliğidir.

Killi tarlalarda kuruyunca oluşan derin çatlaklar vertisol toprağın işaretidir. Yapısı gereği kendiliğinden alt üst olduğu için bunlara “dönen topraklar” da denir.

Ağaç dikme kampanyalarının sebebi net: bitkiler kökleriyle toprağı tutar, erozyonu azaltır ve humus kazandırır. Kaybedilen toprağın yerine yenisi 10-15 bin yılda gelir.