TYT · ÜNİTE 16 · TÜRKİYE’DE ANA YER ŞEKİLLERİ, İÇ VE DIŞ KUVVETLER

Türkiye’de Paleozoyik’te Yıldız (Istranca) Dağları, Bitlis Dağları ile Batı Anadolu ve Zonguldak çevresinde birtakım dağ oluşumları meydana gelmiştir. Ancak Türkiye’nin şekillenmesinde en etkili dağ oluşum sistemi Alp Orojenezi’dir. Senozoyik’te Afrika ve Arabistan levhalarının Avrasya Levhası’na doğru hareket etmesi sonucu Tetis Denizi içindeki tortul tabakalar sıkışarak yükselmiştir. Bunun sonucunda ana dağ kuşaklarını oluşturan Kuzey Anadolu Dağları ve Toros Dağları oluşmuştur. Orojenik hareketler sonucundaki kırılmalar, Türkiye’nin batısında horst ve graben alanlarının oluşmasına neden olmuştur.

Türkiye’nin bulunduğu arazi son 10-15 milyon yıldır kuzey ve güneyindeki levhaların sıkıştırmasıyla kubbeleşerek toptan yükselmektedir. Bu yüzden Türkiye’de yükselti ortalaması fazla olan düzlüklere rastlanır. Toptan yükselmenin en iyi kanıtlarından biri Doğu Karadeniz kıyılarındaki kıyı taraçalarıdır. Kuvaterner’de Ege Denizi, İstanbul Boğazı, Çanakkale Boğazı ve Marmara Denizi’nin oluşumunda epirojenik hareketler etkili olmuştur.

Türkiye’de volkanik faaliyetler özellikle Senozoyik’te yoğunlaşmıştır. Ağrı, Süphan, Tendürek, Erciyes, Karacadağ gibi dağlar volkanik kökenlidir. Kula çevresindeki volkan konileri ve krater oluşumları, Nemrut Dağı’ndaki kaldera, Konya’daki Meke Maarı Türkiye’deki volkanizma izlerinin diğer örneklerindendir.

Aktif fay hatlarının yer aldığı Türkiye’de tektonik depremler sık görülür. Üç ana fay sistemi vardır: Kuzey Anadolu Fay Sistemi, Doğu Anadolu Fay Sistemi ve Batı Anadolu Fay Sistemi. Yakın tarihte can ve mal kaybına neden olan büyük depremler: 1939 ve 1992 Erzincan, 1999 Kocaeli, 2011 Van, 2023 Kahramanmaraş merkezli depremler.

• • Kertik vadi: başta Kuzey Anadolu Dağları ve Toros dağlık alanları olmak üzere dağlık alanlarda dik yamaçlardan inen akarsular çok sayıda tabansız kertik vadi oluşturmuştur.
• • Boğaz vadi: akarsuların kıyıya ulaşmalarını sağlar. Bolkar Dağları’ndaki Gülek Boğazı örneğinde olduğu gibi aynı zamanda ulaşım yolları için geçit görevi yapar.
• • Kanyon vadi: karstik arazilerin bulunduğu Batı ve Orta Toroslar’da, Orta Anadolu’nun güneyinde, Uşak-Denizli arasında, Bartın-Karabük yöresinde oluşmuştur.
• • Geniş tabanlı vadi: Ege ve Marmara Denizi’ne dökülen nehirlerin taban seviyesine yaklaştığı aşağı çığırlarında yana aşındırmalarla oluşmuştur.
• • Şelale ve dev kazanı: yüksek ve engebeli alanlarda yataklar boyunca oluşmuş eğim kırıklarında — Antalya’da Düden ve Manavgat, Erzurum’da Tortum, Kayseri’de Kapuzbaşı, Van’da Muradiye Şelalesi.
• • Peribacası ve kırgıbayır: Nevşehir-Aksaray arasında Kapadokya’da oluşmuş peribacaları en güzel örneklerdendir. İç kesimlerde bitki örtüsünün zayıf olduğu yamaçlarda kırgıbayırlara rastlanır.
• • Plato: akarsuların yüksek düzlüklerde derin vadiler açmasıyla oluşmuştur — Cihanbeyli, Erzurum-Kars, Uşak-Eşme platoları.

Türkiye akarsularının taşıdığı alüvyon miktarı oldukça fazladır. Bunun nedenleri akarsuların aşındırma güçlerinin fazla olması ve şiddetli erozyondur.

• • Birikinti konisi ve yelpazesi: başta Gediz, Büyük Menderes, Erzurum, Konya ve Erzincan ovaları olmak üzere birçoğunun kenarlarında oluşmuştur.
• • Dağ eteği ovası: konilerin birleşmesiyle — Bozdağlar’ın kuzey etekleri, Aydın Dağları’nın güney etekleri, Uludağ’ın kuzey etekleri.
• • Dağ içi ovası: tektonik çukurların veya eski göl tabanlarının alüvyonla dolmasıyla — Erzincan, Muş, Malazgirt, Yüksekova, Iğdır ovaları.
• • Irmak adası: iç kesimlerde ve kıyı düzlüklerinde akış hızı azalmış akarsuların kendi yatakları içinde alüvyon biriktirmesiyle.
• • Delta: Karadeniz, Akdeniz ve Ege kıyılarında (kıyının sığ olduğu yerlerde) denize dökülen Yeşilırmak, Kızılırmak, Meriç, Göksu, Seyhan ve Ceyhan nehirleri ağız kısımlarında oluşturmuştur.
• • Menderes: özellikle Ege ve Marmara Denizi’ne dökülen akarsuların aşağı çığırlarında görülür.
• • Seki (taraça): akarsuyun yeni bir güç kazanarak yatağını daha derinlere aşındırması ve yatağına gömülmesi sonucu kenarlarında oluşur.

• • Lapya: Orta Toroslar’daki Gidengelmez, Aladağ ve Bolkar Dağları’nda yaygındır.
• • Dolin ve uvala: Göller yöresi, Karaman’ın güneyi, Geyik Dağları, Bolkar ve Aladağlar’da çok sayıda dolin, dolinlerin birleşmesiyle de uvalalar oluşmuştur.
• • Polye: Batı Toroslar’da kireç taşlarının çözünmesiyle — Korkuteli, Kestel, Tefenni, Çeltikçi, Elmalı, Gölhisar, Acıpayam, Muğla, Suğla polyeleri.
• • Obruk: Konya Ovası ve Obruk Platosu’nda Kızören, Timraş, Kuru Obruk, Meyil ve Çıralı obrukları ile Silifke’nin doğusundaki Cennet ve Cehennem Obruğu.
• • Mağara: Antalya’da Karain, Alanya’da Dim ve Damlataş, Burdur’da İnsuyu, Denizli’de Kaklık, Mersin’de Narlıkuyu.
• • Ayrıca kanyon vadiler, düdenler, yer altı akarsuları, kör vadiler ve yer köprü ismi verilen doğal köprüler bulunur.
• • Karstik biriktirme: mağaralarda çok sayıda sarkıt, dikit ve sütun; travertenlerin en güzel örneği Denizli Pamukkale’dedir.

• • Kalıcı kar sınırı Türkiye’de 3.200-4.000 m arasında değişir ve genel olarak iç kesimlerde daha yüksektir.
• • Süphan, Erciyes, Kaçkar, Buzul, Aladağ ve Sat dağlarının yükseklerinde sirk ve vadi buzulları; Ağrı Dağı üzerinde büyük bir takke buzulu vardır. Buzullaşmanın etkili olduğu dağların yüksek kesimlerinde çok sayıda sirk, buzul vadisi ve moren bulunur.
• • Rüzgârlar yağışın az, bitki örtüsünün zayıf olduğu alanlarda etkilidir: Tuz Gölü’nün güneyi, Güneydoğu Anadolu’nun orta ve güney kesimlerinde şahit kaya, mantar kaya ve tafoni; Konya-Karapınar ve Iğdır Yöresi’nde kumul oluşumları.
• • Kütle hareketleri: arazinin genellikle engebeli ve eğimli olması, ilkbaharda artan sağanak yağışlar ve kar erimeleri sık sık kütle hareketine sebep olur. Karadeniz kıyı kuşağındaki dağlık alanların yamaçları en sık yaşandığı yerlerdir. Sonuçta Trabzon’daki Sera Gölü ve Uzungöl, Erzurum’da Tortum Gölü gibi birçok heyelan set gölü oluşmuştur.

• • Kıvrım dağları: Kuzey Anadolu Dağları, Toros Dağları, Sündiken, Elmadağ, Munzur ve Mercan dağları.
• • Kırık dağları: Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın Dağları ve Menteşe Dağları.
• • Volkanik dağlar: Senozoyik’teki volkanik faaliyetler sonucunda oluşmuştur; daha çok Doğu ve İç Anadolu’da görülür.

Kırık dağlarının hepsinin Batı Anadolu’da olması tesadüf değil: orojenik hareketlerdeki kırılmalar Türkiye’nin batısında horst ve graben alanları oluşturmuştu.

• • İç Batı Anadolu: Yazılıkaya, Uşak-Eşme
• • Güneydoğu Anadolu: Gaziantep, Şanlıurfa
• • Doğu Anadolu: Erzurum-Kars, Ardahan
• • Toros Dağları’nın batı ve orta kesimi: Teke, Taşeli
• • İç Anadolu: Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Uzunyayla
• • Dağ kuşaklarındaki eski aşınım yüzeyleri üzerinde oluşmuş, deniz seviyesine yakın platolar: Çatalca-Kocaeli ve Perşembe.

Alçak ovalar: genel olarak deniz seviyesine yakın alanlarda — Çukurova, Gediz, Bursa, Çarşamba.
Yüksek ovalar: iç bölgelerde dağlar arasına yerleşmiş düzlüklerde — Konya, Iğdır, Yüksekova, Erzincan, Muş.

Kıyı ovaları: deniz seviyesine yakın sahalarda oluşmuş delta ovaları veya taban seviyesi ovaları.
İç ovalar: kıyıdan uzakta, iç kesimlerde, nispeten yüksek sahalarda oluşmuş ovalar.

Delta ovası: akarsuların alüvyonları denize doldurmasıyla — Çukurova (Seyhan-Ceyhan), Silifke (Göksu), Bafra (Kızılırmak), Çarşamba (Yeşilırmak).
Tektonik ova: tektonik çöküntü alanlarının malzemeyle dolması ya da düzleşmesiyle — Adapazarı, Bolu, Düzce, Bergama, Soma, Akhisar, Amik, Kahramanmaraş, Malatya, Suruç, Ceylanpınar.

Bildirimdeki yer büyük ihtimalle üç ana fay sisteminden birinin üzerindedir: Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu veya Batı Anadolu Fay Sistemi. Türkiye’deki depremlerin çoğu tektonik depremdir.

Nevşehir-Aksaray arasındaki peribacaları akarsu ve sel sularının volkanik tüfleri aşındırmasıyla oluştu — yani iç kuvvet malzemeyi getirdi, dış kuvvet şekillendirdi.

Denizli Pamukkale, konu özetine göre Türkiye’deki travertenlerin en güzel örneğidir — karstik biriktirme şeklinin ülke içindeki adresi.

Bolkar Dağları’ndaki Gülek Boğazı bir boğaz vadidir ve konu özetinin dediği gibi ulaşım yolları için geçit görevi yapar. Yol neden orada geçiyor sorusunun cevabı budur.

Karadeniz kıyı kuşağındaki dağlık alanların yamaçları Türkiye’de kütle hareketlerinin en sık yaşandığı yerlerdir. Uzungöl, Sera Gölü ve Tortum Gölü bu olayların ürünü olan heyelan set gölleridir.

Fethiye Ölüdeniz bir lagündür; Büyükçekmece ve Küçükçekmece de öyle. Üçü de Ege ve Marmara kıyılarında dalga biriktirmesinin ürünü.

İstanbul ve Çanakkale boğazları ria kıyı tipine örnektir: eski akarsu vadileri deniz altında kalmıştır. Oluşumlarında ayrıca Kuvaterner’deki epirojenik hareketler etkili olmuştur.

Sinop ve Kapıdağ yarımadaları tombolo (saplı ada) oluşumlarıdır: bir zamanlar ada olan kara parçası kum birikimiyle ana karaya bağlanmış.

Çukurova’nın verimliliği delta ovası olmasından geliyor: Seyhan ve Ceyhan’ın taşıdığı alüvyonlar. Türkiye akarsularının bol alüvyon taşımasının nedeni ise aşındırma güçlerinin fazla olması ve şiddetli erozyondur.