TYT · ÜNİTE 18 · TÜRKİYE’DE SU KAYNAKLARI

Akdeniz: Avrupa, Afrika ve Asya kıtaları arasında yer alan bir iç denizdir. Batıda Cebelitarık Boğazı ile Atlas Okyanusu’na, doğuda Süveyş Kanalı ile Kızıldeniz’e ve oradan da Bab’ülmendep Boğazı ile Hint Okyanusu’na bağlanır. Buharlaşma oranı yüksek, tuzluluk oranı ortalama ‰38’dir. Türkiye’nin güney kıyılarında girinti ve çıkıntılar azdır, doğal liman sayısı fazla değildir.

Ege Denizi: Yunanistan ile Türkiye arasında yer alan ve çok sayıda adadan oluşan bir iç denizdir. Kıyılarında girinti ve çıkıntılar çok olduğundan doğal liman sayısı fazladır. Tuzluluk oranı ortalama ‰35 civarındadır. Deniz suyunun sıcaklığı güneyden kuzeye doğru azalır.

Marmara Denizi: Anadolu ve Trakya yarımadaları arasında yer alan bir iç denizdir; ülke sınırları içindedir. İstanbul Boğazı Karadeniz’e, Çanakkale Boğazı Ege Denizi’ne bağlar. Kuzey kıyılarında girinti ve çıkıntı daha az, güney kıyılarında fazladır. Tuzluluk oranı ortalama ‰22’dir.

Karadeniz: Türkiye’nin kuzeyindeki iç denizdir. Girinti ve çıkıntılar az olduğu için doğal koy ve körfez azdır. Tuzluluk oranı ortalama ‰18’dir. 150-200 metre derinlikten itibaren oluşan hidrojen sülfür gazı nedeniyle bu derinliğin altında canlı yaşamına rastlanmaz. Buna rağmen Karadeniz, Türkiye’de denizlerde avlanan balıkların yaklaşık %80’ini karşılamaktadır.

• • Tektonik: Manyas, Uluabat, İznik, Sapanca, Burdur, Acıgöl, Tuz Gölü, Eber, Akşehir, Ilgın (Çavuşçu), Seyfe, Hazar ve Aktaş.
• • Volkanik: Nemrut Gölü, Meke Tuzlası, Acıgöl (Karapınar), Nar Gölü (Niğde) ile Süphan Dağı’ndaki göller.
• • Karstik: Göller Yöresi ve Batı Toroslar’daki polye tabanlarında oluşmuş Avlan (Elmalı), Kestel, Salda; Obruk Platosu üzerindeki Kızören, Meyil ve Çıralı obrukları; Sivas çevresindeki jipsli araziler üzerinde oluşan Hafik ve Demiryurt (Tödürge).
• • Sirk (buzul): Uludağ üzerindeki Kilimli ve Aynalı (Bursa); Kaçkar Dağı üzerindeki Deligöl (Rize).

• • Volkanik set: Çıldır, Erçek, Nazik, Haçlı, Balık.
• • Heyelan set: Abant, Yedigöller, Boraboy, Zinav, Sera, Tortum.
• • Alüvyal set: Marmara, Bafa, Köyceğiz, Uzungöl, Eymir, Mogan.
• • Kıyı set: Büyük Çekmece ve Küçük Çekmece gölleri, Durusu, Akyatan.
• • Karma oluşumlu: tektonik-karstik olan Beyşehir, Eğirdir, Yarışlı, Suğla ve Kovada; tektonik-volkanik set oluşumlu Van Gölü.
• • Yapay set gölleri (baraj ve gölet): içme suyu sağlama, tarımsal sulama, sel ve taşkınları önleme ve elektrik enerjisi üretme amaçlarıyla yapılır.

• • Boyları genellikle kısadır.
• • Yatak eğimi genellikle fazladır.
• • Genellikle denge profiline ulaşmamıştır.
• • Rejimleri genellikle düzensizdir.
• • Çoğunluğu ülke sınırları içerisinde denize dökülür.
• • Yağmur, kar, buz ve kaynak suları ile bazen de göl sularıyla beslenmektedir.

• • Yağmur suyu: Bakırçay ve Gediz.
• • Kar ve buz suları (ilkbahar ve yaz aylarında): Aras ve Kura.
• • Karstik kaynaklar: Aksu, Manavgat, Göksu ve Zamantı.
• • Göl suları: Çıldır Gölü’nden doğan Arpaçay, Eğirdir Gölü’nden çıkan Kovada Çayı, Beyşehir Gölü’nden çıkan Çarşamba Suyu.
• • Karma rejimli akarsular: Fırat ve Kızılırmak gibi havzası geniş olanların beslenme kaynakları havza içinde farklılık gösterir; beslenmelerinde birden çok kaynağın etkili olduğu bu akarsulara karma rejimli akarsular denir.

• • Yamaç (vadi) kaynakları: dağlık ve engebeli arazilerde görülür.
• • Karstik kaynaklar: karstik arazilerde yaygındır. Başlıcaları Şekerpınarı (Pozantı), Kapuzbaşı (Kayseri), Düdensuyu (Antalya).
• • Artezyen kaynakları: etrafı yüksek dağlarla çevrilmiş çukur alanlarda yaygındır; Konya, Muş, Erzincan, Bursa ve Çukurova gibi ova alanlarında daha fazladır.
• • Fay kaynakları (sıcak su kaynakları): Türkiye genç oluşumlu ve kırıklı arazi yapısı nedeniyle bu kaynakların fazla ve yaygın olduğu bir ülkedir. Denizli Sarayköy ile Aydın Germencik’te jeotermal enerji üretmek amacıyla santraller kurulmuştur. Türkiye dünyada jeotermal ısı ve kaplıca uygulamalarında ilk 5 ülke içerisinde yer alır.

• • Denizler: ulaşım, su ürünleri üretimi, tuz üretimi, kıyı turizmi, yat turizmi.
• • Akarsular: içme ve kullanma suyu temini, enerji üretimi, sulama, turizm.
• • Göller: içme ve kullanma suyu temini, enerji üretimi, sulama, turizm, ulaşım, su ürünleri üretimi, tuz üretimi.
• • Yer altı suları: kaplıcalar, konutların ve seraların ısıtılması, enerji üretimi, sulama, içme ve kullanma suyu temini.

Dikkat: tuz üretimi yalnız denizlerde değil göllerde de yapılır; ulaşım ise akarsu listesinde yok, deniz ve göl listesinde var.

Karadeniz, Türkiye’de denizlerde avlanan balıkların yaklaşık %80’ini karşılar. İlginç olan şu: aynı denizde 150-200 m derinlikten itibaren hidrojen sülfür gazı nedeniyle canlı yaşamı yoktur — balıkçılık yüzeye yakın katmanda yapılır.

İstanbul Boğazı’ndaki çift yönlü akıntı balıkçılık için olumlu, deniz ulaşımı için olumsuzdur. Kaptanların rotayı sürekli düzeltmesinin sebebi bu.

Ege’de bu kadar çok koy ve marina olmasının nedeni: girinti ve çıkıntıların çok olması, dolayısıyla doğal liman sayısının fazla olması. Akdeniz kıyısında ise girinti çıkıntı az, doğal liman sayısı fazla değil.

Türkiye’de tuz üretimi hem denizlerden hem de göllerden yapılır — Tuz Gölü bunun en bilinen örneğidir ve gideğeni olmayan, tuzlu bir tektonik göldür.

Türkiye jeotermal ısı ve kaplıca uygulamalarında dünyada ilk 5 ülke içinde. Sebebi genç oluşumlu ve kırıklı arazi yapısı — yani fay kaynaklarının yaygınlığı.

Denizli Sarayköy ve Aydın Germencik’te jeotermal santraller var. Akarsulardan ise hidroelektrik üretiliyor — ama Susurluk gibi yatak eğimi az havzalarda potansiyel düşüktür.

Uzungöl bir alüvyal set gölüdür. Aynı yörede Sera Gölü ve Tortum Gölü ise heyelan set gölleridir — Karadeniz’in eğimli yamaçları ikisini de mümkün kılıyor.

Şehir suyunu sağlayan baraj gölü bir yapay set gölüdür ve dört amaçla yapılır: içme suyu, tarımsal sulama, sel-taşkın önleme, elektrik üretimi.

Kızılırmak, ülke sınırları içinde bulunan en uzun akarsudur (1.355 km) ve Karadeniz Havzası’ndadır. Ağzında Bafra Deltası’nı oluşturur.