TYT · ÜNİTE 14 · DIŞ KUVVETLER 1 · DIŞ KUVVETLER 1: ÇÖZÜLME, KÜTLE HAREKETLERİ, RÜZGÂR, BUZUL VE AKARSULAR

• • Enerjisini Güneş’ten alan, yeryüzünü şekillendiren etken ve süreçlerdir.
• • Aşındırma, taşıma ve biriktirme faaliyetleriyle yeryüzünü şekillendirir.
• • Etkisi iklim ve topoğrafya koşullarına göre bölgeden bölgeye farklılık gösterir.
• • İç kuvvetlerin oluşturduğu şekilleri aşındırarak yıkıcı etkide bulunur.
• • Akarsular, yer altı suları, buzullar, rüzgârlar, dalgalar ve akıntılar dış kuvvetleri oluşturur.

Yeryüzünü oluşturan malzemelerin fiziksel ve kimyasal süreçlerle erime, çatlama, ufalanma ve dağılma şeklinde parçalanmasına çözülme denir.

İklim koşulları, suların kimyasal özellikleri, kayaçların özellikleri, biyolojik faktörler, yükselti, eğim, bakı vb. çözülmenin hızını ve şeklini belirler.

• • Mantar kaya: Kurak bölgelerde rüzgârın ve sürüklediği materyallerin kayaların alt kısmını daha fazla aşındırmasıyla oluşan yer şekilleri.
• • Tafoni (rüzgâr kovuğu): Kurak bölgelerdeki kayaçların dirençsiz kısımları zamanla çözünür; rüzgârın bu çözünen malzemeleri aşındırmasıyla oluşan oyuklar.
• • Yardang: Rüzgârların gevşek yapılı kayaların zayıf kısımlarını aşındırmasıyla oluşan ve hâkim rüzgâr yönüne paralel uzanan oluklar.
• • Hamada (çöl kaldırımı): Rüzgâr aşındırmasının şiddetli olduğu alanlarda toprağın ve küçük boyuttaki malzemelerin taşınması sonucu kayaların yüzeyi kapladığı araziler.
• • Şahit kaya: Farklı dirençteki yatay tabakaların rüzgâr aşındırmasıyla yüksekte kalması ve girintili çıkıntılı bir görüntü oluşturmasıyla meydana gelen yer şekli.

• • Rüzgârların, aşındırdığı malzemeleri hızının azaldığı veya bir engelle karşılaştığı yere yığmasıyla oluşur.
• • Kumul: Çöllerde rüzgârların biriktirmesiyle oluşan kum yığınları.
• • Lös: Rüzgârların aşındırarak taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşan topraklar.
• • Barkan: Rüzgârların oluşturduğu kum yığınlarının hilal şeklini aldığı kum tepeleri.

Kumul ve barkan ikisi de kum yığınıdır; ayrım şekildedir — barkan hilal biçimlidir. Lös ise kum değil topraktır.

• • Örtü buzulu (inlandsis): geniş alanlar kaplayan kalın buzul örtüleri.
• • Takke buzulu: dağların üst kısmını örten buzullar.
• • Sirk buzulu: buzulların kendi ağırlığıyla oluşturduğu sirk adı verilen çukurlara yerleşmiş buzullar.
• • Vadi buzulu: buzul vadileri içine yerleşmiş buzullar.
• • Aysberg: kara üzerindeki buzullardan kopmuş, denizde yüzen büyük buz dağları.
• • Bankiz: kutup bölgelerinde deniz üzerindeki buzullar.

Buzullar kalınlığı arttıkça ağırlaşır, yer çekiminin de etkisiyle eğim doğrultusunda hareket ederek geçtiği yerleri törpüler, cilalar.

• • Sirk: buzulların kendi ağırlığıyla kolay aşınabilen yüzeylerde oluşturduğu çukurlar.
• • Buzul vadisi: dağ yamaçlarından aşağı inen buzulların açtığı tekne şeklindeki uzun ve dik yamaçlı çukurlar.
• • Hörgüç kaya: yamaçlardan aşağı kayan buzulların arazinin yumuşak kısımlarını aşındırırken dirençli kayaları yontmasıyla oluşan yassı yuvarlak şekiller.

• • Buzulların aşındırdığı irili ufaklı malzemeleri erimeye başladığı yerde yığmasıyla oluşur.
• • Moren: buzulların koparıp sürüklediği ve eridiği alana yayılan malzemeler.
• • Drumlin: düzlük arazideki örtü buzullarının altındaki taban morenlerinin yığılmasıyla oluşan tepeler.
• • Sander düzlüğü: buzulların ön cephesinde birikmiş morenlerin buzullardan doğan akarsular tarafından aşağı sürüklenmesi ve birikmesiyle oluşan düz alanlar.

• • Akarsular yıl boyu sürekli akışlı olabileceği gibi mevsimlik veya geçici akışlı da olabilir.
• • Akarsuların doğduğu yere kaynak denir.
• • Kaynaktan itibaren içinde aktığı çukurluğa yatak denir.
• • Denize veya bir göle dökülerek sonlandığı yere ağız denir.
• • Yeryüzünü şekillendirmesinde iklim özellikleri, taşınan su ve malzeme miktarı, yeryüzü şekilleri, zeminin jeolojik yapısı, bitki örtüsü etkilidir.

• • Derine aşındırma: akarsuların eğimin fazla olduğu yerlerde yatağının tabanını aşındırması.
• • Geriye aşındırma: derine aşındırmanın ağızdan kaynağa doğru ilerlemesi.
• • Yana aşındırma: akarsuların akış hızının azaldığı yerlerde yatağının daha çok yan taraflarına çarparak aşındırması.

Akarsuyun aşındırma gücünü eğim koşulları, taşıdığı suyun miktarı, akış hızı, zeminin geçirgenlik özelliği, taşıdığı yük miktarı ve bitki örtüsü belirler. Suyun ve içindeki materyallerin yatağa çarpmasıyla fiziksel aşındırma, suyun kayaç türlerini çözmesiyle kimyasal aşındırma gerçekleşir.

• • Plato: akarsuların derin vadilerle parçaladığı, çevresine göre yüksekte kalan, hafif engebeli düzlükler.
• • Kırgıbayır: bitki örtüsünün zayıf olduğu yamaçlarda sel sularının yaptığı aşındırma sonucu oluşmuş yarıntılı araziler.
• • Şelale (çağlayan, çavlan): akarsu yatağı boyunca direnci fazla bir kaya türünden dirençsiz bir kaya türüne geçildiğinde aşınmanın artmasıyla diklikler oluşur; akarsuyun bu dikliklerden yüksekten düşmesi.
• • Dev kazanı: şelalelerde suyun aşağı düştüğü yerde yaptığı aşındırmayla oluşturduğu derin çukurlar.
• • Peribacaları: akarsular ve sel suları eğimli arazilerdeki kumlu, taneli yumuşak yapılı taşları daha fazla, dirençli blokların altındaki kısımları daha az aşındırır; bacaya benzeyen yükseltiler ve üzerinde şapka gibi duran taşlar oluşur.
• • Peneplen (yontuk düz): aşınma sonucu deniz seviyesine yakın bir seviyeye kadar düzleşmeyle ortaya çıkan araziler.

• • Akarsuların yataklarını geriye, yana ve derine doğru aşındırıp aşındırdığı malzemeleri uygun ortamlarda biriktirmeleriyle şekillenen arazilere akarsu (flüvial) topoğrafyası denir.
• • Akarsu aşındırmasının büyük ölçüde sonlandığı yükselti seviyesine taban seviyesi denir. Okyanus ve denizler genel taban seviyesidir.
• • Akarsuyun yatağını taban seviyesine kadar yaklaştırması durumuna denge profili denir.

• • Birikinti konisi: akarsuların dağ yamaçlarından düzlüğe indikleri yerde alüvyonların bir kısmını koni şeklinde biriktirmesiyle oluşur.
• • Birikinti yelpazesi: alüvyonlar daha yayvan bir şekilde birikirse oluşan şekiller.
• • Dağ eteği ovası: bir dağ eteği boyunca oluşmuş çok sayıda birikinti konisi veya yelpazesinin zamanla birleşmesiyle oluşur.
• • Dağ içi ovası: yüksek ve engebeli alanların eğiminin azaldığı yerlerde akarsuların ve sel sularının getirdiği alüvyonları biriktirmesiyle oluşan düzlükler.
• • Irmak adası: akarsuların yatak eğiminin azaldığı yerlerde taşıdığı alüvyonları kendi yatağının içine yığmasıyla oluşan kum adacıkları.
• • Taban seviyesi ovası (taşkın ovası): akarsuların ağızlarına yakın kısımlarında geniş tabanlı vadilerde alüvyonların birikmesiyle oluşan düzlükler.

Delta: akarsuların taşıdıkları alüvyonları denize veya göle döküldüğü yerde biriktirmesiyle oluşan düzlüklerdir.

Bir kıyıda delta oluşabilmesi için:

• • Kıyı derinliğinin az olması
• • Akarsuyun bol alüvyon taşıması
• • Güçlü dalga ve akıntıların olmaması
• • Gelgit olayının etkili olmaması gerekir.

Bu dört koşulun mantığı tek cümlede toplanır: alüvyon gelmeli ve geldiği yerde kalabilmeli. Derin kıyı, güçlü dalga ve gelgit alüvyonu dağıtır.

Şiddetli yağıştan sonra yamaçtan gelen toprak heyelan ya da toprak kaymasıdır. Sebep zinciri hep aynı: eğim + suyla ağırlaşan ve kayganlaşan toprak + zayıf bitki örtüsü.

Ekrandaki hilal biçimli kum tepesi barkan. Kayaların yüzeyi kapladığı taşlık düzlük ise hamada (çöl kaldırımı) — rüzgâr toprağı ve ince malzemeyi süpürmüş, geriye taş kalmış.

Peribacalarının şapkası tesadüf değil: dirençli kayaç bloğu altındaki yumuşak taşı korumuş, çevresi aşınırken orası kalmış. Bunu yapan da akarsu ve sel sularıdır.

Verimli ova toprağı alüvyondur — akarsuyun dağdan taşıyıp eğimi azalan yerde bıraktığı malzeme. Deniz kıyısında oluşana delta, dağ eteğinde oluşana dağ eteği ovası denir.

Şelale, akarsuyun dirençli kayaçtan dirençsize geçtiği yerde oluşur. Suyun düştüğü yerdeki derin çukur ise dev kazanı.

Hidroelektrik santral için eğimi fazla, hızlı akan akarsu gerekir. Bir akarsu denge profiline ulaşırsa akış hızı, aşındırma gücü ve enerji potansiyeli azalır — yani enerji üretimi için elverişsizleşir.

Ovada kıvrıla kıvrıla akan nehir menderes yapmıştır. Menderesli bir akarsu daha uzundur, çok sık yatak değiştirir ve enerji potansiyeli düşüktür.

Karadan kopup denizde yüzen buz kütlesi aysbergdir. Deniz üzerinde oluşan buz örtüsü ise bankiz. Grönland ve Antarktika’yı kaplayan kalın örtü ise örtü buzulu (inlandsis).

Zirvede gördüğün çanak biçimli çukur sirk, aşağı inen tekne biçimli geniş vadi buzul vadisidir. Buzul erimiş, şekli kalmıştır — Türkiye’nin yüksek dağlarında görülen izler bunlardır.