TYT · ÜNİTE 26 · OKYANUSLARIN ÖNEM KAZANMASI ve FETİHLERDEN SAVUNMAYA

15. yüzyılda Coğrafi Keşiflerle sömürgecilik başladı. Coğrafi Keşiflerle başlayan sömürgecilik hareketleri sonucunda dünya egemenliği Doğu'dan Batı'ya geçti. Sömürgeci Batılı devletler okyanuslara dayanıklı gemilerden oluşan güçlü donanmalar kurup rekabete girdiler. İngiltere: İngiliz Doğu Hindistan Şirketi'ni kurarak İngiliz sömürgeciliğinin ilk temelini attı. Hollanda: Doğu Hindistan Şirketi'ni kurarak Doğu Hint Adaları'na uzanan bölgede büyük bir sömürge imparatorluğu meydana getirdi. Fransa: 1664'te Fransız Doğu Hindistan Şirketi'ni kurdu ve denizaşırı bölgelerde etkin olmaya çalıştı.

16. yüzyılla birlikte Batı dünyası ekonomik ve siyasi üstünlüğünü dünyaya kabul ettirmeye başladı; bilimsel ve teknik üstünlüğüyle dünyaya büyük oranda egemen oldu. Portekiz ve İspanya 15. yüzyılda Amerika, Afrika, Asya kıtalarında ve okyanuslarda sömürge imparatorluklarını kurdular. Sömürgecilik: Bir ülkenin başka bir ülkeye ait yeraltı, yerüstü kaynakları ve insan gücünü izinsiz, zorla kullanmasıdır. Gemilerle köleler Afrika kıtasından alınarak Amerika'ya getirildi. Hammadde ve Pazar ihtiyacı sömürgeciliği hızlandırmıştır. Ana vatanlardan sömürgelere yapılan gönüllü göçlerin yanında bir sömürgeden diğerine de göçler yaptırıldı. Avrupa'dan gelen çok sayıda insanın yerleştiği sömürgelerdeki yerli halklar imha edildi.

XVII. yüzyıl sonlarına kadar kullanılan kürekli gemiler Osmanlı gemiciliğinin birinci dönemini oluştururlar. XIX. yüzyıl ortalarına kadar süren ikinci dönemde ise kürekli gemilerin yerini yelkenli gemiler almıştır. Kadırga kürekle hareket eden bir gemi çeşididir; ilk dönem Osmanlı donanmasının temelini oluşturan kadırganın manevra kabiliyeti kalyona göre daha avantajlıydı. Okyanus hâkimiyeti için Avrupalı güçler yelkenli savaş gemileri ile güçlü donanmalar kurdu; özellikle Venedikliler bu teknoloji ile Osmanlı Devleti'ni Akdeniz'de zor durumda bırakınca kalyona geçmek zorunda kalındı. Kalyon yelken marifetiyle rüzgârla hareket eden bir gemi çeşididir; savaşlarda daha fazla asker ve top alması kalyona sahip devletlere üstünlük kazandırıyordu.

Venedikliler: Osmanlı kalyonlarında görevli mürettebatın tecrübesizliği nedeniyle 1654'te Çanakkale Boğazı'nı abluka altına alan Venedikliler, Osmanlılara karşı üstünlük sağlamıştır. Ruslar: 1768-1774 Osmanlı-Rus savaşında Çeşme Limanı'na çekilen Osmanlı donanması, Ruslar tarafından yakılmıştır. Osmanlı Devleti: Cezayirli Gazi Hasan Paşa tarafından 1775'te "Tersane Hendesehanesi" adıyla bugünkü Deniz Harp Okulu'nun temeli atılmıştır. III. Mustafa, Baron de Tott isimli Fransız mühendisi donanmayı iyileştirmesi için görevlendirmiştir. Kâtip Çelebi'ye kadırgadan kalyona geçiş konusunda fikri sorulduğunda; kalyonları kullanacak tecrübeli denizcilerin ve topçuların yetiştirilmesinin daha önemli olduğunu belirtmiştir.

Osmanlı Devleti'nin, XVIII. yüzyılın başlarında dış politik gelişmelerinde 1699 Karlofça Antlaşması ve 1700 İstanbul Antlaşması'nın imzalanması belirleyici etken olmuştur. XVIII. yüzyılın başlarında tahta geçen III. Ahmet dönemi, Karlofça'da kaybedilen yerleri geri alma mücadeleleri ile geçmiştir. Karlofça'dan hemen sonra Avrupa devletlerine Osmanlı'ya karşı ittifak teklif eden Rusya, önerisinin reddedilmesi üzerine Baltık denizi coğrafyasına doğru genişleme siyaseti izlemiştir. Bu politika neticesinde İsveç ile Rusya 1709 yılında Poltava Savaşı'nı yapmışlar, bu savaş neticesinde ağır bir mağlubiyet alan İsveç Kralı XII. Şarl Osmanlı Devleti'ne sığınmıştır. Rusya'nın İsveç kralını geri istemesi ve Osmanlı Devleti'nin vermemesi üzerine çıkan kriz neticesinde 1711 Prut Savaşı yapılmıştır. Sadrazam Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu net bir zafer elde etmiştir. Yapılan Prut Antlaşması ile 1700 İstanbul Antlaşması'nda kaybedilen toprakları geri almıştır.

Karlofça Antlaşması ile Venedik'e bırakılan Mora bölgesinin halkı, Venedik Devleti'nin mezhep alanındaki baskısına dayanamadı ve Osmanlı'dan yardım istedi. Bu yardım çağrısı üzerine Venedik ile yapılan savaş neticesinde Mora Yarımadası geri alındı. Bu gelişme üzerine sıranın kendisine geleceğinden korkan Avusturya, Karlofça Antlaşması'nın bozulduğunu öne sürerek Osmanlıya karşı Venedik ile ittifak kurdu. 1716 yılında yapılan Petervaradin Savaşı'nda Osmanlı ağır bir mağlubiyet aldı. Avusturya'nın ilerlemesi karşısında sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın barış istemesiyle Pasarofça Antlaşması yapıldı. Bu antlaşma ile Belgrad ve Semendire dâhil tüm Kuzey Sırbistan Avusturya'ya verildi. Osmanlı Devleti, bu antlaşmadan sonra topraklarını koruyamayacağını anladı ve Batı'ya karşı esaslı bir savunma siyaseti izlemeye başladı.

1733 yılında Avusturya ve Rusya, Osmanlı Devleti'ne karşı ittifak kurarak kendi aralarında Osmanlı topraklarını paylaşmışlardır. Kurulan bu ittifak ile Osmanlı Devleti 1736-1739 yıllarında savaşmış ve her iki devlete karşı başarılı olmuştur. Bu savaş neticesinde 1739 Belgrad Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Pasarofça ile kaybedilen Belgrad ve Semendire geri alınmıştır. 1739 Belgrad Antlaşması'nın imzalanmasında arabulucu olan Fransa, görüşmeler sırasında Osmanlı'yı desteklemiştir. Osmanlı da antlaşmanın imzalanmasından sonra 1740 yılında Fransa'ya verilen kapitülasyonları sürekli hâle getirmiştir.

Osmanlılar ile Safeviler arasında 1639 yılında imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması ile uzun süren bir barış devresi başlamıştır. XVIII. yüzyıl başlarında İran'da başlayan Afgan ayaklanmaları Rusya ve Osmanlı'nın bölgeye dikkat kesilmesine sebep olmuştur. Rusya'nın İran topraklarına girmesi üzerine Osmanlı Devleti de İran topraklarına girmiş ve Batı İran'ı ele geçirmiştir. Bu durum üzerine Osmanlı ile Rusya arasına arabulucu olarak Fransa girmiş ve 1724 yılında İran Mukasenamesi denilen antlaşma imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Osmanlı; Gürcistan, Azerbaycan ve Şirvan bölgesini, Rusya da Hazar kıyılarını ele geçirmiştir. Bu süreçte İran, durumu kabullenmemiş ve Osmanlı'ya savaş açmıştır. 1732 yılında Ahmet Paşa Antlaşması ve 1746 Kerden Antlaşması imzalanmıştır.

1739 Belgrad Antlaşması'nın imzalanmasından sonra uzun bir dönem Osmanlı-Rus ilişkileri barış içinde geçti; 1768 yılında bu süreç bozuldu. Osmanlı karşısında emellerini harekete geçirmek isteyen Rusya'nın Osmanlı sınırına yeni kaleler inşa etmesi ve Lehistan topraklarını işgal etmeye kalkışması bu savaşın sebeplerinden olmuştur. Rusya'nın Lehistan içişlerine karışması üzerine 1768 yılında Osmanlı Devleti Rusya'ya savaş ilan etmiştir. Rus ordusu Ukrayna, Azak ve Kafkaslardan olmak üzere 3 cephede hazırlık yapmıştır. Savaş sırasında Mora'da isyan çıkması üzerine Baltık denizinde hazırlanan bir Rus donanması İngilizlerin yardımıyla Akdeniz'e girmiş ve İzmir'in Çeşme limanına ani bir baskın yaparak Osmanlı donanmasını yok etmiştir. Bu çatışmada kalyon, kadırga ve firkateynlerden oluşan Osmanlı donanması imha edilmiştir. Osmanlı Devleti Akdeniz'de güç kaybına uğramıştır. Rusya Çanakkale boğazını abluka altına almış, İstanbul tehlike altına girmiştir.

Çeşme Baskını, Küçük Kaynarca Antlaşması gibi şartları son derece ağır olan bir antlaşmanın imzalanmasına sebep oldu. 1768-1774 yılları arasında Osmanlı Devleti ile Rusya arasındaki savaşı sonlandırmıştır ve 28 maddeden oluşur. Osmanlı Devleti, Küçük Kaynarca Antlaşması sonrası Kırım'ı almak için çok çaba gösterdi; içeride ve dışarıda yaşanan bazı gelişmeler sebebi ile bu mümkün olmadı. Kırım, süreç içerisinde adım adım Rusya'ya bağlı bir bölge hâline geldi.