TYT · ÜNİTE 25 · UZUN SAVAŞLARDAN DİPLOMASİYE

Orta Avrupa’ya hâkim olan Kutsal Roma Germen İmparatorluğu tahtına 1516’da Şarlken geçmiştir; böylece Avrupa’da Habsburg Hanedanı hüküm sürmeye başlamıştır. Avusturya ise bu hanedana bağlı olarak Türklerle mücadele eden bir arşidüklük olarak ortaya çıkmıştır. 1804-1867 arasında Avusturya İmparatorluğu, 1867-1918 arasında da Avusturya-Macaristan İmparatorluğu olarak adlandırılmıştır.

1593-1606 yılları arasında Karadeniz’den Hırvat topraklarına kadar geniş bir cephede on üç yıl devam edecek savaşlar meydana gelmiştir. Osmanlı ordusu önce Kanuni Dönemi’nde fethedilemeyen Eğri Kalesi’ni 1596’da ele geçirmiştir. Avusturya ile Erdel Prensliği’nin oluşturduğu ittifaka karşı Haçova Muharebesi’nde büyük bir zafer kazanmıştır. Osmanlı Devleti gerek Anadolu’daki isyanlar gerekse doğudaki Safevi saldırıları nedeniyle Avusturya karşısında zor durumda kalmıştır.

Osmanlı Devleti ile Avusturya arasında 1606’da Zitvatorok Antlaşması yapılmıştır. Avusturya arşidükünün Zitvatorok Antlaşması ile Osmanlı padişahına eşit kabul edilmesi Osmanlı Devleti’ne dış politikada prestij kaybettirmiştir. Osmanlı Devleti’nin 1533 İstanbul Antlaşması ile Avusturya’ya karşı kazandığı siyasi üstünlük, Zitvatorok Antlaşması’yla sona ermiştir. Zitvatorok Antlaşması ile birlikte Osmanlı Devleti, Avrupa diplomasisinde devletlerin eşitliği prensibinin bir göstergesi olarak mütekabiliyet esasını kabul etmiştir.

Avusturya üzerine sefere çıkan Fazıl Ahmet Paşa 1663’te Uyvar Kalesi’ni fethetmiş ve burayı eyalet hâline getirmiştir. Uyvar kalesinin fethedilmesi üzerine "Uyvar önünde bir Türk gibi kuvvetli" deyimi tarihe mal olmuştur. 1664’te Osmanlı Devleti ile Avusturya arasında yapılan Vasvar Antlaşması ile Erdel’deki Türk hâkimiyeti onaylanmıştır. Osmanlı Devleti bu süreçte dışarıda Safeviler ve Avusturya, içeride ise Celali İsyanları ile uğraşmak zorunda kalmıştır; bu durum Osmanlı’nın uzun vadeli planlar yerine pratik ve kısa vadeli siyaset üretmesine neden oldu.

Lehistan ile olan ilişkiler; Kazakların saldırıları ve Osmanlı tarafından 1611’de azledilen Eflâk ve Boğdan voyvodalarının Lehistan’a sığınmaları nedeniyle bozulmuştur. Kazakların 1620’de elli bin kişilik bir kuvvetle Kili ve Akkirman dolaylarına düzenledikleri saldırı, Osmanlı Devleti ile Lehistan ilişkilerini tamamen koparmıştır. Otuz Yıl Savaşlarının başlamasını fırsat bilen II. Osman Lehistan üzerine sefer düzenlemiştir; seferden bir sonuç alınamayınca 9 Ekim 1621’de Hotin Antlaşması imzalanmıştır. Kapıkulu Ocaklarının kaldırılması fikri ilk kez Lehistan Seferi’nde gündeme gelmiştir.

Sultan IV. Mehmet ve Sadrazam Fazıl Ahmet Paşa 1672 yılında Lehistan üzerine yürüyerek Kamaniçe Kalesi’ni fethetmiştir. 18 Ekim 1672’de Bucaş Antlaşması imzalanmıştır; antlaşmayla Podolya, Osmanlı Devleti’nin hâkimiyetine girmiştir. Bucaş Antlaşması Osmanlı Devleti’nin topraklarına toprak kattığı son antlaşmadır; Osmanlı Devleti bu antlaşma ile Batı’da en geniş sınırlara ulaşmıştır. Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Kazakların geleneksel başkenti Çehrin’i kuşatmıştır; kaleye yardıma gelen Rus birlikleri mağlup edilmiş ve Çehrin fethedilmiştir. 1681’de yapılan Bahçesaray Antlaşması ile Osmanlı-Rus savaşı son bulmuştur. Bahçesaray Antlaşması Rusya ile imzalanan ilk antlaşmadır.

Osmanlı Devleti’nin XVII. yüzyılda karşı karşıya kaldığı bir diğer stratejik tehdit de Venedik’tir. Sultan IV. Murat Dönemi’nde Venedik yönetimindeki Girit’in bir korsan yatağı hâline gelmesi üzerine Osmanlı-Venedik ilişkileri bozulmaya başlamıştır. Korsan faaliyetlerin artması sonucu Osmanlı donanması, 1645’te Girit’i kuşatmış fakat ada Osmanlı Devleti yönetimine ancak 1669’da girmiştir.

Safevi Devleti, XVI. yüzyıl sonlarından itibaren Karadeniz kıyılarına çıkmak için Kafkasya’yı ve Batı Türkistan’ı ele geçirmek istemiştir. Osmanlı Devleti ise Hazar Denizi’ne ulaşarak hem Rusya’nın güneye inmesini hem de Safevilerin kuzeye doğru yayılmasını engellemeyi amaçlamıştır. İki devlet de ticaret yollarının kontrolünü ellerine geçirmek istemiştir. XVI-XVIII. yüzyıllar arasında Osmanlı-Safevi ilişkilerinin kaderini belirleyen jeopolitik, ekonomik ve dinî faktörler iki devlet arasındaki ilişkilerde önemli rol oynamıştır. Kafkasya’ya hâkim olmak için 1583’e kadar devam eden mücadelelerden sonra Özdemiroğlu Osman Paşa, Beştepe mevkisinde Safevi Devleti ordusunu mağlup etmiştir. 1583’te Beştepe mevkisinde yapılan muharebede taraflar meşaleler yakarak savaşa gece de devam ettiği için bu savaşa Meşaleler Savaşı denmiştir.

Osmanlı ordusunun Viyana önlerinde bozguna uğraması, Avrupa’da büyük bir heyecana yol açtı. Osmanlı’yı Avrupa’dan atma zamanının geldiğini düşünen papanın teşvikiyle Avusturya, Lehistan, Rusya, Venedik ve Malta’nın da dâhil olduğu Kutsal İttifak kuruldu. Osmanlı Devleti, bu ittifakta yer alan devletler ile aynı anda savaşmak zorunda kaldı.

Karlofça Antlaşması ile Kutsal İttifak’ı oluşturan ülkelere karşı yapılan ve on altı yıl süren savaşlar sona erdi. Bu antlaşmayla Avusturya, Temeşvar hariç Macaristan ve Erdel’i aldı. Lehistan’a Podolya ve Ukrayna; Venedik’e Mora ve Dalmaçya kıyıları bırakıldı. Osmanlı Devleti II. Viyana bozgunundan itibaren geri çekilmeye başladı; bu geri çekiliş Sakarya Meydan Muharebesi’ne kadar devam etti. Osmanlı Devleti’nin Avrupa karşısındaki askerî üstünlüğü sona erdi. Osmanlı Devleti ilk defa yabancı devletlerin arabuluculuğunu kabul etmek zorunda kaldı. Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti Avrupa’da ilk defa toprak kaybetmiştir; Osmanlı topraklarını paylaşmaya yönelik ilk uluslararası antlaşmadır.

Osmanlı Devleti Ruslara ilk defa toprak verdi (Azak Kalesi). Ruslar ilk defa Karadeniz’e ulaştı.