TYT · ÜNİTE 24 · OSMANLI TOPRAK SİSTEMİ - LONCA TEŞKİLATI - VAKIFLAR

Temeli tarıma dayanan Osmanlı ekonomisinde toprak önemliydi. Toprağın boş kalmaması ve üretim artışı için sıkı önlemler alındı. Toprağın hukuki durumu ve kullanım şekli bakımından tek bir sistem uygulanmamış, fethedilen yerlerde uygulanan örf ve âdetler ile hukuki durum dikkate alınmıştır. Devlet her köylü ailesinin geçimini sağlayacak büyüklükte bir toprağa sahip olmasına özen gösterdi.

Osmanlı toprak sisteminde arazi mirî, mülk ve vakıf olmak üzere üçe ayrılmıştı. Mülkiyeti devlete ait olan topraklar mirî arazilerdi. Bu arazileri işleyen reaya, elde ettiği üründen 1/10 ile 1/2 arasında değişen oranlarda vergi ödemekle mükellefti. Mirî arazi, gelirlerinin kullanımına göre çeşitli bölümlere ayrıldı.

Mirî arazi, gelirlerinin kullanımına göre altıya ayrıldı. Dirlik: maaş karşılığı verilen topraklar; gelirine göre has, zeamet ve tımar olarak üçe ayrılırdı. Arpalık: saray adamlarına ve ilmiye sınıfından bazı yüksek rütbeli kişilere çalıştıkları süre içinde maaşlarına ek olarak verilen araziler. Paşmaklık: padişahın annesi, kızları veya kız kardeşleri gibi saray kadınlarına verilen araziler. Yurtluk ve ocaklık: bir bölgenin eski sahibi olan ve o bölgenin Osmanlı Devleti'ne katılmasını sağlayan mahallî beylere verilen araziler. Malikâne: seferlere katılan önemli komutanlara, dervişlere ve ahilere fethedilen ülkelerde verilen topraklar. Mukataa: geliri doğrudan merkez hazinesine giden mirî araziler.

Mülkiyeti kişilere ait olan topraklar mülk arazilerdi. Geliri ve kullanma hakkı şahsın kendisine ait olan bu tür arazilere sahip olanlar; arazilerini satma, vakfetme ve hibe etme hakkına sahipti. Mülk arazi öşrî ve haracî olmak üzere ikiye ayrılıyordu. Vakıf araziler, hayırsever mülk sahiplerinin gelirleriyle cami, mescid, medrese, zaviye gibi sosyal amaçlı kurumların giderlerinin karşılanması için vakfettikleri arazilerdi; bu arazileri reaya işlemekte, reayanın vermesi gereken vergiler sadece vakıf giderleri için harcanmaktaydı.

Osmanlı Devleti, bir aileye bir çift öküzün işleyebileceği kadar mirî araziyi belirli şartlarla kiraya vermişti. "Çift" denilen bu arazi, verime göre 50 ile 150 dönüm arasında değişmekteydi. Çiftçinin elindeki araziyi satması, hibe veya vakfetmesi yasaktı. Arazisini üç yıl boş bırakan kimselerden "çiftbozan resmi" adı altında bir vergi alınırdı.

Osmanlı Devleti yöneticileri ülke içinde mal ve hizmet arzının mümkün olduğu kadar bol, kaliteli ve ucuz olmasını sağlamaya çalışırlardı; bunu sağlarken Lonca Teşkilatından yararlanılmaktaydı. Esnaf birliği anlamına gelen Lonca Teşkilatına üretim ve hizmet sektörlerinde görev yapan esnafların hemen hepsi üyeydi. Bu teşkilat içinde her iş kolunun başında o koldaki ustalar tarafından seçilen bir şeyh, bir kethüda ve bir yiğitbaşı bulunurdu. Bu kişilerin; mesleğe çırak kazandırmak, hammadde temin ederek üyelere dağıtmak, üretilen malların standartlara uygunluğunu kontrol etmek ve meslek mensupları arasında dayanışmayı sağlamak gibi görevleri vardı. Lonca Teşkilatı üretim miktarının ayarlanması ve ürünlerin fiyatlarının belirlenmesinde etkili olmuştur.

Narh uygulaması başta ekmek, buğday, un olmak üzere temel ihtiyaç maddelerine konan azami ve asgari fiyattı. Bir malın en fazla veya en az kaç paraya satılabileceğini devlet belirlerdi. Fiyatlar belirlenirken halkın alım gücü dikkate alınarak maddi imkânları sınırlı olan halk korunmaya çalışılırdı.

Osmanlı Devleti’nde vasıflı eleman ihtiyacı, Lonca Teşkilatına küçük yaşta alınan çocukların yetiştirilmesiyle karşılanıyordu. Meslek öğrenmek üzere bir ustanın yanına çırak olarak verilen çocuklar önce kalfalığa sonra da ustalığa terfi ettiriliyordu. Usta olabilmek için mesleğin inceliklerini öğrenmek yeterli olmayıp aynı zamanda gedik sahibi olunması gerekirdi. Gedik, Osmanlılarda esnafın bir mesleği yapabilme yetkisidir.

Kazazlar: İpek işleyen, ipek satan kişiler. Hallaçlar: Yünü veya pamuğu yay veya tokmak gibi bir araçla kabartma, ditme işini yapan kişiler. Nalçacılar: Ayakkabının altına metal pençe çakan kimseler. Nalbantlar: Hayvanların ayağına nal çakan kimseler. Muytablar: Kıl dokuyan, kıldan eşya yapan kimseler. Palanduzlar: Palan, bir çeşit semer diken kimseler. Neccarlar: Kaba ağaç işi yapan kişiler, bir çeşit marangoz. Bennanlar: Bina yapan kimseler, inşaatçılar.

Kervansaraylar, 30-40 km aralıklarla ticaret yolları üzerindeki durak yerlerinde, şehirlerde ve kasabalarda inşa edilen, ortasında avlu ve çevresinde ağaçtan yapılmış yüksek ve geniş yatacak yerleri olan yapılardır. Kervansarayların aksine hanlar, şehirlerde yapılan ve içinde odalar bulunan yapılardır. Kervansaray ve hanlarda konuk olanların bütün malları ve hayvanları kayıt altına alınır; hangi millet, din ve mezhebe mensup olurlarsa olsunlar konuklar üç gün boyunca ücretsiz yiyip içip yatabilirlerdi. Yılda birkaç defa kurulan, yerli ve yabancı tüccarların katıldığı büyük pazarlara "panayır" denilmektedir. Bedesten, başta değerli kumaşlar, mücevher ve değerli taşlar olmak üzere silahlar, süslü koşum takımlarının satıldığı yerlerdir. Kapan, büyük şehirlerde özellikle tahıl türünden ihtiyaç maddelerinin toptan alınıp satıldığı yerdir.

Osmanlı Devleti; köy ve şehirlerin imar edilmesini, dinî hizmetlerin sürdürülmesini ve sosyo-ekonomik hayatın canlanmasını vakıflar yoluyla sağlamıştır. Vakıf, kişilerin taşınır ya da taşınmaz mallarını toplum yararına ebedî olarak bağışlamasıdır. Sahibi bulunduğu bir mülkü toplumun yararına ebedî olarak tahsis eden yani vakfeden kişiye vâkıf, vakfedilen mala mevkuf denirdi. Vakfedilen mallar satılamaz, devredilemez ve miras bırakılamazdı. Devlet; cami, imarethane, medrese, şifahane, hamam ve kervansaray gibi dinî ve sosyo-ekonomik tesisleri vakıflar yoluyla yaptırmıştır.