TYT · ÜNİTE 30 · XIX. YÜZYILDA SOSYAL HAYATTAKİ DEĞİŞİMLER

Avrupa'da ilk başarılı demir yolu 1830'da İngiltere'de açılmıştır. Avrupa'da demir yolu ulaşımı kısa sürede yaygınlaşmıştır. Anadolu'daki ilk demir yolu 1867'de İzmir-Aydın arasında açılmıştır. Demir yolu faaliyetleri; yapım maliyetinin yüksek olması, sermaye, kaynak yetersizliği gibi güçlükler nedeniyle istenilen düzeyde olmamıştır. Demir yolu ulaşımı genelde yabancı şirketler tarafından inşa edilmiştir. Sultan Abdülmecid, Abdülaziz ve özellikle de II. Abdülhamid demir yolu yapımına önem vermişlerdir.

Merkezî otoriteyi güçlendirmek. Savaş zamanlarında cepheye asker ve malzeme sevkini kolaylaştırmak. Tarım ve ticaretin gelişmesini sağlamak. Merkeze uzak bölgelerde çıkan isyanları hızlıca bastırmak. İç ve dış tehditlere karşı ülkenin güvenliğini tesis etmek.

Hicaz demir yolu hattının 1.500 km'lik kısmı finansmanıyla, inşaatıyla ve tasarımıyla İslam dünyasından toplanan bağışlarla Sultan II. Abdülhamid Dönemi'nde yapılan yerli bir girişimdir.

Çalışan ilk telgraf 1844'te icat edilmiştir. Telgraf sayesinde haberleşme çok hızlanmıştır. Osmanlı Devleti'nde ilk telgraf hattı Kırım Savaşı esnasında 1855 yılında kurulmuştur. Telgraf hatlarının yaygınlaşması Osmanlı padişahları tarafından desteklenmiştir. Telgraf kullanımının yaygınlaşması merkezi otoritenin güçlenmesine katkı yapmıştır. Osmanlı Devleti'nde demir yolu ulaşımının ve telgraf kullanımının yaygınlaşması devletin merkezî otoritesinin güçlenmesini sağlamıştır.

Osmanlı yöneticileri XVIII. yüzyıldan itibaren mevcut ordu ve eğitim sistemiyle Batılı güçlerle mücadele edemeyeceklerini anlamışlar ve Avrupa'dan uzmanlar getirtmiştir. Hendesehane: Sultan I. Mahmud Dönemi'nde 1734'te İstanbul'da açılmıştır. Modern anlamda askerî eğitim veren ilk okuldur. Humbaracı Ahmet Paşa'nın (Conte de Bonneval) çalışmalarıyla kurulmuştur. Humbaracılar ile yeniçerilerin tepkisi ve ödenek sıkıntısı gibi sebepler 1750 yılında kapatılmıştır.

Mühendishane-i Bahr-i Hümâyun: Kaptanıderya Hasan Paşa'nın önerisi ile 1775 yılında İstanbul'da kurulmuştur; Batı tarzında deniz subayı yetiştirmek için açılmıştır; günümüzde Deniz Harp Okulu olarak eğitim faaliyetlerine devam etmektedir. Mühendishane-i Berr-i Hümâyun: Sultan III. Selim tarafından 1795'te İstanbul Eyüp'te kurulmuştur; kara ordusu için modern bilgiye sahip mühendis ve subay yetiştirmek amacıyla açılmıştır; Birinci Dünya Savaşı'nın başladığı 1914 yılına kadar eğitim vermeye devam etmiştir.

Mekteb-i Harbiye: Sultan II. Mahmud'un isteğiyle 1834 yılında İstanbul'da kurulmuştur; Asâkir-i Mansûre-yi Muhammediye ordusuna modern bilgiye sahip subay yetiştirmek amacıyla açılmıştır; 1936 yılında Ankara'ya taşınmıştır; günümüzde Millî Savunma Üniversitesine bağlı olarak eğitim ve öğretim vermeye devam etmektedir. Mekteb-i Tıbbiye: Sultan II. Mahmud Dönemi'nde 1827 yılında İstanbul'da kurulmuştur; Asâkir-i Mansûre-yi Muhammediye Ordusunun sağlık alanındaki personel ihtiyacını karşılamak amacıyla açılmıştır; modern bir tıp okuludur.

Osmanlı Devleti'nin ilk sivil yüksekokulu olarak 1859'da İstanbul'da açılmıştır. Batılı tarzda modern ve bilgili devlet adamlarının yetiştirilmesi amacıyla kurulmuştur. 1936 yılında Ankara'ya taşınmıştır. Günümüzde Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi olarak eğitim ve öğretim faaliyetlerini sürdürmektedir.

Kapitülasyonlar sayesinde misyonerlik faaliyetlerini gerçekleştirmek, siyasi ve ekonomik çıkar sağlamak amacıyla batılı devletler Osmanlı topraklarında çok sayıda eğitim kurumu açmıştır. Batılı devletler azınlıkların açtığı okulları da kendi himayeleri altına almışlardır. Yabancı okullar, Osmanlı Devleti'ni yıkmaya yönelik faaliyetlerde rol oynamışlardır. Osmanlı topraklarında yabancı okullar özellikle Orta Doğu, Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve İstanbul'da açılmıştır. 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesine göre Yabancı Okullar denetlenmeye çalışılmış, ancak bu konuda başarı sağlanamamıştır. Modern eğitim veren yabancı okullarla mücadele etmek için Osmanlı Devleti, kendi eğitim kurumlarında yenilikler yapmıştır. Osmanlı Devleti'nde resmî olarak açılan ilk yabancı okul Fransızlar tarafından 1583 yılında açılmıştır.

Modern anlamda sosyal devlet anlayışı ilk kez Almanya'da uygulanmıştır. II. Abdülhamid Dönemi'nde Osmanlı Devleti'nde sosyal devlet anlayışını kurumsallaştırmak adına ilk adımlar atılmıştır. II. Abdülhamid Dönemi'nde başta numune hastahaneler olmak üzere Dârülaceze, Dârülhayr-ı Ali ve Himaye-i Etfal Cemiyeti gibi sosyal yardım kurumları açılmıştır. II. Abdülhamid tarafından bütün devlet memurları için 1881'de kurulan Tekaüd (Emekli) Sandığı günümüzde Sosyal Güvenlik Kurumu olarak çalışmalarına devam etmektedir. Osmanlı Devleti'nde modern emeklilik sistemi uygulaması ilk kez 1866 yılında açılan Askerî Tekaüd Sandığı ile başlamıştır.

Dârülaceze: II. Abdülhamid tarafından 1895 yılında İstanbul'da kurulmuştur; din ve millet farkı gözetmeden çocuk, yaşlı, sakat ve kimsesizleri koruma amacıyla açılmıştır; Osmanlı Devleti'nde modern anlamda faaliyet gösteren ilk sosyal yardım kurumudur. Dârülhayr-ı Ali: II. Abdülhamid tarafından açılmıştır; Osmanlı Devleti'nde 1890'lı yıllarda meydana gelen Ermeni Olayları sonrası yetim kalan Müslüman çocukların başta eğitimi olmak üzere diğer tüm ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla açılmıştır. Himaye-i Etfal Cemiyeti: Kimsesiz ve korumaya muhtaç çocuklara yardım amacıyla 1908 yılında Kırklareli'nde kurulmuştur; günümüzde Türkiye Cumhuriyeti Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığına bağlı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü olarak faaliyetlerine devam etmektedir.

Türkler tarih boyunca farklı kültürler ile karşılaşmış olsalar da dil, aile yapısı ve bayrak değerleri sayesinde millî benliklerini korumayı başarmışlardır. Türk milleti farklı coğrafyalara göç etse de az bir lehçe farkıyla aynı dili konuşmayı sürdürmüştür. Aile, Türk milleti için çok önemli bir kurumdur; geleneksel aile yapısı sayesinde varlığını bugüne kadar devam ettirmiştir. Osmanlı Devleti'nin ilk dönemlerinde ak ve al bayraklar kullanılmıştır. Padişah III. Selim Dönemi'nde ordu ve donanmaya ait bayraklarda hilalin yanına sekiz köşeli yıldız da eklenmiştir. Sultan Abdülmecid Dönemi'nin sonlarına doğru sekiz köşeli yıldız, beş köşeliye dönüştürülmüştür. XIX. yüzyılın ilk yarısında, üstünde ay ve yıldız bulunan al sancak Osmanlı Devleti'nin millî bayrağı olarak kabul edilmiştir.