Her rakibe
ayrı bir
politika
Osmanlı Devleti aynı anda Venedik, Ceneviz, İspanya, Avusturya, Portekiz, Safeviler ve Memlûklüler ile karşı karşıyaydı. Kimiyle savaştı, kimine kapitülasyon vererek müttefik edindi. Amaç hep aynıydı: Haçlı birliğini parçalamak.
Osmanlı Devleti’ni her rakiple farklı bir sebep karşı karşıya getirdi: kiminde ticaret, kiminde mezhep, kiminde hâkimiyet mücadelesi. Aşağıdaki gezginde rakibe tıkla — hangi sebeple karşılaştıklarını ve işin nasıl bittiğini gör.
| Ölçüt | VENEDİK | CENEVİZ |
|---|---|---|
| Kimlik | İtalyan devletlerinden biridir | İtalyan devletlerinden biridir |
| Etkin olduğu deniz | Akdeniz ticareti | Karadeniz ticareti |
| Gerginliğin sebebi | Akdeniz ticaretindeki üstünlük mücadelesi | Fatih’in Kırım ve Kefe’yi alması ilişkileri gergin bir hâle getirdi |
İkisi de İtalyan devleti olduğu için karıştırılır. Ayırt edici tek anahtar hangi denizde etkin oldukları: Venedik Akdeniz, Ceneviz Karadeniz.
• Hicaz su yolları sorunu
• Cem Sultan’ın Memlûklere sığınması
• Karamanoğulları, Dulkadiroğulları ve Ramazanoğulları üzerinde yaşanan hâkimiyet
mücadelesi
• Halifeliği elinde bulunduran Memlûk Devleti’nin kendini İslam dünyasının lideri
olarak görmesi
Bu dördü birlikte Osmanlı-Memlûk rekabetinin temel sebeplerini oluşturmuştur.
İlk Osmanlı-Memlûk savaşı II. Bayezid Dönemi’nde çıkmış, Yavuz Sultan Selim Mercidabık ve Ridaniye Savaşları ile Memlûk Devleti’ne son vermiştir. Yani rekabeti başlatan padişah ile bitiren padişah farklıdır — sınavda en çok karıştırılan yer burasıdır.
Osmanlı Devleti Avrupa’yı yalnız orduyla karşılamadı. Mezhep çatışmalarından yararlandı, ticari ayrıcalık dağıttı, Ortodoksları korudu. Aşağıdaki panoda bir devlete tıkla — okun hangi yöne baktığını, yani kimin kimden ne beklediğini gör.
Millet Sistemi: Osmanlı devletinin amacı, İslami kurallar çerçevesinde çeşitli
din, dil ve ırktan insanların adalet içinde bir arada yaşadığı büyük bir devlet
olmaktı.
Ortodoks Koruyuculuğu: Fatih Sultan Mehmet, Katoliklerle Ortodoksların
birleşmesine engel olmak amacıyla Ortodoks patriğini, Ortodoks lideri olarak
seçmiştir.
Ayrıcalık, üstünlük anlamına gelen imtiyâz kelimesi bir devletin yabancı devletlere
verdiği iktisadî hak ve ayrıcalıkları ifade eder.
Osmanlıların Batı devletlerine kapitülasyon vermesinde genel amaç,
müttefik edinmek ve böylece Haçlı birliğini parçalamaktır. Yani kapitülasyon bu
dönemde bir zayıflık değil, bir dış politika aracıdır.
Fransa’nın Belgrad Antlaşması’nda aracı olmasıyla 1740 yılında kapitülasyonlar sürekli hâle getirilmiştir. İngilizler ise XVI. yüzyılın sonlarına doğru Akdeniz’de ticari faaliyetlerine yeniden başlamış ve Fransız ve Venediklilere daha önceden verilen ticari kapitülasyonlardan yararlanmaya başlamıştır.
Bu ünitenin en kritik ayrımı burada: Osmanlı kara güçleri karşısında üstünlüğünü kabul ettirirken, denizlerde yaşanan bir gelişme ekonomisinin altını oydu. Aşağıdaki zincirde adımlara tıkla — Ümit Burnu’nun keşfinin Osmanlı hazinesine kadar nasıl uzandığını gör.
| Güç | Osmanlı açısından sonuç |
|---|---|
| Kutsal Roma Germen İmparatorluğu | Kutsal Roma Germen İmparatoru Şarlken’e karşı Fransa’nın Osmanlıdan yardım istemesi, Batı için bir kırılma noktası ve Osmanlı Devleti’nin sürdürdüğü mezhep politikasının olumlu bir sonucuydu |
| Avusturya | 1533 İstanbul Antlaşması’nda Osmanlı sadrazamı ile Avusturya arşidükünün protokol olarak birbirine eşit sayılması ile Osmanlı Devleti gücünü Avrupa’ya kabul ettirmiştir |
| Safeviler | Çaldıran Savaşı ile Safevilerin askerî gücü önemli ölçüde zayıflatılmıştır |
| Memlûklüler | 1517 Ridaniye Savaşı ile Yavuz Sultan Selim’in Memlûklülere son vermesiyle bölgenin hâkim gücü Osmanlı olmuştur |
15. ve 16. yüzyılda Avrupa’da ortaya çıkan dünyayı tanıma ve kaynaklardan daha fazla
yararlanmayı amaçlayan hareketlerin genel adına Coğrafi Keşifler denir.
• Pusulanın kullanılması; dayanıklı gemilerin yapılması
• Avrupalıların Doğu’nun zenginliğine ulaşma isteği
• İpek ve Baharat yollarının Türklerin denetiminde olması
• Coğrafya bilgisinin gelişmesi; cesur gemicilerin yetişmesi
• Keşfedilen bölgelerde İspanyollar ve Portekizliler koloniler kurarak sömürge
bölgeleri oluşturdular. Bu bölgelerdeki insanları köle ticaretinde
kullandılar.
• Klasik ticaret yolları önemini yitirdi ve burjuvazi zenginleşti.
• Mısır, patates, domates yeni ticaret metaları olmuştur.
• Ümit Burnu’nun keşfedilmesi ve Portekizli denizcilerin Hindistan’a ulaşması, İpek ve
Baharat yollarının önemini kaybetmesine sebep olmuştur. Böylece Osmanlı ekonomisi zarar
görmüştür.
• Atlas Okyanusu’na kıyısı olan ülkeler (İspanya, İngiltere, Portekiz, Fransa ve
Hollanda) ve onların kurduğu şirketler, Avrupa’nın zenginleşmesini sağlamıştır.
• İngiltere, Fransa, İspanya, Portekiz ve Hollanda sömürgecilik faaliyetlerini zamanla
Asya, Afrika ve Amerika kıtalarının büyük bir bölümüne taşıdı.
Buna karşılık XVI. yüzyılda İpek ve Baharat yollarının Osmanlılara geçmesi ticari
faaliyetlerin gelişmesinde etkili olmuştu. Yani Osmanlı, yeni ele geçirdiği bir kazancın
değerini kısa süre sonra kaybetti: Portekizliler, Ümit Burnu’nu kullanarak Baharat
Yolu’nu kontrol etmeye çalışmıştır.
Hint Deniz Seferleri’nde sınavın istediği şey neredeyse hep aynı: verilen madde sebep mi, sonuç mu, yoksa başarısızlık sebebi mi? Aşağıdaki ayırıcıda maddeye tıkla — hangi kulvara düştüğünü gör.
• Hadım Süleyman Paşa
• Murat Reis
• Piri Reis
• Seydi Ali Reis
Dört isim de sınavda doğrudan sorulur. Hepsi kaptan-ı derya unvanını taşır.
Portekiz maddesinde seferlerin amacı bölge Müslümanlarına yardım etmektir diye geçer. Seferlerin sebepleri ise üç tanedir: Portekizlilerin Baharat Yolu ticaretini engellemesi, Portekizlilerin Basra körfezinden geçen Müslüman gemilerine ve hacca giden Müslümanlara saldırması, Gücerat İslam Devleti hükümdarının Portekizlilere karşı yardım istemesi. Soru "amaç" diyorsa yardım, "sebep" diyorsa bu üç madde aranır.
Karışık sırayla gelen maddeyi oku, ait olduğu başlığı işaretle. Gerekçesini anında göreceksin.
38 sorudan oluşan bu test ile "Stratejik Siyaset ve Dünya Gücü Olan Osmanlı Devleti" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Venedik: İtalyan devletlerinden biridir, Akdeniz ticaretinde etkindirler. Ceneviz: İtalyan devletlerinden biridir, Karadeniz ticaretinde etkindirler. Fatih’in Kırım ve Kefe’yi alması, ilişkileri gergin bir hâle getirdi.
İspanya: Kuzey Afrika ve Akdeniz hâkimiyeti iki ülkeyi karşı karşıya getirdi. Avusturya: Kanuni’nin amacı Habsburgların Macaristan üzerindeki emellerine son vermektir; 1533 İstanbul Antlaşması ile Avusturya, Osmanlı üstünlüğünü resmen kabul etmiştir. Portekiz: Portekiz’in Hindistan’a ulaşması üzerine Hint Deniz Seferleri düzenlenmiştir; seferlerin amacı bölge Müslümanlarına yardım etmektir.
Safeviler, Şiiliği resmî devlet politikası hâline getirdi. XVI. yüzyıldaki Osmanlı-Safevi savaşları 1590 Ferhat Paşa Antlaşması ile sona ermiştir. Memlûklüler: Hicaz su yolları sorunu, Cem Sultan’ın Memlûklere sığınması, Karamanoğulları/Dulkadiroğulları/Ramazanoğulları üzerinde yaşanan hâkimiyet mücadelesi ve halifeliği elinde bulunduran Memlûk Devleti’nin kendini İslam dünyasının lideri olarak görmesi, rekabetin temel sebepleridir. İlk Osmanlı-Memlûk savaşı II. Bayezid Dönemi’nde çıkmış, Yavuz Sultan Selim Mercidabık ve Ridaniye Savaşları ile Memlûk Devleti’ne son vermiştir.
Millet Sistemi: Osmanlı devletinin amacı, İslami kurallar çerçevesinde çeşitli din, dil ve ırktan insanların adalet içinde bir arada yaşadığı büyük bir devlet olmaktı. Ortodoks Koruyuculuğu: Fatih Sultan Mehmet, Katoliklerle Ortodoksların birleşmesine engel olmak amacıyla Ortodoks patriğini, Ortodoks lideri olarak seçmiştir.
İngiltere: XVI. yüzyılın sonlarına doğru Akdeniz’de ticari faaliyetlerine yeniden başlamış, Fransız ve Venediklilere daha önceden verilen ticari kapitülasyonlardan yararlanmaya da başlamıştır. Fransa: Kutsal Roma Germen İmparatoru V. Karl ile Fransa Kralı I. Fransuva arasında başlayan savaş, Osmanlı Devleti’nin aradığı fırsatı ortaya çıkarmıştır; Habsburgların emellerini engelleyecek en önemli tedbir Osmanlı-Fransa ittifakıdır. Hollanda: İspanya’ya karşı bağımsızlık savaşı veren Hollandalı Protestan korsanlar Osmanlı Devleti’ne müttefik gözüyle bakmışlar, Osmanlı Devleti de Hollandalıları Akdeniz’de İspanya’ya karşı ittifak olarak görmüştür.
Ayrıcalık, üstünlük anlamına gelen imtiyâz kelimesi bir devletin yabancı devletlere verdiği iktisadî hak ve ayrıcalıkları ifade eder. Osmanlıların Batı devletlerine kapitülasyon vermesinde genel amaç, müttefik edinmek ve böylece Haçlı birliğini parçalamaktır. Fransa’nın Belgrad Antlaşması’nda aracı olmasıyla 1740 yılında kapitülasyonlar sürekli hâle getirilmiştir.
Kutsal Roma Germen İmparatoru Şarlken’e karşı Fransa’nın Osmanlıdan yardım istemesi Batı için bir kırılma noktası ve Osmanlı’nın sürdürdüğü mezhep politikasının olumlu bir sonucuydu. 1533 İstanbul Antlaşması’nda Osmanlı sadrazamı ile Avusturya arşidükünün protokol olarak birbirine eşit sayılması ile Osmanlı Devleti gücünü Avrupa’ya kabul ettirmiştir. Çaldıran Savaşı ile Safevilerin askerî gücü önemli ölçüde zayıflatılmıştır. 1517 Ridaniye Savaşı ile Yavuz Sultan Selim’in Memlûklülere son vermesiyle bölgenin hâkim gücü Osmanlı olmuştur.
15. ve 16. yüzyılda Avrupa’da ortaya çıkan dünyayı tanıma ve kaynaklardan daha fazla yararlanmayı amaçlayan hareketlerin genel adına Coğrafi Keşifler denir. Sebepleri: pusulanın kullanılması, dayanıklı gemilerin yapılması, Avrupalıların Doğu’nun zenginliğine ulaşma isteği, İpek ve Baharat yollarının Türklerin denetiminde olması, coğrafya bilgisinin gelişmesi, cesur gemicilerin yetişmesi. Sonuçları: İspanyollar ve Portekizliler koloniler kurarak sömürge bölgeleri oluşturdular ve buradaki insanları köle ticaretinde kullandılar; klasik ticaret yolları önemini yitirdi ve burjuvazi zenginleşti; mısır, patates, domates yeni ticaret metaları olmuştur.
XVI. yüzyılda İpek ve Baharat yollarının Osmanlılara geçmesi ticari faaliyetlerin gelişmesinde etkili oldu. Portekizliler, Ümit Burnu’nu kullanarak Baharat Yolu’nu kontrol etmeye çalışmıştır. Ümit Burnu’nun keşfedilmesi ve Portekizli denizcilerin Hindistan’a ulaşması İpek ve Baharat yollarının önemini kaybetmesine sebep olmuş, böylece Osmanlı ekonomisi zarar görmüştür. Atlas Okyanusu’na kıyısı olan ülkeler (İspanya, İngiltere, Portekiz, Fransa ve Hollanda) ve onların kurduğu şirketler Avrupa’nın zenginleşmesini sağlamış, bu ülkeler sömürgecilik faaliyetlerini zamanla Asya, Afrika ve Amerika kıtalarının büyük bir bölümüne taşımıştır.
Katılan kaptan-ı deryalar: Hadım Süleyman Paşa, Murat Reis, Piri Reis, Seydi Ali Reis. Sebepleri: Portekizlilerin Baharat Yolu ticaretini engellemesi; Portekizlilerin Basra körfezinden geçen Müslüman gemilerine ve hacca giden Müslümanlara saldırması; Gücerat İslam Devleti hükümdarının Portekizlilere karşı yardım istemesi. Sonuçları: Kızıl Deniz ve Basra Körfezi’nin denetimi Osmanlıların eline geçti; bölgedeki Portekiz hâkimiyeti büyük ölçüde kırıldı. Başarısız olmasının sebepleri: Osmanlının bölgenin önemini tam olarak kavrayamaması; Osmanlı gemilerinin açık denizlere dayanıklı olmaması; bölge halkının tam destek vermemesi.