Alplardan
Yeniçeriye
Bir Ordu
İlk savaşçı sınıfını Osman Gazi’nin etrafında gaza ve ganimet amaçlı toplanan alplar ve gaziler oluşturmuştur. Beyliğin sınırları hızla genişleyince geçici kuvvetler yetmedi; Orhan Bey yaya ve müsellem teşkilatını kurdu. Sonra tımarlı sipahiler, pençik ve devşirme sistemiyle dönemin en disiplinli, profesyonel ordusu doğdu.
İlk savaşçı sınıfını Osman Gazi’nin etrafında gaza ve ganimet amaçlı toplanan alplar ve gaziler oluşturmuştur. Bu alplardan bazıları Karamürsel Alp, Konur Alp, Akçakoca ve Samsa Çavuş'tur. Aşağıdaki gezginde ilk dönemin dört savaşçı zümresini tanı.
Beyliğin sınırlarının hızla genişlemesi Orhan Bey’i askerî düzenlemeler yapmak zorunda bıraktı. Çünkü geçici kuvvetler vaktinde savaşa gelememiş, uzun süren muhasaralara (kuşatmalara) da dayanamamıştır. Ayrıca acil durumlara müdahale edecek hazır bir askerî kuvvet de yoktu.
• İlk düzenli birlikler, Vezir Alâeddin Paşa ve Bursa Kadısı Çandarlı Kara Halil’in
teklifleri doğrultusunda Bursa’nın fethinden sonra oluşturuldu.
• Türk gençlerinden meydana getirilen bu düzenli birliklerin atsız askerine "yaya",
atlı askerine de "müsellem" adı verildi.
• Savaşın olmadığı zamanlarda ziraat (tarım) yapmak üzere kendilerine toprak tahsis
edilen yaya ve müsellemler, vergilerden muaf tutulmuştur.
İkisi de aynı teşkilatın parçasıdır, ikisi de Türk gençlerindendir, ikisi de toprak alıp vergiden muaftır. Tek fark attadır: yaya = atsız (yaya yürüyen), müsellem = atlı. "Yaya" kelimesinin günlük anlamı zaten bunu hatırlatır.
Osmanlı ordusu kara kuvvetleri ve deniz kuvvetleri olarak ikiye ayrılır. Kara kuvvetleri de kendi içinde üçe bölünür. Aşağıdaki şemada dala tıklayarak içindeki birlikleri gör — bu ayrım sınavda en çok karıştırılan yerdir.
| Bölüm | Alt bölüm | İçindekiler |
|---|---|---|
| Kara Kuvvetleri | Kapıkulu Askerleri | Kapıkulu Piyadeleri: Acemi Ocağı, Yeniçeriler, Cebeciler, Topçular, Humbaracılar, Lağımcılar · Kapıkulu Süvarileri (Altı Bölük Halkı): Silahtarlar, Sipahiler, Sağ Ulufeciler, Sol Ulufeciler, Sağ Garipler, Sol Garipler |
| Eyalet Askerleri | Tımarlı Sipahiler, Yaya ve Müsellemler, Azaplar, Akıncılar | |
| Yardımcı Kuvvetler | Bağlı devlet ve beyliklerin gönderdiği kuvvetler | |
| Deniz Kuvvetleri | — | Levent: deniz askeri · Kaptanıderya: donanma komutanı · Tersane: gemi üretim alanı |
Osmanlı Devleti’nin askerî teşkilatı; Türkiye Selçuklu Devleti, İlhanlılar ve Memlûklerin askerî teşkilatlarına benzer özellikler göstermektedir. Yani Osmanlı ordusu sıfırdan icat edilmedi, kendinden önceki Türk-İslam devletlerinin birikimi üzerine kuruldu.
Tımar sisteminde tarım arazisi devlete aittir. Toprağı işleyen köylüler babadan oğula geçen kiracı konumundadır. Tımar; geçimleri veya hizmetlerine ait masrafları karşılamak üzere bir kısım asker ve memura vergi toplama yetkisinin devredilmesi anlamına gelmektedir.
Osmanlı askerî teşkilatında yer alan ve kendilerine toprak tahsis edilen askerî
sınıfa Tımarlı Sipahi adı verilmekteydi. Görevleri:
• Taşradaki (merkez dışındaki) düzenden sorumludur.
• Sefer zamanında orduya katılmıştır.
• Vergilerin tahsil edilmesini (toplanmasını) sağlamıştır.
• Cebelü adı verilen asker yetiştirmiştir.
• Osmanlı Devleti asker ihtiyacını devlet hazinesinden para ayırmadan karşıladı.
• Tarım arazilerinin işlenmesini sağlayarak üretime süreklilik kazandırdı.
• Vergilerin düzenli toplanması sağlanarak devlet ekonomik yönden güçlendirildi.
• Tımar sahipleri bulundukları yerlerde güvenliği sağlayarak devlet otoritesini
güçlendirdi.
Osmanlıların uyguladığı tımar sistemi, Türkiye Selçuklularındaki ikta sistemini esas almıştır. Klasik Çağ’da Osmanlı ordusunun en büyük bölümünü eyaletlerdeki tımarlı sipahiler oluşturmuştur. Yani ordunun çoğunluğu, maaşını hazineden değil topraktan alan askerlerdi.
Yaya ve müsellem birlikleri devamlı silah altında bulunmadığından fetihler için yetersiz kaldı. Rumeli fetihlerinde ele geçen savaş esirlerinden düzenli bir ordu oluşturmak için, Kazasker Çandarlı Kara Halil’in çalışmaları ile Pençik sistemi uygulanmaya başlandı. Aşağıdaki animasyonda bir yeniçerinin yolunu adım adım izle.
Devşirme hususunda yeniçeri ağası yetkilidir. İhtiyaç duyulduğu zaman yeniçeri
ağası tarafından divana müracaat edilerek ihtiyaç miktarı bildirilir ve devşirme
yapılması için devşirme memurları görevlendirilirdi.
• Devşirme Sistemi: Kapıkulu Ocaklarının asker ihtiyacı karşılanamayınca
Rumeli’deki Hristiyan halktan devşirme yöntemiyle belirli sayıda çocuğun alınmasına
karar verildi.
• Devşirme Kanunu’na göre sekiz ile yirmi yaş arasında olanlar devşirildi.
Evlilerden, Müslüman ve Yahudilerden devşirme alınmamıştır.
• Yeniçeri Ocağı, Pençik Sistemi’ne göre kurulmuştur.
• Esirler, önce Anadolu’daki ailelerin yanına verilir ve burada
Türk İslam âdet ve geleneklerini öğrenirdi.
• "Acemi Ocağı" adı verilen teşkilata alınarak eğitimleri tamamlanırdı.
• Önce Pençik Kanunu’na, ardından Devşirme Kanunu’na alınan yeniçeriler,
merkez ordudur.
• Yeniçeriler; eğitim, silah ve teçhizat bakımından dönemin disiplinli ve profesyonel
ordusu niteliğindedir.
| Ölçüt | PENÇİK SİSTEMİ | DEVŞİRME SİSTEMİ |
|---|---|---|
| Kaynak | Rumeli fetihlerinde ele geçen savaş esirleri | Rumeli’deki Hristiyan halkın çocukları |
| Neden başvuruldu | Yaya ve müsellemler devamlı silah altında olmadığı için fetihlere yetersiz kaldı | Kapıkulu Ocaklarının asker ihtiyacı karşılanamayınca |
| Kimin çalışmasıyla | Kazasker Çandarlı Kara Halil | Yetki yeniçeri ağasında; divana müracaat edilir, devşirme memurları görevlendirilir |
| Sıra | Önce Pençik Kanunu | Ardından Devşirme Kanunu |
| Kimler alınmaz | — | Evliler, Müslümanlar ve Yahudiler |
| Yaş | — | 8-20 yaş arası |
Yeniçeriler, savaş ve barış zamanında maaş alan daimî (sürekli) bir ordudur. Üç ayda bir "ulufe" adı verilen maaş almışlardır. Padişahların tahta çıktıkları cülus törenlerinde bahşiş (cülus bahşişi) almışlardır.
Yeniçeri Ocağı’ndaki yaya bölükleri sınıfına "orta bölükleri" denir. Yeniçeri Ocağı’nın en büyük komutanı "yeniçeri ağası" idi. Yeniçeri ağası zaman zaman ocak işlerini ve sorunlarını görüşmek amacıyla "Ağa Divânı" adı verilen bir divân kurardı.
Karışık sırayla gelen birliği oku, ait olduğu bölümü işaretle. Gerekçesini anında göreceksin.
36 sorudan oluşan bu test ile "Devletleşme Sürecinde Savaşçılar ve Askerler" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
İlk savaşçı sınıfını Osman Gazi’nin etrafında gaza ve ganimet amaçlı toplanan alplar ve gaziler oluşturmuştur. Bu alplardan bazıları Karamürsel Alp, Konur Alp, Akçakoca ve Samsa Çavuş’tur.
Ahiyan-ı Rum: Ahiler tarafından kurulan esnaf teşkilatıdır. Bacıyan-ı Rum: Kadınlar teşkilatıdır. Abdalan-ı Rum: Savaşçı dervişlerin oluşturduğu teşkilattır. Gaziyan-ı Rum: Anadolu gazileridir.
Beyliğin sınırlarının hızla genişlemesi Orhan Bey’i askerî düzenlemeler yapmak zorunda bıraktı; çünkü geçici kuvvetler vaktinde savaşa gelemiyor, uzun süren muhasaralara dayanamıyordu ve acil durumlara müdahale edecek hazır bir kuvvet yoktu. İlk düzenli birlikler Vezir Alâeddin Paşa ve Bursa Kadısı Çandarlı Kara Halil’in teklifleri doğrultusunda Bursa’nın fethinden sonra oluşturuldu. Türk gençlerinden meydana gelen bu birliklerin atsız askerine "yaya", atlı askerine "müsellem" denildi. Savaşın olmadığı zamanlarda ziraat yapmak üzere kendilerine toprak tahsis edilen yaya ve müsellemler vergilerden muaf tutulmuştur.
Kapıkulu Piyadeleri: Acemi Ocağı, Yeniçeriler, Cebeciler, Topçular, Humbaracılar, Lağımcılar. Kapıkulu Süvarileri (Altı Bölük Halkı): Silahtarlar, Sipahiler, Sağ Ulufeciler, Sol Ulufeciler, Sağ Garipler, Sol Garipler. Eyalet Askerleri: Tımarlı Sipahiler, Yaya ve Müsellemler, Azaplar, Akıncılar. Yardımcı Kuvvetler: bağlı devlet ve beyliklerin gönderdiği kuvvetler.
Levent: deniz askeri. Kaptanıderya: donanma komutanı. Tersane: gemi üretim alanı. Osmanlı Devleti’nin askerî teşkilatı; Türkiye Selçuklu Devleti, İlhanlılar ve Memlûklerin askerî teşkilatlarına benzer özellikler göstermektedir.
Tımar sisteminde tarım arazisi devlete aittir; toprağı işleyen köylüler babadan oğula geçen kiracı konumundadır. Tımar, geçimleri veya hizmetlerine ait masrafları karşılamak üzere bir kısım asker ve memura vergi toplama yetkisinin devredilmesi anlamına gelir. Osmanlıların uyguladığı tımar sistemi Türkiye Selçuklularındaki ikta sistemini esas almıştır. Klasik Çağ’da Osmanlı ordusunun en büyük bölümünü eyaletlerdeki tımarlı sipahiler oluşturmuştur.
Görevleri: taşradaki düzenden sorumludur, sefer zamanında orduya katılmıştır, vergilerin tahsil edilmesini sağlamıştır, cebelü adı verilen asker yetiştirmiştir. Faydaları: asker ihtiyacı devlet hazinesinden para ayrılmadan karşılandı, tarım arazilerinin işlenmesi sağlanarak üretime süreklilik kazandırıldı, vergiler düzenli toplandı ve devlet ekonomik yönden güçlendi, tımar sahipleri bulundukları yerlerde güvenliği sağlayarak devlet otoritesini güçlendirdi.
Devşirme hususunda yeniçeri ağası yetkilidir; ihtiyaç duyulduğunda divana müracaat edilerek ihtiyaç miktarı bildirilir ve devşirme memurları görevlendirilirdi. Kapıkulu Ocaklarının asker ihtiyacı karşılanamayınca Rumeli’deki Hristiyan halktan devşirme yöntemiyle belirli sayıda çocuğun alınmasına karar verildi. Devşirme Kanunu’na göre sekiz ile yirmi yaş arasında olanlar devşirildi; evlilerden, Müslüman ve Yahudilerden devşirme alınmamıştır.
Yaya ve müsellem birlikleri devamlı silah altında bulunmadığından fetihler için yetersiz kaldı; Rumeli fetihlerinde ele geçen savaş esirlerinden düzenli bir ordu oluşturmak için Kazasker Çandarlı Kara Halil’in çalışmaları ile Pençik sistemi uygulanmaya başlandı. Yeniçeri Ocağı Pençik Sistemi’ne göre kurulmuştur. Esirler önce Anadolu’daki ailelerin yanına verilir, Türk İslam âdet ve geleneklerini öğrenir, sonra "Acemi Ocağı"na alınarak eğitimleri tamamlanırdı. Önce Pençik Kanunu’na ardından Devşirme Kanunu’na alınan yeniçeriler merkez ordudur; eğitim, silah ve teçhizat bakımından dönemin disiplinli ve profesyonel ordusudur. Savaş ve barış zamanında maaş alan daimî bir ordudur: üç ayda bir "ulufe" alır, cülus törenlerinde cülus bahşişi alırlardı. Yaya bölükleri sınıfına "orta bölükleri" denir; en büyük komutan "yeniçeri ağası"dır ve zaman zaman "Ağa Divânı" kurardı.