Görünmeyen
İki Görevli
Fiil
Türkçede ek-fiil "i(mek)" fiilidir. İki görevi vardır: isim veya isim soylu sözcükleri yüklem yapmak ve basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapmak.
Ek-fiil sözcük olarak görünmez; ek hâlinde yaşar. Geldiği yere göre iki ayrı iş yapar: isme gelirse onu yüklem yapar, fiile gelirse basit zamanı birleşik zamana çevirir.
| İsimlere Gelen Ek-Fiil | Fiillere Gelen Ek-Fiil |
|---|---|
| Ek-fiilin Bilinen Geçmiş Zamanı (-idi) | Hikâye Birleşik Zamanı (-idi) |
| Ek-fiilin Duyulan Geçmiş Zamanı (-imiş) | Rivayet Birleşik Zamanı (-imiş) |
| Ek-fiilin Şart Kipi (-ise) | Şart Birleşik Zamanı (-ise) |
| Ek-fiilin Geniş Zamanı (-idir) | — |
Dikkat: geniş zaman yalnız isimlere gelen ek-fiilde vardır; fiillere gelen ek-fiil üç birleşik zaman oluşturur.
İsim veya isim soylu sözcükleri yüklem yapar.
isim + ek-fiil + kip eki + kişi eki
Bu sınıf diğerine göre daha karanlıktı. (karanlık idi)
Basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapar.
fiil + kip eki + kişi eki → basit zamanlı fiil çekimi
fiil + kip eki + i(mek) + kip eki + kişi eki → birleşik zamanlı fiil çekimi
İsimlere gelen ek-fiilin dört kipi vardır. Bu ekler ismi cümlenin yüklemi hâline getirir.
| Kip | Eki | Örnek |
|---|---|---|
| Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman | -idi | Güzel bir okulda matematik öğretmeniydi. |
| Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman | -imiş | Bu hastanede doktormuş. |
| Şart Kipi | -ise | Sorular zorsa sana yardım edebilirim. |
| Geniş Zaman | -idir | Arkadaşım her zaman güçlüdür. |
İsimlere gelen ek-fiilin olumsuzu "değil" edatıyla yapılır.
Bana gönderdiği mektup değildi.
Ek-fiilin geniş zaman kip eki bazen kullanılmayabilir.
O tatlı bir çocuktur. → O tatlı bir çocuk.
Ek-fiilin geniş zamanı kişi ekleriyle çekimlenebilir. Bu ekler iyelik eki ile karıştırılmamalıdır.
Ben öğretmenim. — "-im" sözcüğü yüklem yapıyor.
Öğretmenim bugün gelmedi. — "-im" sahipliği bildiriyor, yüklem "gelmedi".
Ek-fiil basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapar. Fiilin üzerinde iki kip eki görüyorsan arada ek-fiil vardır.
| Fiil | Kip Eki | i- (ek-fiil) | Kip Eki | Kişi Eki | Birleşik Zaman |
|---|---|---|---|---|---|
| oku | muş | i | di | m | Hikâye Birleşik Zamanı |
| oku | yor | i | miş | sin | Rivayet Birleşik Zamanı |
| oku | du | i | se | k | Şart Birleşik Zamanı |
Yazıya geçerken "i" sesi düşer ve ek bitişik yazılır: okumuştum, okuyormuşsun, okuduysak.
Basit: fiil + kip eki + kişi eki → okumuşum
Birleşik: fiil + kip eki + i(mek) + kip eki + kişi eki → okumuştum
Fiilde tek kip eki varsa basit çekim, iki kip eki varsa arada ek-fiil vardır ve
çekim birleşiktir.
geliyor (basit) ↔ geliyordu (hikâye) ↔ geliyormuş (rivayet) ↔
geliyorsa (şart)
Karışık sırayla gelen örneklerde ek-fiilin ne yaptığını işaretle; gerekçesini anında oku.
"Öğrenciyim", "yorgundum", "geliyormuş" — hepsinde bir ek-fiil var; ayrı bir sözcük olmadığı için fark etmiyorsun.
"Ben öğrenciyim."
"Öğrenci" bir isim; ek-fiil onu yüklem yaptı. Ek-fiil olmasa cümle kurulamazdı.
"Bu sınıf daha karanlıktı."
"karanlık idi" birleşip "karanlıktı" oldu: ek-fiilin görülen geçmiş zamanı (-idi).
"Bu hastanede doktormuş."
Ek-fiilin duyulan geçmiş zamanı (-imiş): bilgiyi başkasından duydun, tanık değilsin.
"Sorular zorsa sana yardım edebilirim."
Ek-fiilin şart kipi (-ise) bir koşul kurar: "zor ise" → "zorsa".
"Arkadaşım her zaman güçlüdür."
Ek-fiilin geniş zamanı (-idir) kalıcı bir özellik bildirir. Bu kip eki bazen kullanılmayabilir: "O tatlı bir çocuk."
"Bana gönderdiği mektup değildi."
İsimlere gelen ek-fiilin olumsuzu "değil" edatıyla yapılır; "mektupsuzdu" gibi bir biçim yoktur.
"Öğretmenim bugün gelmedi."
Buradaki "-im" iyelik ekidir, ek-fiil değil: yüklem "gelmedi". "Ben öğretmenim" derken ise aynı ek ek-fiildir.
"Kitabı okumuştum."
oku-muş-i-di-m: hikâye birleşik zamanı. İki kip eki üst üste geldiğinde arada ek-fiil vardır.
"Geliyorsan haber ver."
gel-i-yor-i-se-n: şart birleşik zamanı. Ek-fiil burada fiile gelmiş ve basit zamanı birleşik zamana çevirmiş.
30 sorudan oluşan bu test ile "Ek-Fiil" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Türkçede ek-fiil "i(mek)" fiilidir. Ayrı bir sözcük olarak değil, ek hâlinde karşımıza çıkar.
İsim veya isim soylu sözcükleri yüklem yapar; basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapar.
Dört kip: öğretmendi · doktormuş · zorsa · güçlüdür. Olumsuzu "değil" edatıyla yapılır.
oku-muş-i-di-m (hikâye) · oku-yor-i-miş-sin (rivayet) · oku-du-i-se-k (şart). Geniş zaman yoktur.
Ben öğretmenim (ek-fiil, sözcük yüklem oldu) ↔ Öğretmenim gelmedi (iyelik eki, yüklem başka sözcük).
O tatlı bir çocuktur. → O tatlı bir çocuk. Ek-fiilin geniş zaman kip eki bazen kullanılmayabilir.