Yazı yokken
şiiri ayakta tutan şey
ezgiydi
Koşuk, İslamiyet Öncesi Dönem’de toylarda (şenlik, ziyafet) veya kazanılan savaş sonrasında yapılan eğlencelerde ozan, kam, baksı adı verilen halk şairlerince kopuz eşliğinde söylenen; genellikle aşk, doğa ve yiğitlik konularını işleyen şiirlerdir. Bu ünitede bir koşuğun yapısını, ahenk unsurlarını, koşmaya nasıl evrildiğini ve sözlü kültür ürünlerini çalışacağız.
Sözlü kültür, halkın ortak kabullerinin ürünü olan ve kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılan kültür ögeleridir. Yazının olmadığı ya da yaygınlaşmadığı bir dönemde bir şiirin yaşayabilmesi için akılda kalması gerekiyordu; akılda kalmasını sağlayan şey de ezgi, ölçü, kafiye ve tekrarlardı. Koşuğun bütün biçim özellikleri aslında bu tek ihtiyacın sonucudur.
İslamiyet Öncesi Dönem’de toylarda (şenlik, ziyafet) veya kazanılan savaş sonrasında yapılan eğlencelerde ozan, kam, baksı adı verilen halk şairlerince kopuz eşliğinde söylenen; genellikle aşk, doğa ve yiğitlik konularını işleyen şiirlerdir.
Tanımın içinde dört ayrı bilgi saklı: ne zaman (İslamiyet Öncesi Dönem), nerede (toy ve zafer eğlenceleri), kim (ozan, kam, baksı), neyle (kopuz). Soruların çoğu bu dördünden birini yoklar.
Halkın ortak kabullerinin ürünü olan ve kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılan kültür ögeleridir.
Bir toplumun birçok özelliği, dünya görüşü, sanatsal kabiliyeti ve yaşam gerekçesi konuştuğu dile yansır. Yıllar sonra bile dille meydana getirilen ürünler incelendiğinde, tarihî bir belge olmasa bile o toplumun yapısı ortaya çıkarılabilir.
Soldaki sütun metnin kendi dönemindeki hâli, sağdaki sütun günümüz Türkçesiyle karşılığı. Metin, Kâşgarlı Mahmud’un Dîvânu Lugâti’t-Türk adlı eserindeki şiirlerden derlenmiştir ve anonimdir, yani söyleyeni belli değildir.
Keldi esin esneyü,
Kadka tükel ösneyü,
Kirdi bodun kasnayu,
Kara bulıt kökreşür.
Ördi bulıt ınraşu,
Aktı akın münreşü,
Kaldı bodun tanlaşu,
Kökrer takı manraşur.
Kuydı bulut yagmurın,
Kerip tutar ak torın,
Kırka kodtı ol karın,
Akın akar enreşür.
Kar büz kamug erüşdi,
Taglar suvı akışdı,
Kökşin bulıt örüşdi,
Kayguk bolup ügrişür.
Alın töpü yaşardı,
Orut otın yaşurdı,
Kölnin suvın köşerdi,
Sıgır buka münreşür.
Kızıl sarıg arkaşıp,
Yipgin yaşıl yüzkeşip,
Bir birgerü yörgeşip,
Yalnuk anı tanlaşur.
Eserek geldi rüzgâr,
Tıpkı tipiye benzer,
Titreşip kapanır halklar,
Kara bulut kükreşir.
Çıktı bulut gürleyerek,
Aktı seller şarlayarak,
Kalakaldı halk şaşırarak,
Şimşek çakar, gök gürleşir.
Döktü bulut yağmurunu,
Gerip tutuyor ak torunu,
Kırlara bıraktı karını,
Seller akar, şarıldaşır.
Karlar buzlar hep eridi,
Dağların suyu yürüdü,
Mavi bulutlar belirdi,
Kayıklar gibi kımıldaşır.
Yamaç tepe yeşerdi,
Kuru otları aşırdı,
Göl sularını taşırdı,
Sığır boğa böğrüşür.
Al sarı sırt sırta verir,
Mor yeşil yüz yüze vurur,
Birbirine sarılıp durur,
İnsanlar bakıp şaşırır.
Anonim (haz.: Ahmet Bican Ercilasun, Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Şiirler ve Atasözleri) — metnin bir bölümü.
Soldaki sütun yabancı görünüyor ama aynı dilin daha eski hâli. yaşıl → yeşil, tag → dağ, kayguk → kayık, yinçü → inci, töpü → tepe. Örnekler: edgü → eygü → eyü → iyi zinciri, aynı sözcüğün sekizinci yüzyıldan yirminci yüzyıla kadar geçirdiği ses değişimidir. Sınavda “bu metin Türkçe değil” diye düşünmek en sık yapılan hatadır; doğru soru şudur: hangi ses hangi sese dönüşmüş?
Şiirde anlam bütünlüğünü sağlayan ve şiiri oluşturan en küçük dize topluluğuna nazım birimi adı verilir. Koşukta nazım birimi dörtlüktür: şiir dört dizelik kümelerden kurulur. Her dize yedi heceden oluşur.
Şiirdeki dizelerin hece sayısına veya hecelerin ses değeri bakımından denkliğine dayanan ahenk unsuruna ölçü denir.
Hece ölçüsünde sayılan şey harf değil hecedir ve her hecede tam bir ünlü bulunur. Bir dizedeki ünlü sayısını saymak, hece sayısını vermeye yeter.
Kel·di e·sin es·ne·yü
2 + 2 + 3 = 7 hece
Duraklanış da düzenlidir: 4 + 3. İlk dört heceden sonra küçük bir soluklanma olur; ezgiyle söylenirken bu duraklar tempoyu kurar.
Harflerin arasındaki | işaretine tıklayarak kelimeyi hecelere böl, sonra Denetle’ye bas. Sayfa hem doğru bölünmeyi hem her hecenin açık (ünlüyle biten) mi kapalı (ünsüzle biten) mi olduğunu söyler.
Nazım birimi, şiiri oluşturan en küçük dize topluluğudur: dörtlük, beyit, bent. Nazım şekli ise şiirin bütününün adıdır: koşuk, koşma, gazel. Koşuğun nazım birimi dörtlük, nazım şekli koşuktur. Soru “nazım birimi nedir?” diye sorup şıklara “koşuk” koyduğunda tuzak tam buradadır.
Şiirde dize, kelime, hece ve seslerin belirli bir düzen içinde kullanılmasıyla ortaya çıkan uyuma ahenk denir. Şiirin ahenk unsurları; şiirde verilmek istenen duygu, anlam ve şiirin içeriğiyle doğrudan ilişkilidir. Aşağıdaki altı unsur, sınavda “ahenk unsurlarından hangisi değildir?” sorusunun cevap kümesidir.
Şiirde dize sonlarında tekrarlanan, ahenk oluşturan, aynı görevde olmayan ancak benzeşen ses ve hecelere kafiye denir. Benzeşen seslerin sayısına ve kelimelerin anlamına göre türlere ayrılır.
Şiirde dize sonlarında tekrarlanan, aralarında ses benzerliği olan, görevleri ve anlamları aynı sözcük veya eklere redif denir.
İki tanımın ayrıldığı yer tek bir kelimedir: kafiyedeki sesler aynı görevde değildir, redifteki ek ya da sözcükler aynı görevdedir. Bu yüzden önce redif bulunur, kalan benzerlik kafiyedir.
Aşağıdaki kelimeler Karacaoğlan koşmasının dize sonlarından. Harflerin arasındaki | işaretine tıklayarak kafiye ile redifin sınırını işaretle, sonra Denetle’ye bas.
Vara vara vardım ol kara taşa
Hasret ettin beni kavim kardaşa
Sebep ne gözden akan kanlı yaşa
Bir ayrılık bir yoksulluk bir ölüm
Nice sultanları tahttan indirdi
Nicesinin gül benzini soldurdu
Nicelerin gelmez yola gönderdi
Bir ayrılık bir yoksulluk bir ölüm
Karac’oğlan der ki kondum göçülmez
Acıdır ecel şerbeti içilmez
Üç derdim var birbirinden seçilmez
Bir ayrılık bir yoksulluk bir ölüm
Karacaoğlan
“göçülmez / içilmez / seçilmez” dizisinde ünlüler farklı: biri ü, ötekiler i. Buna rağmen redif aynıdır, çünkü redifin ölçütü seslerin birebir aynılığı değil, eklerin görev ve anlamının aynı olmasıdır: üçünde de edilgenlik eki + olumsuz geniş zaman eki vardır. Ünlünün değişmesinin sebebi Türkçenin ünlü uyumudur: “göç-” yuvarlak ünlülü olduğu için ek de yuvarlak gelir. Kafiye sese, redif göreve bakar — bu ayrımı bilen öğrenci soruyu şıklara bakmadan çözer.
Koşma, genellikle lirik konularda saz eşliğinde söylenen şiirlerdir. Koşuklardan zaman içinde evrilerek ortaya çıkmıştır. Koşmalarda sevda, ayrılık, üzüntü, mutluluk, tabiat gibi temalar ele alınır. Koşmalar; konularına göre güzelleme, koçaklama, taşlama ve ağıt olmak üzere farklı türlere ayrılır.
| Ölçüt | Koşuk | Koşma |
|---|---|---|
| Dönem | İslamiyet Öncesi Dönem | İslami Dönem, âşık tarzı halk edebiyatı |
| Söyleyen | Ozan, kam, baksı | Halk şairi (âşık) |
| Çalgı | Kopuz | Saz |
| Söylendiği yer | Toy (şenlik, ziyafet) ve zafer eğlenceleri | Âşık meclisleri, düğün, kahvehane |
| Tema | Aşk, doğa, yiğitlik | Sevda, ayrılık, üzüntü, mutluluk, tabiat |
| Nazım birimi | Dörtlük | Dörtlük |
| Ölçü | Hece ölçüsü (7’li) | Hece ölçüsü (genellikle 11’li) |
| Mahlas | Yok — metin anonimdir | Var, son dörtlükte (tapşırma) |
| Alt türleri | — | Güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt |
Koşma koşuktan evrilmiştir, ama ikisi aynı nazım şekli değildir. Ortak kalan: dörtlük, hece ölçüsü, çalgı eşliği, sözlü söyleyiş. Değişen: hece sayısı (7 → 11), söyleyenin adı (ozan → âşık), çalgı (kopuz → saz) ve mahlas. Koşukta mahlas yoktur çünkü metin anonimdir; koşmada mahlas neredeyse zorunludur. Bir soru “aşağıdakilerden hangisi koşuk ile koşmanın ortak özelliğidir?” diye soruyorsa, cevabı ilk listede aramak gerekir.
Sözlü kültür yalnız şiirden ibaret değildir. Aynı geleneğin içinde atasözü, ağıt, destan, masal, fıkra, gölge oyunu ve tek kişilik anlatı gösterileri de vardır. Bir toplumun hafızasını oluşturan bu ürünlerin korunması, millî kimliğin sürekliliğine doğrudan katkı sağlar.
Savlar, bugünkü atasözlerinin İslamiyet Öncesi Dönem’deki karşılığıdır. Bir kısmı hâlâ yaşıyor:
Aşağıdaki sagu, ölen bir yiğidin ardından söylenmiştir. Koşukla aynı biçimi paylaşır — dörtlük, hece ölçüsü, dize sonlarında benzeşme — ama teması ölüm ve yastır:
Erdi aşın taturgan,
Yavlak yagıg katargan,
Boynın tutup kadırgan...
Bastı ölüm agtaru.
Yemeğini tattıran idi,
Pis düşmanı döndüren
idi,
Boynun tutup kanırtan idi...
Ölüm bastı, devirdi.
Biçim aynı, tema farklı: bu, sözlü şiirde türü belirleyen şeyin ölçü değil içerik olduğunu gösterir.
Dede Korkut Hikâyeleri, Türk edebiyatında destan geleneğinden halk hikâyesine geçişte köprü vazifesi gören sözlü edebiyat ürünüdür. Ne tam destandır ne tam halk hikâyesi; ikisinin arasındadır. Aynı biçimde Karagöz bir gölge oyunudur, meddah ise tek kişilik anlatı gösterisi. İkisi de geleneksel Türk tiyatrosuna aittir ama biri perdeyle, öteki yalnız sesle ve taklitle çalışır.
Koşuğun doğa tasviri, tesadüfen değil dil bilgisi yüzünden bu kadar canlıdır: metin isimlerle kurulmuş, sıfatlarla renklendirilmiş, tamlamalarla bağlanmıştır. Bu bölümde ünitenin dil bilgisi konusu olan isim, sıfat, isim tamlaması ve sıfat tamlaması çalışılıyor.
Canlı ve cansız bütün varlıkları, kavramları, durumları karşılayan sözcüklerdir.
Koşuktan: bulut, yağmur, seller, dağ, kar, buz, çiçek, halk, yayla… Metnin iskeleti isimlerden kuruludur.
İsimleri niteleyen ya da belirten sözcüklerdir. Sıfat tek başına kullanılmaz, mutlaka bir ismin önünde durur.
Koşuktan: kara bulut, ak tor, mavi bulutlar, türlü çiçek, kuru ot.
İki ismin aralarında iyelik ilişkisi kurarak oluşturduğu söz öbeğidir: tamlayan + tamlanan.
Koşuktan: dağların suyu, gölün suyu, dağların başı, acunun soluğu. Tamlanan iyelik eki alır — bu, isim tamlamasının parmak izidir.
Bir sıfatın bir ismi nitelemesiyle kurulan söz öbeğidir: sıfat + isim.
Koşuktan: kara bulut, ak tor, mavi bulutlar, bin bir çiçek. Burada iyelik eki yoktur — ayrım tam bu noktadadır.
Önce üstteki düğmelerden bir tür seç, sonra o türe ait kelimelere tıkla. Hepsini işaretleyince Denetle’ye bas; takılırsan Çözümü göster doğru işaretlemeyi ekrana basar. (Fiiller ve edatlar işaretlenmez.)
“kara bulut” ile “dağların suyu” ikisi de iki sözcükten kurulu, ikisi de bir varlığı anlatıyor. Ayıran soru şu: ikinci sözcük iyelik eki almış mı? “su-yu” almış → isim tamlaması. “bulut” almamış → sıfat tamlaması. İkinci ölçüt de işe yarar: ilk sözcük “nasıl?” sorusuna cevap veriyorsa sıfattır (nasıl bulut? kara bulut), “kimin/neyin?” sorusuna cevap veriyorsa isimdir (neyin suyu? dağların suyu).
Her soruda ya bir dize, ya bir tanım ya da bir kavram verilir. Soruların ve şıkların sırası her açılışta karışır; yanlış cevapta doğrusu ve gerekçesi hemen görünür.
46 soruluk test — koşuğun tanımı ve söylenme ortamı, sözlü kültür, nazım birimi, hece ölçüsü ve durak, ahenk unsurları (ölçü, kafiye, redif, nakarat, aliterasyon, asonans), kafiye türleri, mahlas ve tapşırma, koşuktan koşmaya geçiş, Karacaoğlan, sagu, sav, destan, sözlü kültür ürünleri ve isim-sıfat tamlamaları
İslamiyet Öncesi Dönem’de toylarda (şenlik, ziyafet) veya kazanılan savaş sonrasında yapılan eğlencelerde ozan, kam, baksı adı verilen halk şairlerince kopuz eşliğinde söylenen; genellikle aşk, doğa ve yiğitlik konularını işleyen şiirlerdir. Nazım birimi dörtlük, ölçüsü 7’li hece ölçüsüdür; metin anonimdir.
Halkın ortak kabullerinin ürünü olan ve kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılan kültür ögeleridir. Sözlü kültür ürünleri bir toplumun hafızasını taşır; korunmaları millî kimliğin sürekliliğine katkı sağlar.
Şiirde dize, kelime, hece ve seslerin belirli bir düzen içinde kullanılmasıyla ortaya çıkan uyuma ahenk denir. Ahenk unsurları şiirde verilmek istenen duygu, anlam ve içerikle doğrudan ilişkilidir: ölçü, kafiye, redif, nakarat, aliterasyon-asonans ve tekrarlar.
Şiirde dize sonlarında tekrarlanan, ahenk oluşturan, aynı görevde olmayan ancak benzeşen ses ve hecelerdir. Yarım (tek ses), tam (iki ses), zengin (üç ve daha fazla ses), cinaslı (yazılışı ve söylenişi aynı, anlamı farklı sözcükler).
Şiirde dize sonlarında tekrarlanan, aralarında ses benzerliği olan, görevleri ve anlamları aynı sözcük veya eklerdir. Kafiye sese, redif göreve bakar; bu yüzden “göçülmez / içilmez” gibi ünlüsü değişen eklerde bile redif aynıdır.
Nazım birimi: şiirde anlam bütünlüğünü sağlayan ve şiiri oluşturan en küçük dize topluluğu. Nakarat: şiiri oluşturan bölümlerin sonunda tekrarlanan dizeler; halk şiirinde adı kavuştaktır. Mahlas: şairin kullandığı takma ad; halk şiirinde tapşırma da denir, genellikle son bölümde kullanılır.
Şiirdeki dizelerin hece sayısına veya hecelerin ses değeri bakımından denkliğine dayanan ahenk unsurudur. Hece ölçüsü hece sayısı eşitliğine, aruz ölçüsü hecelerin ses değeri denkliğine dayanır; serbest ölçüde herhangi bir ölçüye bağlı kalınmaz.
Genellikle lirik konularda saz eşliğinde söylenen şiirlerdir. Koşuklardan zaman içinde evrilerek ortaya çıkmıştır. Sevda, ayrılık, üzüntü, mutluluk, tabiat gibi temalar işlenir; konularına göre güzelleme, koçaklama, taşlama ve ağıt olarak ayrılır. Halk şairlerinin kendilerine özgü bir ezgiyle söyledikleri şiirlerdir.
Âşıklık geleneği (kültürel belleğin taşıyıcısı halk ozanı saz eşliğinde şiir söyler, hikâye anlatır) · masal (öğreticilik yönü ağır basan kurmaca metin türü) · Nasreddin Hoca (XIII. yüzyıl, adına fıkralar anlatılan mizah kahramanı) · Karagöz (doğaçlamaya dayalı gölge oyunu) · meddah (taklitlerle hikâye anlatan tek kişilik gösteri) · Dede Korkut Hikâyeleri (destandan halk hikâyesine geçişte köprü).
İsim tamlamasında tamlanan iyelik eki alır (dağların suyu); sıfat tamlamasında almaz (kara bulut). Sıfat “nasıl?” sorusuna, isim tamlamasının tamlayanı “kimin/neyin?” sorusuna cevap verir. Koşuğun doğa tasvirini kuran şey bu iki yapıdır.