Yazıyor ama
konuşuyor gibi
Üslup kaygısı taşımadan okuyucu ile konuşuyormuş gibi samimi bir dille yazılan gazete veya dergi yazılarına söyleşi (sohbet) denir. Bu yazıların yanı sıra bir sunucunun yönetiminde ya da sunucusuz olarak belirli bir konu üzerindeki sohbet havasında geçen hazırlıksız konuşmalar da söyleşi türü içinde değerlendirilir. Bu ünitede söyleşinin yazılı ve sözlü hâllerini, öteki öğretici türlerden farkını ve helva sohbetinden podcaste uzanan yolculuğunu çalışacağız.
Üslup kaygısı taşımadan okuyucu ile konuşuyormuş gibi samimi bir dille yazılan gazete veya dergi yazılarına söyleşi (sohbet) denir. Bu yazıların yanı sıra bir sunucunun yönetiminde ya da sunucusuz olarak belirli bir konu üzerindeki sohbet havasında geçen hazırlıksız konuşmalar da söyleşi türü içinde değerlendirilir. Tanımın en önemli sözcüğü “gibi”dir: söyleşi konuşma değildir, konuşuyormuş gibi yazılan bir metindir.
Gazete ya da dergide yayımlanan, okurla konuşuyormuş gibi yazılmış yazı. Yazarın adı bellidir, konu güncel ya da kişisel olabilir, iddialar kanıtlanmaz — paylaşılır.
Türk edebiyatında en tanınmış örnekleri Ahmet Rasim (Şehir Mektupları), Şevket Rado (Eşref Saat) ve Suut Kemal Yetkin’dedir.
Bir sunucunun yönetiminde ya da sunucusuz olarak belirli bir konu üzerindeki sohbet havasında geçen hazırlıksız konuşmalar. Radyo ve televizyon programları, panel ve podcast bu gruba girer.
Dikkat: “hazırlıksız” konuşmanın hazırlıksız olduğunu değil, metne bağlı olmadığını anlatır. Sunucu araştırma yapar, sorularını ve örnek metinlerini önceden hazırlar; hazırlıksız olan konuşmanın akışıdır.
Tanımdaki “üslup kaygısı taşımadan” ifadesi, yazarın dile özen göstermediği anlamına gelmez. Anlattığı şey şudur: yazar sanatlı görünme çabasına girmez, ağır cümleler kurmaz, süslü benzetmelerle uğraşmaz. Ahmet Rasim’in söyleşisi son derece özenli bir metindir; özeni doğallığı korumaya harcamıştır. Sınavda ayırt edici soru şudur: yazar kendini mi gösteriyor, yoksa konuyu mu? Söyleşide okur, yazının değil yazarın sesini duyar.
Söyleşi bir öğretici metindir: gerçeğe dayanır, anlatıcısı yazarın kendisidir ve iletisi çoğunlukla açıktır. Ama öteki öğretici türlerden ayrılan bir yanı var: söyleşi özneldir ve kanıtlama kaygısı taşımaz.
Söyleşiyi söyleşi yapan şey kişi ekleridir: yazar kendinden 1. kişiyle söz eder ve okura 2. kişiyle seslenir. Önce tür seç, sonra o türe ait sözcüklere tıkla.
Söyleşi özneldir: yazar “bence”, “bana kalırsa”, “sanıyorum” der ve savunduğu şeyi kanıtlamak zorunda hissetmez. Bu, söylenenin yanlış olduğu anlamına gelmez; yalnızca metnin amacının kanıtlamak olmadığını gösterir. Makale nesneldir ve kanıtlar; söyleşi özneldir ve paylaşır. İkisi de öğretici metindir, ikisi de doğru bilgi verebilir — fark ispat yükündedir. Sınavda tuzak şu: “Bu metinde yazar görüşünü kanıtlamamıştır.” cümlesi bir eleştiri değil, tür tespitidir.
Ahmet Rasim’in Şehir Mektupları adlı kitabındaki bu yazı, söyleşinin bütün özelliklerini bir arada taşır: bir sohbetten doğar, karşılıklı konuşmayı olduğu gibi aktarır, sonunda bir iddiaya varır ve o iddiayı kanıtlamaya kalkmaz.
Geçen gün Köprü üzerinde renkleri incelemiş, gözlemlerimin özünü size yazmış idim. Mektubun üslûbu kalem sahibi hanımlardan birinin hoşuna gitmiş ve beni ziyaret ederek yüz yüze görüşmek üzere bizim eve kadar gelmiş ise de bulamamış. Bunu haber alınca elbette “iade-i ziyaret” ettik. O beni bulamamış, ama ben onu bulabildim. Derhal konu renkler üzerine açıldı. Dolayısıyla lisan konusuna geçildi. Dedi ki:
— Eğer lisanımız için de bir renk yazman icap etseydi, ne diyecektin?
Durdum. Soru garip ama önemliydi. Şaşaladım. Lisana renk yakıştırılabilir mi? Mavi desem olmaz, kırmızı, turuncu yakışmaz. Kırmızı, penbe, siyah hiç uygun olmaz. En sonunda:
— Ben yakışacak şeyi bulamadım. Sizin hatırınıza geliyor mu? diye sordum. Gülerek, dedi ki:
— Ben buldum! Fakat bir renk değil… Renk topluluğu. Renk de değil, birkaç rengin birleşmesinden ortaya çıkan bir “mozaik”.
— “Mozaik!” sahiden pek uygun. (…)
Ahmet Rasim, Şehir Mektupları. iade-i ziyaret: ziyarete karşılık ziyaret · icap etmek: gerekmek · şaşalamak: şaşırıp ne diyeceğini bilememek · penbe: pembe · mozaik: küçük renkli parçaların bir araya getirilmesiyle yapılan süsleme.
1. Okura doğrudan sesleniyor. “gözlemlerimin özünü size yazmış idim” — okur metnin içinde bir muhataptır.
2. Yazarın kendisi anlatıyor. “Durdum. Şaşaladım. Bulamadım.” — anlatıcı kurmaca değil, yazarın kendisidir.
3. Konuşma diline yakın. Kısa cümleler, devrik söyleyişler, karşılıklı konuşmanın olduğu gibi aktarılması.
4. Konu gündelik bir merakla açılıyor. Bir köprü, bir renk gözlemi, bir ziyaret — büyük bir iddiayla değil, küçük bir soruyla.
5. İddia kanıtlanmıyor. “Dilimiz bir mozaiktir” sonucu güçlü bir yargıdır ama yazar bunu veriyle desteklemez; paylaşır.
6. Bir gazete/dergi yazısıdır. Şehir Mektupları gazetede tefrika edilmiş yazılardan oluşur.
Dünyada insanların mesut olabilmesi için topu topu iki yol varmış. Bunlardan biri bütün istediklerini elde etmek ki şüphesiz bu fevkalade bir şeydir. İkincisi ise elde edebileceklerini istemesini bilmektir. Birincisi pek zor, her kula nasip olmaz bir bağış olduğuna göre dünyaya böyle bir talih ile gelmeyenler, eğer akıllı iseler, ikinci yoldan gitmeli imişler.
“Peki, akılsız iseler hangi yoldan gidecekler?” diye soracağınızı tahmin etmiyorum. Çünkü dünyada kendisinin akılsız olduğunu kabul eden bir tek insan yoktur. Akıl bahsi açıldığı zaman, pek sevdiğim için sık sık tekrar ederim. Descartes (Dekart) filozofun meşhur bir sözü vardır. Der ki: “Dünyada, insanlar arasında en iyi, en isabetli dağıtılmış olan şey akıldır. Hiç kimse ondan kendisine az düşmüş olduğunu iddia etmez. Herkes kendi aklından memnundur. Olsa olsa başkalarının akılsızlığından şikâyet eder.”
Şevket Rado, Eşref Saat. mesut: mutlu · fevkalade: olağanüstü · nasip: pay, kısmet · bahis: konu · isabetli: yerinde, doğru.
Bu metinde söyleşinin en tipik hamlesi var: yazar okurun soracağı soruyu kendisi sorar — “Peki, akılsız iseler hangi yoldan gidecekler?” Bu bir konuşma tekniğidir ve söyleşiyi makaleden ayıran şey tam olarak budur: metin tek yönlü değil, karşılıklıymış gibi ilerler.
Ahmet Rasim’in yazısında bir karşılıklı konuşma var, ama bu yazı bir mülakat değildir. Ayrım şudur: mülakatta amaç karşıdaki kişiyi ve görüşlerini tanıtmaktır; yazar geri çekilir, soruları sorar ve cevapları aktarır. Söyleşide amaç yazarın kendi düşüncesini paylaşmaktır; karşılıklı konuşma varsa bile o konuşma yazarın düşüncesini taşıyan bir araçtır. Ahmet Rasim’in metninde konuşan hanımın kim olduğunu öğrenmeyiz — çünkü metnin derdi o kişi değil, dilin rengidir.
Edebî adlı programdan alınan söyleşide bir sunucu ile bir konuşmacı divan şiiri üzerine konuşur. Amaç bilgi vermekten çok ön yargıları gidermek, kanıları değiştirmektir; iletişim tek yönlü değil etkileşimlidir.
Sol sütunda söyleşiden alınan cümle, sağ sütunda o cümlenin anlam bakımından türü. Bu ayrım sınavda “cümle anlamı” başlığıyla sorulur.
Öne sürülen görüş: “Divan şiirinin hayatiyeti yoktur. Şairler padişahtan ulufe almak için şiirler yazıyordu.”
Verilen cevap: “Hiçbir bilimsel temeli olmayan, son derece yanlış, imkânsız bir şey. Yani 700 yıl bir edebiyat sadece bu kadarcık bir çerçevede oluşabilir ve devam edebilir mi? Mümkün mü böyle bir şey? Ayrıca şu da vardır: Sarayın yani devletin sanatkârı ödüllendirmesinden daha medeni bir duruş mu olur?”
Öne sürülen görüş: “Klasik edebiyat; donuk, statik, yerinde sayan, kendini tekrar eden bir edebiyattır.”
Verilen cevap: “Klasik edebiyat, yerinde sayan bir edebiyat olsaydı 700 yıl devam etmezdi; bu kadar çok sanatkâr yetişmezdi. Mesela ben lisedeyken o zamanki eğitim anlayışında bize öğretilen; gazel aşk, kadın, tabiat başka bir şey üzerine yazılmaz. Hayır, efendim! Öyle bir şey yok. Adam baş ağrısına bile gazel yazmış.”
Öne sürülen görüş: “Divan edebiyatı gerçek hayattan kopuk, gerçekten uzaktır.”
Verilen cevap: “Öyle diyorlar. Oysa hayat olduğu gibi hatta o kadar ki vakfiyelere, cami girişlerine, köprülere yazılan beyitler; o zamanın anlayışını, estetiğini istikbale postalayan en sağlam vesikalar olarak önümüze çıkıyor. Şehzade katilleri, padişahın indirilmesi, kazan kaldırmalar, yeniçeri isyanları hepsi zamanın divan şiirinde makes buluyor.”
hayatiyet: canlılık, yaşama gücü · ulufe: devletten alınan maaş · vakfiye: bir vakfın kuruluş belgesi · vesika: belge · istikbal: gelecek · makes bulmak: yankı bulmak, karşılık bulmak · kazan kaldırmak: ayaklanmak (yeniçeri isyanı deyimi).
Bu üç bölüm söyleşinin amacını gösterir: konuşmacı bilgi aktarmıyor, yaygın bir kanıyı tartışıyor. Ve tartışırken bir makale gibi davranmıyor: belge göstermiyor, sayı vermiyor; akıl yürütüyor ve örnek veriyor. Söyleşinin düşünceyi geliştirme yolu budur.
“Aruz gizli orkestradır.”
“Aruz Doğu âleminin notasıdır.”
“Batı’da ‘do, re, mi, fa’ neyse bizde fâ’ilâtün odur.”
“Aruz, sözün musikiye dönüştüğü noktadır ya da musikinin neredeyse konuşmaya başladığı nokta.”
“Aruz; ahengi milim milim, sesleri gram gram kullanmanın sanatıdır.”
Beş cümlenin beşi de aynı benzetmeyi kurar: aruz bir müzik sistemidir. Tef’ile notaya, kalıp ezgiye, dizedeki hece dizilişi ise ritme karşılık gelir. Bu, bir bilgi cümlesi değil bir benzetmedir — ve söyleşinin anlatım biçimi tam olarak böyledir: tanım yerine benzetme, kanıt yerine örnek.
Açık oturumda bir konu üzerinde farklı görüşler karşı karşıya getirilir ve bir başkan bunu yönetir; amaç konunun bütün yönlerini ortaya koymaktır. Söyleşide taraflar karşıt değildir: sunucu soru sorar, konuşmacı anlatır, ikisi aynı yöne bakar. Panelde de uzmanlar bir konuyu tartışır ama havası daha resmîdir. Forum panelin ardından dinleyicilerin de katıldığı bölümdür. Ayırt etme ölçütü: kaç taraf var, karşıt mı, hava resmî mi samimi mi?
Öğretici metinlerin hepsi bilgi verir. Onları ayıran şey kim konuşuyor, kime konuşuyor, kanıtlıyor mu sorularının cevabıdır. Söyleşi bu üç eksende denemeye en yakın, makaleden en uzak türdür.
Tür: öğretici metin (söyleşi).
Yazılış amacı: dinleyicileri bilgilendirmek ve
düşündürmek.
Dil ve anlatım: açık, sade bir dil; divan şiirinden
verilen örneklerde sanatlı bir dil.
Konu: divan şiiri.
İleti: açık iletiler yoğunluktadır.
Tür: edebî metin (şiir).
Yazılış amacı: estetik zevk vermek.
Dil ve anlatım: imgeli, çağrışıma açık, ahenkli.
Konu: bireysel bir duygu.
İleti: örtük iletiler yoğunluktadır.
Ahmet Muhip Dıranas.
Tür: öğretici metin (anı).
Yazılış amacı: yaşanmışı aktarmak.
Dil ve anlatım: sade, betimleyici, geçmiş zaman
kipleriyle.
Konu: çocukluk mahallesinde kitaba ve yazıya verilen
değer.
İleti: açık ve örtük iletiler bir arada.
Şevket Süreyya Aydemir.
Üç metin de aynı dille yazılmıştır. Ayrım konuda değil, metnin gerçeklikle kurduğu ilişkide ve amacındadır: Serenad kurmacadır ve hissettirmeyi amaçlar; ötekiler gerçeğe dayanır ve düşündürmeyi amaçlar.
İkisi de öğretici metindir, ikisi de özneldir, ikisi de kanıtlamaz, ikisinde de yazar “ben” der. Peki fark ne? Muhatap. Denemede yazar kendi kendine düşünür: metin bir iç konuşmadır, okur yanlışlıkla o düşünceye kulak misafiri olur. Söyleşide yazar okura döner ve ona seslenir: “size yazmış idim”, “soracağınızı tahmin etmiyorum”, “Sizin hatırınıza geliyor mu?”. Sınavda ayırt etme yolu tek bir şeye bakmaktır: metinde 2. kişi (siz/sen) var mı? Varsa söyleşi, yoksa büyük ihtimalle denemedir.
Sohbet bir tür olmadan önce bir toplumsal gelenekti. Yüzyıllar içinde kabı değişti — konak, gazete, radyo, ekran, kulaklık — ama samimiyet, karşılıklılık ve belirli bir konu üçlüsü hiç değişmedi.
Kışın en soğuk geçen 90 günlük süresinde padişah ve vezir saraylarında, büyük konaklarda helva eşliğinde yapılan toplantılara helva sohbetleri denirdi. İlk dönemlerde toplumun ileri gelenleri ve onların yakınları ile yapılan bu toplantılar daha sonra orta hâlli halk arasında da yayıldı ve zamanla gelenek hâlini aldı.
Büyük konaklarda toplumun ileri gelen kesimi tarafından tertiplenen helva sohbetlerinin samimiyetten uzak bir tören havasında geçmesine karşılık, orta hâlli halk arasında düzenlenen helva sohbetleri samimi ve neşeli bir ortamda geçerdi.
Alev Özbil, Edirne’nin Gaziler Helvası ve Helva Sohbetleri.
Buradaki ayrım söyleşi türünün de kalbindedir: aynı biçim, iki ayrı hava. Konakta tören, halk arasında samimiyet. Söyleşiyi öteki türlerden ayıran şey de konusu ya da uzunluğu değil, havasıdır — resmî bir dille yazılmış aynı konulu yazı söyleşi değil makale olur.
Sesli blog olarak da adlandırılan podcast, dinlemek üzere oluşturulan ses dosyasıdır. Podcastler, çevrim içi ortamlardan dinlenebilir veya istenildiği zaman dinlenmek için bu ortamlardan indirilebilir.
Radyodan ayıran özellik istenildiği zaman dinlenebilmesidir: yayın akışına bağlı değildir. Sohbet geleneğinin bugünkü kabı büyük ölçüde budur.
Televizyonun yaygın olmadığı dönemlerde sadece sesli olarak oynanan radyo programı türüdür.
Podcastten farkı: radyo tiyatrosu kurmacadır ve bir oyunu seslendirir; podcast ise çoğu zaman gerçek bir konuşmadır. İkisi de yalnız sesle çalışır, bu yüzden ikisinde de ses tonu, vurgu, tonlama ve efekt belirleyicidir.
Podcast bir edebî tür değildir; bir yayın ortamıdır. İçeriği söyleşi olabilir, mülakat olabilir, anlatılan bir hikâye olabilir, hatta radyo tiyatrosu olabilir. Aynı şey gazete için de geçerlidir: gazete tür değildir, ama içinde makale de vardır köşe yazısı da, röportaj da. Sınavda soru “bu metin hangi türdendir?” diye gelirse cevap nerede yayımlandığı değil, nasıl yazıldığıdır.
Her soruda ya bir cümle, ya bir tanım ya da bir kavram verilir. Soruların ve şıkların sırası her açılışta karışır; yanlış cevapta doğrusu ve gerekçesi hemen görünür.
43 soruluk test — söyleşinin (sohbetin) tanımı, yazılı ve sözlü hâlleri, söyleşinin özellikleri (öznellik, samimi dil, okura seslenme, açık ileti), Ahmet Rasim’in 18. Mektup’u, Şevket Rado’nun İstemek’i, Edebî adlı sözlü söyleşi ve divan şiiri tartışması, cümle anlamı (koşul, neden-sonuç, karşılaştırma, tanım), söyleşi ile deneme, makale, mülakat ve fıkra karşılaştırması, helva sohbetleri, podcast ve radyo tiyatrosu
Üslup kaygısı taşımadan okuyucu ile konuşuyormuş gibi samimi bir dille yazılan gazete veya dergi yazılarına söyleşi (sohbet) denir. Bu yazıların yanı sıra bir sunucunun yönetiminde ya da sunucusuz olarak belirli bir konu üzerindeki sohbet havasında geçen hazırlıksız konuşmalar da söyleşi türü içinde değerlendirilir.
Yazılı söyleşi: gazete ya da dergide yayımlanan, okurla konuşur gibi yazılmış yazı (Ahmet Rasim, Şevket Rado, Suut Kemal Yetkin). Sözlü söyleşi: sunuculu ya da sunucusuz, belirli bir konu üzerinde sohbet havasında geçen hazırlıksız konuşma — radyo ve televizyon programı, panel, podcast.
Öğretici metindir (gerçeğe dayanır, anlatıcı yazarın kendisidir). Özneldir ve kanıtlama kaygısı taşımaz. Dili samimi ve konuşma diline yakındır; kısa ve devrik cümleler kullanılır. Okura doğrudan seslenir (2. kişi). İletisi çoğunlukla açıktır. Konu güncel ya da kişisel olabilir.
İkisi de öğretici, öznel ve kanıtlamayan türlerdir; ikisinde de yazar “ben” der. Tek fark muhataptır: denemede yazar kendi kendine düşünür, söyleşide okura döner ve ona seslenir. Ayırt etme yolu: metinde 2. kişi (siz/sen) var mı?
Makale nesneldir, bilimsel bir konuyu ele alır, görüşünü kanıtlar, dili ciddi ve terimlidir. Söyleşi özneldir, günlük bir konuyu ele alır, görüşünü paylaşır, dili samimidir. İkisi de öğretici metindir; fark ispat yükündedir.
Mülakatta amaç karşıdaki kişiyi ve görüşlerini tanıtmaktır; yazar geri çekilir. Söyleşide amaç yazarın kendi düşüncesini paylaşmaktır; karşılıklı konuşma varsa bile o konuşma yazarın düşüncesini taşıyan bir araçtır.
Şehir Mektuplarından. Yazar bir sohbette “Dilimizin rengi ne olurdu?” sorusuyla karşılaşır; hiçbir renk uymaz, sonunda karşısındaki kişi “mozaik” cevabını verir. Metin söyleşinin bütün ölçütlerini taşır: okura seslenir, yazar kendi adına konuşur, konuşma dili kullanır, iddiasını kanıtlamaz, paylaşır.
Konu divan şiiri, amaç ön yargıları gidermek ve kanıları değiştirmek, iletişim etkileşimli. Sunucu araştırma yapmış, sorularını ve örnek metinlerini önceden hazırlamıştır. Aruz için söylenenler: “gizli orkestra”, “Doğu âleminin notası”, “sözün musikiye dönüştüğü nokta”; “Batı’da do, re, mi, fa neyse bizde fâ’ilâtün odur.”
Kışın en soğuk geçen 90 günlük süresinde padişah ve vezir saraylarında, büyük konaklarda helva eşliğinde yapılan toplantılardır. Önce toplumun ileri gelenleri arasında yapılmış, sonra orta hâlli halk arasında da yayılıp gelenek hâlini almıştır. Konaklardakiler samimiyetten uzak, tören havasında; halk arasındakiler samimi ve neşeli geçerdi.
Podcast: sesli blog olarak da adlandırılan, dinlemek üzere oluşturulan ses dosyası; çevrim içi ortamlardan dinlenebilir veya indirilebilir. Radyo tiyatrosu: televizyonun yaygın olmadığı dönemlerde sadece sesli olarak oynanan radyo programı türü. Radyo tiyatrosu kurmacadır, podcast çoğu zaman gerçek bir konuşma. Podcast bir tür değil, bir yayın ortamıdır.
Koşul: “…olsaydı 700 yıl devam etmezdi.” · Neden-sonuç: “İstanbul’da kış çok şiddetli geçmiş, boğaz donmuş; gemiler yaklaşamamış, kıtlık zuhur etmiş.” · Karşılaştırma: “Halk tarafından benimsenmek açısından hiçbir Türk şiiri onun eseriyle yarışamıyor.” · Tanım: “Aruz; ahengi milim milim, sesleri gram gram kullanmanın sanatıdır.”
Açık ileti metinde doğrudan söylenir; okuyan herkes aynı sonucu çıkarır. Örtük ileti söylenmez, sezdirilir; okur kendi çıkarır. Söyleşide açık iletiler yoğunluktadır; şiirde ve öteki edebî metinlerde örtük iletiler baskındır. Divan şiirinden verilen örneklerde ise kapalı iletiler öne çıkar.