Makale kanıtlar,
fıkra günü konuşur,
deneme kendiyle konuşur
Deneme, yazarın seçtiği bir konu üzerinde kesin sonuçlara varmadan kişisel görüş ve düşüncelerini anlattığı metin türüdür. Bu ünitede denemenin türü ayakta tutan özelliklerini, aynı düşünceyi güçlendirmenin yollarını ve dilin bir cümlede hangi işi yaptığını — yani dilin işlevlerini — tek tek ayıracağız.
İnsan; düşünen ve düşündükleriyle yeni şeyler üreten, ardından da ürettiklerini başkalarıyla paylaşma gereği duyan sosyal bir varlıktır. Bu paylaşma konuşarak da yazarak da olur; yazmakla zaman ve mekân kavramları aşılır. Deneme, bu paylaşma biçimlerinden biridir.
Deneme, yazarın seçtiği bir konu üzerinde kesin sonuçlara varmadan kişisel görüş ve düşüncelerini anlattığı metin türüdür.
Denemede yazar; sanat, edebiyat, doğa, yaşam, dünya görüşü gibi insan ve insanla ilgili konulara değinir. Deneme yazarı gözlemlerinden ve deneyimlerinden yararlanır; kendisiyle konuşur gibi içten ve yapmacıksız bir anlatımı yeğler.
Denemeyi bir tür olarak ortaya koyan ve onu diğer türlerden ayıran Montaigne’dir (Monteyn).
Türk edebiyatında Nurullah Ataç, Sabahattin Eyuboğlu, Suut Kemal Yetkin, Salah Birsel, Şevket Rado deneme türünün tanınmış temsilcilerindendir. Bu ünitede incelenen iki deneme de onlardan birine ve bir başka yazara aittir: Picasso’nun Hatları — Rasim Özdenören, Canım Kitap — Suut Kemal Yetkin.
Deneme öznel bir türdür ama öznel olmak, yanlış söyleyebilmek demek değildir. Suut Kemal Yetkin “Canım Kitap”ta Ataç’ın ölüm yatağındaki sözünü, André Gide’in anket cevabını, Çehov’un arabacısını verir: bunlar gerçek bilgilerdir, yazarın kendi yorumunu taşıyan cümlelerin arasına yerleştirilmiştir.
Ayırt edici soru şudur: yazar bu cümleyi kanıtlamak zorunda mı? Denemede değildir — makalede zorundadır.
Aşağıdaki cümleler Canım Kitap adlı denemedendir. Yazarın kendi görüşünü belli eden sözleri tıklayarak işaretle; “Denetle” dediğinde kaç tanesini bulduğunu söyler.
Yazar, Picasso’nun İslami hatlara benzeterek yaptığı söylenen resimlerden yola çıkar ve bir soru sorar: Picasso hat sanatının etkisinde mi kaldı, yoksa hattı bir “malzeme” olarak mı kullandı?
Vardığı yer: o resimler, malzemenin cinsi ne olursa olsun Batı kültürünün temsil ettiği bir algılamanın yansımasıdır. Buradan geleneğe geçer: “Malzeme olarak kullanılan bir gelenek sadece bir malzeme olarak kalır.” Biçim özün etkisindedir; ruhundan koparılmış malzemeyle varılmak istenen sonuca ulaşılamaz.
Denemeliğini gösteren cümle: “O resimleri görmedim.” Yazar, konuştuğu resimleri görmediğini açıkça söyler ve yine de düşünmeyi sürdürür — kanıtlama zorunluluğu yoktur.
Fransa’da anketçilerin sevdiği bir soruyla başlar: “Issız bir adada yapayalnız yaşamak zorunda kalsanız hangi romanları yanınıza alıp götürürsünüz?” Yazara göre bu sorunun ortaya koyduğu asıl gerçek, edebiyatın insan hayatındaki vazgeçilmez varlığıdır.
Metnin ayırt edici cümlesi bir tür ayrımıdır: “Sanatçı bir şeyler öğretmek, bazı doğruları göstermek amacı ile yazmamıştır ki, okuyucu öğrenmek için okusun! Fikir eseri ile sanat eserinin ayrıldığı nokta işte burada!”
Yazar konudan konuya geçtiğinin farkındadır ve bunu gizlemez: “Bakınız kitaptan söz ederken nereye geldim.” Denemenin içten ve yapmacıksız anlatımı tam olarak budur.
Özdenören soru sorarak ilerler: metinde arka arkaya soru cümleleri vardır, her biri bir sonraki paragrafı açar. Yetkin ise örnek üstüne örnek koyarak ilerler: anket, Gide, Çehov’un arabacısı, Ataç, Robenson Crusoe. İkisi de kesin sonuca varmaz; ikisi de okuru kendi hükmüne bırakır.
Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan bir araçtır. Dil, bu işlevinin yanında bir insanın yetişmesine, zihinsel bakımdan gelişmesine de yardımcı olur; çünkü insan dille düşünür ve dil aracılığıyla hisseder. Bir iletişimde dilin hangi işi yaptığı, iletinin hangi ögeye yöneldiğine göre değişir.
Bir gönderici (konuşan, yazan) bir alıcıya (dinleyen, okuyan) bir ileti (mesaj) gönderir. İleti bir kanal (ses dalgası, kâğıt, ekran) üzerinden gider, bir bağlam (iletinin geçtiği ortam, konu) içinde anlaşılır ve bir dil (kod) ile kurulur. Dilin işlevi, iletinin bu altı ögeden hangisine yöneldiğine göre adlandırılır.
“Nedir insanların kitaplara olan bu düşkünlüğü?” bir soru cümlesidir ama yazar okurdan cevap beklemez; kendi metnini kurmak için sorar. Burada dil şiirsel (sanatsal) işleviyle kullanılmıştır.
Buna karşılık “Yanınıza neler alıp götürürsünüz?” gerçek bir alıcıya, gerçek bir cevap için sorulmuştur: alıcıyı harekete geçirme işlevi. Ayırt edici ölçüt cümlenin biçimi değil, iletinin yöneldiği ögedir.
Deneme yazarı bir düşünceyi ortaya atar, sonra onu ayakta tutar. Ayakta tutmanın yolları sınırlıdır ve adları vardır. Tabloyu aratarak kullan: bir örnek cümlesi aklına takıldığında yolun adını buradan bul.
Tanık gösterme ile örneklendirme arasındaki fark kaynağın kim olduğudur. Tanık göstermede sözü söyleyen belli bir kişidir ve adı anılır: “Ataç, ölüm yatağında … demişti.” Örneklendirmede ise durumun kendisi verilir: “Robenson Crusoe’nin en büyük acısı, adada kitapsız kalması olmuştur.”
Benzetmede iki şey arasında ortak bir yön kurulur ve biri ötekiyle anlatılır: “Onlar, eski arkadaşlar gibidir.” Karşılaştırmada ise iki şey yan yana konur ve benzer ya da farklı yönleri sıralanır: “Fikir eseri ile sanat eserinin ayrıldığı nokta işte burada!”
Yazma eylemi sadece bilgi vermekle sınırlı değildir; okurların zevk almasını sağlamaya yönelik çok yönlü bir etkinliktir ve şiir, deneme, fıkra, makale, hikâye, roman gibi türlerle yapılır. Bu üç düzyazı türü birbirine en çok karışanlardır.
“Kısaysa fıkra, uzunsa makale” diye bir kural yoktur. Şevket Rado’nun Tatlı Dile Dair yazısı kısadır ama kesin sonuca varmaz, kanıtlamaz, içten konuşur: denemedir. Türü belirleyen ölçütler amaç, kanıtlama zorunluluğu ve anlatımdır.
Sözel derste uzun listeler düz metin olarak okunmaz. Aşağıdaki tabloyu ara: bir eser adı ya da bir yazar adı yaz, kayıt hemen süzülür.
Bu bölümün sonundaki yazma çalışması, bir şiirin dörtlüklerini betimleyici paragrafa çevirmeyi ister. Buradaki edebî bilgi şudur: tablo altına şiir yazma, resimle şiirin ortaklığından doğan ve Türk edebiyatında bir dönem etkili olmuş bir gelenektir. Recaizade Mahmut Ekrem, Cenap Şahabettin ve Tevfik Fikret tablo altına şiir yazan şairlerdendir.
Betimleme, sözcüklerle resim yapmaya benzer: okuyanın zihninde anlatılmak isteneni canlandırması gerekir. Bu yüzden betimleyici yazıda niteleyici kelime ve kelime grupları ağırlıktadır.
Her soruda ya bir cümle ya bir tanım ya da bir tür verilir. Sıra her seferinde karışır; yanlış cevapta doğrusu ve gerekçesi hemen görünür.
43 soruluk test — denemenin tanımı ve özellikleri, Montaigne ve Türk temsilcileri, Picasso’nun Hatları ve Canım Kitap çözümlemesi, iletişimin ögeleri, dilin altı işlevi, düşünceyi geliştirme yolları, deneme–makale–fıkra ayrımı
Deneme, yazarın seçtiği bir konu üzerinde kesin sonuçlara varmadan kişisel görüş ve düşüncelerini anlattığı metin türüdür. Konu, insan ve insanla ilgili her şeydir: sanat, edebiyat, doğa, yaşam, dünya görüşü. Yazar gözlem ve deneyimlerinden yararlanır; kendisiyle konuşur gibi içten ve yapmacıksız yazar.
Denemeyi bir tür olarak ortaya koyan ve onu diğer türlerden ayıran Montaigne’dir. Türk edebiyatında Nurullah Ataç, Sabahattin Eyuboğlu, Suut Kemal Yetkin, Salah Birsel, Şevket Rado tanınmış temsilcilerdendir. Ünitede okunan denemeler: Picasso’nun Hatları (Rasim Özdenören) ve Canım Kitap (Suut Kemal Yetkin).
Kesin sonuca varılmaz · iddiasız açıklanır · insanı yakından ilgilendiren konu · gözlem ve deneyimden yararlanılır · kanıtlama zorunluluğu yoktur · bireysel keşiflerle okurda iz bırakmak amaçlanır · içten ve samimi anlatım · öznel ifadeler ağır basar.
Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan bir araçtır; ayrıca insanın yetişmesine ve zihinsel gelişimine yardım eder, çünkü insan dille düşünür ve dil aracılığıyla hisseder. İletişimin altı ögesi: gönderici, alıcı, ileti, kanal, bağlam, dil (kod).
Göndergesel (bilgi verme, nesnel) · heyecana bağlı (göndericinin duygusu) · alıcıyı harekete geçirme (emir, istek, öneri) · şiirsel (iletinin kendisi, sanat metinleri) · kanalı kontrol (bağlantı sürüyor mu: “Alo”, “Beni duyuyor musun?”) · dil ötesi (dilin kendisini açıklama: “Deneme, … metin türüdür.”).
Tanımlama · örneklendirme · tanık gösterme · karşılaştırma · benzetme · sayısal verilerden yararlanma · başvurma (soru sorma) · somutlama. Tanık göstermede sözün sahibi bellidir ve adı anılır; örneklendirmede durumun kendisi verilir.
Denemede kesin sonuç ve kanıtlama yoktur, anlatım içtendir. Makale bir görüşü kanıtlar ve sonuca bağlar. Fıkra günün konusunu kısa ve akıcı biçimde ele alır. Türü uzunluk değil; amaç, kanıtlama zorunluluğu ve anlatım belirler.
Tablo altına şiir yazma, resimle şiirin ortaklığından doğan ve Türk edebiyatında bir dönem etkili olmuş bir gelenektir; Recaizade Mahmut Ekrem, Cenap Şahabettin ve Tevfik Fikret bu şairlerdendir. Betimleme sözcüklerle resim yapmaya benzer; niteleyici kelime ve kelime grupları ağırlıktadır.